Βήμα: Τέχνη και Αναπηρία

Τέχνη και αναπηρία. Δύο έννοιες που στις συνειδήσεις της πλειοψηφίας της κοινής γνώμης είναι αντικρουόμενες. Δύο έννοιες που κατ’ επίφαση είναι αντίθετες, χωρίς κανένα σημείο συνάφειας. Γιατί η τέχνη για τους περισσότερους από εμάς αποτελεί μονοδιάστατα μια έκφραση του ωραίου, του ιδανικού. Κι όμως για πολλούς σύγχρονους καλλιτέχνες, με την προσπάθεια που καταβάλλεται τα τελευταία χρόνια από τα αναπηρικά κινήματα σε όλο τον κόσμο να επικοινωνήσουν την πραγματική έννοια της αναπηρίας ως μέρος της ανθρώπινης ποικιλομορφίας, η αναπηρία αποτελεί μια αστείρευτη πηγή έμπνευσης για δημιουργία, μια προσέγγιση όμως που δεν είναι πάντα αποδεκτή.

Από τη μία, καλλιτέχνες με αναπηρία έχουν αναγνωριστεί και έχουν λάβει τα εύσημα για τις εξαιρετικές τους επιδόσεις. Από την άλλη γλυπτά που απεικονίζουν σώματα με κάποια αναπηρία σοκάρουν και προκαλούν ποικίλες αντιδράσεις. Πώς εξηγείται αυτή η μεγάλη απόκλιση όσον αφορά την τέχνη που σχετίζεται με την αναπηρία; Πώς μπορεί να γεφυρωθεί αυτό το χάσμα; Υπάρχει χώρος στην τέχνη για την αναπηρία; Τι διαφορές υπάρχουν στην παραγόμενη τέχνη σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη; Και τελικά, κατά πόσο μπορεί η τέχνη να αλλάξει τον τρόπο της θέασης της αναπηρίας από την κοινωνία; Σε αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις αρθρογραφώντας για τα «Θέματα Αναπηρίας» ο σκηνοθέτης κύριος Αντώνης Ρέλλας, που είναι και ο ίδιος πολίτης με αναπηρία.

«Η κοινωνική ατζέντα της αναπηρίας στηρίζεται και αναδεικνύεται από χιλιάδες ανθρώπους στην πατρίδα μας. Το αναπηρικό κίνημα θεωρείται και είναι το μαζικότερο σήμερα διεκδικητικό κίνημα. Υπό την παραπάνω έννοια παρατηρείται μια αναντιστοιχία ανάμεσα στην κινηματική δυναμική που έχει τα τελευταία χρόνια αναπτυχθεί και τη συμβολή της τέχνης σ’ αυτήν. Η τέχνη – κύρια στην Ελλάδα – είναι πίσω από τις διεκδικήσεις και τα σημαίνοντα του αναπηρικού κινήματος. Όχι μόνο η τέχνη αλλά και ο λεγόμενος πνευματικός κόσμος στο σύνολό του», τονίζει χαρακτηριστικά απαντώντας στο ερώτημα πόσο κοντά βρίσκονται οι έννοιες της τέχνης και της αναπηρίας.

Επιχειρώντας μια αναδρομή στον χρόνο διαπιστώνεται η εισαγωγή του δίπολου «ήρωας – ζητιάνος» για την παρουσίαση των ατόμων με αναπηρία όχι μόνο μέσα από τα ΜΜΕ, αλλά και από τις διάφορες εκφράσεις τέχνης: «Διαχρονικά η τέχνη και κύρια η λογοτεχνία υπήρξαν ο προμαχώνας της κοινωνικής παραπληροφόρησης σε θέματα αναπηρίας. Οι άνθρωποι με νοητική καθυστέρηση περιπαίζονταν συστηματικά στον λαϊκό Καραγκιόζη, ο ζητιάνος του Καρκαβίτσα ανεδείκνυε ως χαρακτήρας τον άνθρωπο με αναπηρία που εκμεταλλεύεται την αναπηρία του, ζει ζωή “επιδοτούμενη”. Στην ίδια “λογική”, θέατρο και κινηματογράφος προσδίδουν στους ήρωες / πρόσωπα με αναπηρία κατωτερότητα, κακία, επικινδυνότητα ή αποδίδουν υπερφυσικές δυνάμεις.

Ο συσχετισμός “τεράτων” και αναπηρίας είναι κοινωνικό προϊόν το οποίο εκφράστηκε έντονα μέσα από την τέχνη του κινηματογράφου. Η αναπαραγωγή του ρατσιστικού μύθου περί αναπηρικής δυστυχίας που “θέλει” τον άνθρωπο με αναπηρία εξ ορισμού δυστυχισμένο εξαιτίας της αναπηρίας, αναπαράγεται δια της τέχνης στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων που αναδεικνύονται χαρακτήρες με αναπηρία. Η τέχνη όμως έχει τη δυνατότητα μέσα από την ενσωμάτωση του “διαφορετικού” ατόμου στο σύνολο, της άπειρης κοινωνικοποίησης του, της συμμετοχής του στα βιώματα, στις εμπειρίες και στις ιδέες ολόκληρου του ανθρωπίνου γένους. Η ανάδειξη της πραγματικής διάστασης της συνθήκης της αναπηρίας και των ανθρώπων που την βιώνουν είναι και το ουσιαστικό ζητούμενο για τον καλλιτέχνη».

