Το παρόν και το μέλλον του κράτους πρόνοιας προς τους πολίτες με προβλήματα αναπηρίας: H ίδρυση των κέντρων πιστοποίησης αναπηρίας και η εξέλιξη τους μέχρι σήμερα – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΚΑΜΑΤΣΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ, ΠΜΣ Δημόσια Διοίκηση – Δημόσιο Μάνατζμεντ – Μέρος 20ο
3.2. Ιστορική Αναδρομή της αναπηρίας (συνέχεια)
Και οι αρχαίοι Ρωμαίοι αντιμετώπιζαν τα ζητήματα της αναπηρίας υιοθετώντας τις αρνητικές στάσεις που διατηρούσαν οι αρχαίοι Έλληνες. Ήταν πολύ συχνός ο στραγγαλισμός και η εγκατάλειψη ανάπηρων βρεφών σε ερημικά σημεία και πολλές φορές τα πετούσαν στον Τίβερη. Στα Ρωμαϊκά ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι Ρωμαίοι δεν φρόντιζαν τα ανάπηρα άτομα και τα απέκλειαν από την κοινωνία. Δεν λάμβαναν μέρος στις ιεροτελεστίες, καθώς δεν ήταν καθαροί και ακέραιοι σωματικά. Οι νάνοι και τα άτομα με νοητική αναπηρία ήταν οι γελωτοποιοί στους χώρους των ανακτόρων ή οι διασκεδαστές σε συμπόσια και σε δημόσια θεάματα. Oι άνθρωποι με αχονδροπλασία χρησιμοποιήθηκαν ως μονομάχοι στο Κολοσσαίο διασκεδάζοντας το πλήθος. Τους έβαζαν ακόμα να μονομαχήσουν με γυναίκες.
Ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας με αναπηρία ήταν ο Κλαύδιος ο οποίος πριν γίνει αυτοκράτορας κακοποιήθηκε σωματικά και λεκτικά λόγω των αναπηριών του. Όμως έμεινε στην ιστορία ως ο αυτοκράτορας που είχε μεγάλη σοφία και ευφυΐα54.
Οι Ρωμαίοι προσπάθησαν ωστόσο να αντιμετωπίσουν κάποιες μορφές εκφυλιστικών κυρίως βλαβών όπως η οστεοαρθρίτιδα με την χρήση υδροθεραπευτικών μεθόδων55.
Σύμφωνα με τον Daris (13) μια θρησκεία που δεχόταν τα άτομα με αναπηρία ήταν η εβραϊκή, καθώς η εβραϊκή πίστη δεν δεχόταν την βρεφοκτονία .Έτσι βοήθαγαν τους ανάπηρους επιτρέποντας τους την επαιτεία σε δημόσια μέρη56.
Οι Αιγύπτιοι ήταν άλλος ένας λαός σύμφωνα με τον Στράβωνα (Τοις Αιγυπτίους 17,2.5) που αντιμετώπιζε την ανθρώπινη ζωή με σεβασμό. Το ίδιο μας περιγράφει και ο Διόδωρος Σικελιώτης (1.80.3-6) ο οποίος αναφερόμενος στις συνήθειες των Αιγυπτίων επισημαίνει πως αυτοί «τα γεννώμενα πάντα τρέφουσιν εξ ανάγκης ένεκα της πολυανθρωπίας». Ο Αριστοτέλης μας γνωρίζει ότι τα οκταμηνίτικα παιδιά που κατάφερναν να επιβιώσουν, ακόμη και αν ήταν τερατώδη τα μεγάλωναν57.
Στο Βυζάντιο η αναπηρία είχε σχέση με τον χριστιανισμό. Η διάδοση του ενισχυόταν με κηρύγματα για φιλανθρωπία και αγάπη, με αποτέλεσμα τα ανάπηρα άτομα να προστατεύονται και να δέχονται περίθαλψη από τον κόσμο. Τα φιλανθρωπικά ιδρύματα ιδρύονταν από την εκκλησία αλλά και η Πολιτεία προστάτευε τις ευάλωτες ομάδες των ορφανών, υπερηλίκων και αναπήρων ατόμων. Όσα άτομα είχαν πρόσβαση στα ιδρύματα , κάλυπταν βασικές βιολογικές και υλικές ανάγκες διαβίωσης. Επειδή όμως έμεναν μέχρι τον θάνατο τους έγκλειστοι δεν ενσωματώνονταν στην κοινωνία. Έτσι η αναπηρία για τον κόσμο εκείνης της περιόδου αξίζει τον οίκτο και την συμπόνια επειδή τα άτομα αυτά δοκιμάζονται από τον θεό και είναι κακότυχα γιατί πληρώνουν τις αμαρτίες των προγόνων τους. Έτσι η πάθηση στέλνονταν από τον θεό ως τιμωρία. Τα περισσότερα άτομα αν δεν ήταν έγκλειστοι στα μοναστήρια και τα ιδρύματα, γινόντουσαν επαίτες και ήταν απομονωμένοι από το σύνολο. Ένα σημαντικό πρόσωπο πρότυπο μίμησης για τους Βυζαντινούς εκκλησιαστικούς αποτέλεσε ο Μέγας Βασίλειος ο οποίος έδρασε με πρόνοια στις ευάλωτες ομάδες.
