ΕΘΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΤΥΦΛΩΝ

Το ταξίδι του εμβολιασμού κατά της ευλογιάς από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Ελλάδα μέσω της Μ. Βρετανίας (18ος-19ος αι.)

Μαρ 10, 2020 | Από την ιστορία της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Το ταξίδι του εμβολιασμού κατά της ευλογιάς από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Ελλάδα μέσω της Μ. Βρετανίας (18ος-19ος αι.)

Το 1980 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κήρυξε τη «νίκη» της ανθρώπινης επιστήμης επί της ευλογιάς• εμφανίστηκε για τελευταία φορά στη Σομαλία το 1977 και ο ιός της φυλάσσεται σήμερα από στρατό σε μόνο δύο εργαστήρια. Πρόκειται για σημαντική επιτυχία: η ευλογιά σκότωσε τον 18ο αιώνα 60.000.000 ανθρώπους σε όλο τον πλανήτη. Όποιος επιβίωσε ήταν καταδικασμένος να ζει με παραμορφωμένο πρόσωπο ή, σε πιο βαριές περιπτώσεις, τυφλός. Το πιο τραγικό είναι ότι αφορούσε τα παιδιά. Πάλι τον 18ο αιώνα, το 90% των θυμάτων ήταν έως 10 ετών. Απέναντί της ο άνθρωπος είχε όμως και δύο «τυχερά»: οι επιζήσαντες αποκτούν διαρκή ανοσία και τα βοοειδή έχουν παρόμοια αρρώστια…

Ο ευλογιασμός

Και τα δύο αυτά στοιχεία ήταν σε κάποιες γεωγραφικές περιοχές γνωστά πριν η επίσημη βρετανική ιατρική του 18ου αιώνα τα λάβει σοβαρά υπόψη της. Το πρώτο, η επίκτητη ανοσία, οδήγησε πολλούς/ες πρακτικούς/ές θεραπευτές/τριες και μητέρες να προκαλούν σκόπιμα την αρρώστια στα παιδιά τους. Η μέθοδος ονομάστηκε ευλογιασμός και ήταν γνωστή στην Κίνα, την Αλγερία, στον Καύκασο, στο Ιράν, το Σουδάν και σε κάποια χωριά της Γαλλίας και της Βρετανίας. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία εφαρμοζόταν στη Θράκη, στις περιοχές της σημερινής Ρουμανίας, από τις μητέρες της Τήνου και από γριές μαίες/μάγισσες στη Θεσσαλία. Η μέθοδος συνίσταται στην εισαγωγή φρέσκου ή αποξηραμένου πύου από εξάνθημα ευλογιάς ή του ίδιου του εξανθήματος από άρρωστο σε ανάρρωση ή από άρρωστο με ήπια συμπτώματα στο σώμα υγιούς παιδιού είτε μέσω του ματιού (ενοφθαλμισμός), είτε μέσω του αυτιού, είτε με σκαριφισμούς στο δέρμα, είτε τέλος με βελόνες (εγκεντρισμός, εμβολιασμός). Το μειονέκτημα της μεθόδου είναι προφανές: η αρρώστια που προκαλούνταν δεν ήταν λιγότερο επικίνδυνη από τη «φυσική ευλογιά», όπως ονομαζόταν, τόσο για το ίδιο το παιδί όσο και για τον υπόλοιπο πληθυσμό• δεν ήταν σπάνιο επιδημικές εξάρσεις να ακολουθούν περιπτώσεις ευλογιασμού.

Αυτή η μέθοδος είναι παρ’ όλα αυτά εκείνη με την οποία ήρθε σε επαφή η γνωστή λαίδη  Mary Wortley Montagu, σύζυγος του Άγγλου πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη. Η λαίδη ευλογίασε τα παιδιά της και χρησιμοποίησε την κοινωνική της θέση ώστε να επιβληθεί η μέθοδος στην αγγλική ιατρική κοινότητα. Κατά τα πρώτα είκοσι χρόνια του 18ου αιώνα, μέσα από το περιοδικό «Philosophical Transactions» της Βασιλικής Εταιρείας του Λονδίνου, η εμπειρική μέθοδος συστηματοποιήθηκε. Περιβλήθηκε από μια σειρά προφυλακτικών μέτρων που αφορούσαν τη δίαιτα, την κάθαρση του οργανισμού, την ξεκούρασή του και τη μακρόχρονη απομόνωσή του είτε πριν είτε μετά τον ευλογιασμό. Μια μέθοδος που εφαρμοζόταν από τις μητέρες, μέσα στο πλαίσιο των ευρύτερων οικιακών καθηκόντων τους, ή από εμπειρικούς/ές γιατρούς/ισσες έγινε μια πολύπλοκη, αυστηρά οριοθετημένη και πανάκριβη διαδικασία που ελεγχόταν από έναν συγκεκριμένο επιστημονικό και επαγγελματικό κλάδο. Αντίθετα, η ισχύς του ιατρικού εμπειρισμού στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στο θέμα του ευλογιασμού είχε σαν αποτέλεσμα οι γιατροί-λόγιοι να μην δείξουν το ίδιο συστηματικό ενδιαφέρον. Ελάχιστες ήταν οι πρωτότυπες μελέτες ελληνόγλωσσων γιατρών. Ξεχωρίζουν δύο. Η πρώτη είναι το άρθρο του 1713 στο «Philosophical Transactions» του Εμμανουήλ Τιμόνη, γιατρού στην αγγλική πρεσβεία της Κωνσταντινούπολης, ο οποίος κατά πάσα πιθανότητα έκανε γνωστή τη μέθοδο στην Montagu, και άρα βρίσκεται στην αρχή της ιστορίας που μόλις εκθέσαμε. Η δεύτερη μελέτη εκδόθηκε το 1715 στη Βενετία και ανήκει στον Ιάκωβο Πυλαρινό, που διετέλεσε αρχίατρος του Μεγάλου Πέτρου της Ρωσίας. Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, στα ελληνικά έχουμε κυρίως μεταφράσεις, ιδίως μετά το 1777, γεγονός που καθιστά τον επιστημονικοποιημένο ευλογιασμό ένα είδος «αντιδανείου» μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της δυτικής Ευρώπης.

Ο εμβολιασμός

Το 1798 δημοσιεύεται στο «Philosophical Transactions» το περίφημο άρθρο του Βρετανού γιατρού Edwar

Μετάβαση στο περιεχόμενο