Ο κύριος R. Randall, Διευθυντής του Φεστιβάλ Other Film στη Μελβούρνη είχε δηλώσει: «Η καταπληκτική τέχνη εξυπηρετεί όλους, η κακή τέχνη δεν εξυπηρετεί κανένα». Υπάρχει “καλή” και ”κακή” τέχνη και πως ορίζονται με σημείο αναφοράς την αναπηρία; «Ως “υποκατάστατο” της ζωής, η τέχνη έχει τον τρόπο να φέρει τον άνθρωπο σε ισορροπία με το κοινωνικό περιβάλλον του όταν όμως εκφράζει / αποκωδικοποιεί την αλήθεια των πραγμάτων. Η τέχνη που ανοίγει δρόμο προς την αλήθεια, λοιπόν, είναι εξ ορισμού καλή τέχνη. Από την άλλη, η τέχνη που αναπαράγει τον ετεροπροσδιορισμό και τα κοινωνικά ψεύδη για την αναπηρία και τους ανθρώπους με αναπηρία είναι εξ’ ορισμού “κακή” τέχνη. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, μέχρι σήμερα έχουμε γνωρίσει την κακή εκδοχή της τέχνης σε ό,τι αφορά την κοινωνική συνθήκη της αναπηρίας. Άρα, νομιμοποιούμαι να ισχυρίζομαι ότι η απαραίτητη εξισορρόπηση του κενού / ελλείμματος, απαιτεί πλέον καλλιτέχνες που νιώθουν και είναι “στρατευμένοι”. Άνθρωποι της τέχνης που θα συλλάβουν, θα συγκρατήσουν θα μετατρέψουν το βίωμα σε μνήμη, την ανάμνηση σε έκφραση και την ύλη σε μορφή.

Η διαφορετικότητα, η συνείδηση του ανθρώπινου ελλείμματος ως αυτονόητου κωδικού αλήθειας – έρωτα – συνύπαρξης, είναι η βαθύτερη ουσία της ανθρώπινης σκέψης ανά τους αιώνες. Ο άνθρωπος δεν είναι τέλειος, ούτε η αξίωση και επιβολή της τελειότητας είναι ο επί της γης προορισμός του. Για να γίνει κατανοητή η βαθύτερη διασύνδεση της τέχνης με την ανθρώπινη “ατέλεια”, το έλλειμμα ή την αναπηρία, αρκεί να σκεφτούμε ότι τα αντίθετά τους έχουν εγγραφεί στην ανθρώπινη ιστορία ως τα αρχέτυπα του φασισμού. Δεν υπάρχει ή δεν νομιμοποιείται – κατά τη γνώμη μου – τέχνη που να παραπέμπει στην αναγκαιότητα της άπιαστης τελειότητας και εντέλει στην επιβολή της όποιας Αρείας φυλής. Η προσωπική και κοινωνική συνύπαρξη με το έλλειμμα είναι παρακαταθήκη τέχνης, αληθινής βαθιάς τέχνης. Ο άνθρωπος με αναπηρία έχει προνομιακή σχέση με όσα συνθέτουν την πρώτη ύλη της τέχνης, μιας και έχει προνομιακή σχέση με όσα συνθέτουν την κοινωνική πρώτη ύλη διεκδίκησης του δικαιώματος στη λυτρωτική διαφορετικότητα. Η τέχνη κυοφορείται στις απελευθερωμένες από τα φασιστικά πρότυπα περιοχές του νου».

Φτάνοντας από την υψηλή και ουσιαστική τέχνη, στην ευρείας κατανάλωσης δημιουργία των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης που μπαίνει σε χιλιάδες σπίτια καθημερινά ο κύριος Ρέλλας είναι κάθετος. «Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη σκέψη για τον ρόλο των ΜΜΕ σε ότι αφορά τόσο την προώθηση καλλιτεχνών με αναπηρία όσο και την κοινωνική διεκδικητική ατζέντα του αναπηρικού κινήματος. Μια αντικειμενική, απελευθερωμένη ματιά στα κυρίαρχα πρότυπα που κύρια τα ιδιωτικά ηλεκτρονικά ΜΜΕ αναπαράγουν είναι αρκετή για να δώσει την απάντηση. Τα ΜΜΕ στη συντριπτική πλειοψηφία τους προσβάλλουν βάναυσα την ουσία της διεκδίκησης του αναπηρικού κινήματος που δεν είναι άλλη από το δικαίωμα στον αυτοπροσδιορισμό των ανθρώπων με αναπηρία και την δικαιωματική προσέγγιση της συνθήκης της αναπηρίας».

Σε μια κρίσιμη περίοδο, απαιτούνται κρίσιμες και ουσιαστικές αποφάσεις και ρηξικέλευθες τομές και μέτρα, ώστε να μην περιθωριοποιηθούν τα καίρια ζητήματα της αναπηρίας. Πόσος χώρος υπάρχει όμως γι’ αυτό; Μπορεί ακόμα και υπό αυτές τις συνθήκες να λειτουργήσει παιδευτικά και εν τέλει λυτρωτικά η τέχνη; «Οι εποχές που ζούμε είναι κοινωνικά και πολιτικά κρίσιμες, οι συγκρούσεις που ξεπροβάλλουν μπροστά μας θα είναι μετωπικές. Άνευ υπερβολής, αποκρουστικά φασιστικά αρχέτυπα που επί δεκαετίες φάνταζαν στο νου των αφελών ξεχασμένα, διεκδικούν και θα διεκδικήσουν με ακόμα μεγαλύτερη ένταση την επιβολή τους. Οι καλλιτέχνες με αναπηρία, στην επόμενη δύσκολη στροφή των καιρών καλούνται να βρεθούν στην πρωτοπορία των κοινωνικών ζυμώσεων. Την πρωτοπορία, συνεπώς, διεκδικούμε και οφείλουμε να διεκδικήσουμε, όχι το εξαιρετικά φτωχό – σεμνό και ταπεινό – δικαίωμα στη συμμετοχή και μόνο. Με κίνδυνο να παρεξηγηθώ, θα σας πω ότι είναι αναγκαιότητα των καιρών η δημιουργία Κίνησης Καλλιτεχνών με Αναπηρία, που στην υπόθεση διεκδίκησης / ανάδειξης της κοινωνικής πρωτοπορίας θα πρέπει να νιώθουν απολύτως στρατευμένοι. Ναι, στρατευμένοι, ας μην φοβίζει η λέξη. Άλλωστε, χιλιάδες είναι αυτοί που υπηρετούν την ατζέντα του αναπηρικού κινήματος και όλοι – με τον τρόπο του ο καθένας – είναι στρατευμένοι σε μια πολύ δύσκολη μεν αλλά και πολύ μεγάλη υπόθεση…

Τέχνη δεν είναι μόνο αυτό που ξεχειλίζει από τη βιωμένη πραγματικότητα αλλά και αυτό που προκύπτει παρατηρώντας από απόσταση απέναντι στη μορφή. Τέλος ο πραγματικός καλλιτέχνης – με αναπηρία ή χωρίς – δεν είναι αυτός που κατακρεουργείται από το “κτήνος”, αλλά αυτός που με κόπο καταφέρνει τελικά να το δαμάζει».

Θ.Α.

Βιογραφικό
Αντώνης Ρέλλας,
Σκηνοθέτης – πολίτης με αναπηρία

Ο Αντώνης Ρέλλας σπούδασε στη Σχολή κινηματογράφου Λυκούργου Σταυράκου. Εργάστηκε στην τηλεόραση ως σκηνοθέτης, μοντέρ και έκανε έρευνα και ρεπορτάζ. Αυτό που θέλει να θυμάται από την εμπειρία της τηλεόρασης είναι η δημιουργία της πρώτης εκπομπής σε ιδιωτικό σταθμό εθνικής εμβέλειας με θέμα την αναπηρία στις 17 Σεπτεμβρίου του 1994.

Έχει γυρίσει μουσικά βίντεο, διαφημιστικά, έχει σκηνοθετήσει για το θέατρο και έχει δημιουργήσει ψηφιακά εικαστικά για παραστάσεις. Από το 1990 μέχρι σήμερα έχει γυρίσει, ως ανεξάρτητος σκηνοθέτης, τη μικρού μήκους ταινία «Το καρφί» και τα ντοκιμαντέρ «Είμαι ζωντανός», «Αιγαίου Κύματα» και «Καλλίστη θήρα». Με τη συμμετοχή του σε διεθνή φεστιβάλ, έχει αποσπάσει βραβεία και έχει εκπροσωπήσει την Ελλάδα διεθνώς. Διετέλεσε υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων του «Πανελλαδικού Συνδέσμου Παραπληγικών και Κινητικά Αναπήρων», της «Αθλητικής Ομοσπονδίας Αθλητών με Αναπηρία» και ιδρυτικό μέλος του Αθλητικού Συλλόγου ΑμεΑ «Σπάρτακος». Το 2006 συμμετείχε στη δημιουργία του διεθνούς φεστιβάλ ντοκιμαντέρ με θέμα την αναπηρία Emotion Pictures.

Από το 2009 διατελεί σύμβουλος του Θεάτρου Κωφών Ελλάδος.

Τέλος, οργανώνει δράσεις που αφορούν την καταπάτηση των δικαιωμάτων των ΑμεΑ.