Τον μεσαίωνα, περίοδος αρκετά σκοτεινή τα περισσότερα πράγματα είχαν συσχετιστεί με δεισιδαιμονίες. Ηλικιωμένοι συχνά εκδιώκονταν από τις περιουσίες τους και σε κατάσταση υποτιθέμενης δαιμονοληψίας εξαγνίζονταν στην πυρά. Η ανθρώπινη ζωή είχε μηδενική αξία. Κάπως έτσι ήταν και η ζωή των ατόμων με αναπηρία. Οι ανάπηροι αποτελούσαν αντικείμενο εκμετάλλευσης και θεωρούνταν αναθεματισμένοι, καταραμένοι από τον θεό και κατά συνέπεια και από τους ανθρώπους. Η νοητική υστέρηση θεωρούνταν αποτέλεσμα της κατάληψης του ατόμου από κάποιο δαίμονα και το ίδιο το άτομο ήταν αμαρτωλό. Με διάταγμα του Πάπα Ιννοκέντιου το 1484 χιλιάδες άτομα με αναπηρίες οδηγήθηκαν στην Ιερά Εξέταση . Μη μπορώντας να υπερασπιστούν τον εαυτό τους, καταδικάστηκαν και μετά από φρικτά βασανιστήρια οδηγήθηκαν στην φωτιά58.
Κατά την περίοδο του μεσαίωνα αρκετά άτομα με αναπηρία εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε μοναστήρια περισσότερο για θεραπευτούν μέσω της εκκλησίας παρά χρησιμοποιώντας ιατρικές θεραπείες. Η κώφωση, οι ψυχικές αναπηρίες και η επιληψία δαιμονοποιούνταν κυριολεκτικά και αντιμετωπιζόταν είτε με κατηγορίες περί μαγείας και διώξεις, είτε με την τέλεση μαγικών πρακτικών για να εξορκίσουν τον δαίμονα που εγκλωβίστηκε στο άτομο και συνεπώς να θεραπευθεί59.
Την περίοδο της Αναγέννησης η κοινωνία αρχίζει να αντιμετωπίζει πιο ανθρώπινα τα άτομα με αναπηρίες. Δημιουργούνται φιλανθρωπικές οργανώσεις και ιδρύματα για την περίθαλψη και φροντίδα των αναπήρων.
Την ίδια εποχή όμως συνεχιζόταν η εκμετάλλευση των αναπήρων. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ξεκίνησαν τα «Freak shows» τα οποία φτάνουν στο αποκορύφωμά τους την δεκαετία του 1840. Οι διοργανωτές δημιουργούσαν θεάματα παρουσιάζοντας άτομα με σωματικές αναπηρίες εντυπωσιάζοντας το κοινό και αποκομίζοντας κέρδος. Επινοούσαν φανταστικές ιστορίες κεντρίζοντας το ενδιαφέρον του κοινού καθώς υπήρχε άγνοια περί ιατρικών θεμάτων. Mε το πέρασμα του χρόνου και την πρόοδο της ιατρικής τα θεάματα αυτά, μειώθηκαν δραστικά.
Το 1843 η Αμερικανίδα Ντόροθι Λίντι Ντίξ πραγματοποίησε και εξέδωσε έρευνα για το σύστημα ψυχικής υγείας της Μασαχουσέτης, αποκαλύπτοντας την κακοποίησης που υφίσταντο άτομο με ψυχικές ασθένειες και τις φρικτές συνθήκες μέσα στις οποίες διαβίωναν. Μέσω ενός σθεναρού και διαρκούς προγράμματος πίεσης των κρατικών νομοθετικών οργάνων και του Κογκρέσου των Ηνωμένων Πολιτειών, συνέβαλε στην ίδρυση των πρώτων ψυχιατρικών ασύλων των ΗΠΑ.
Στα τέλη του 18ου αιώνα λειτουργούν οργανωμένα σχολεία για τυφλούς και κωφούς. Ο Λουί Μπράιγ που ήταν Γάλλος εκπαιδευτικός, το 1856 εφευρίσκει το αλφάβητο με υπερυψωμένα σημεία που χρησιμοποιούν οι τυφλοί και τα άτομα με προβλήματα όρασης για να μπορούν να διαβάσουν και να γράψουν. Το όνομα της Helen Keller είναι σημείο αναφοράς καθώς η ίδια ήταν τυφλή και κουφή. Πάρα ταύτα παρακολούθησε μαθήματα και κατάφερε να αποφοιτήσει από το κολέγιο και να γράψει το δικό της βιβλίο.
Τον 19ο αιώνα ξεκινάει η ειδική αγωγή. Ιδρύονται ιδρύματα για παιδία με νοητική υστέρηση. Σπουδαίο γιατροί όπως ο Ιtard, η Montessori, o Pestalozzi, ασχολούνται με την αναπηρία. Γίνονται μελέτες και ψάχνουν για λύσεις. Ο Jean Marc Gaspard Itard (1778-1838) απέδειξε ότι ακόμα και ένα παιδί με βαριά νοητική καθυστέρηση μπορεί να βελτιώσει τις δυνατότητες του μέσω της ειδικής εκπαίδευσης. Η ειδική αγωγή αρχίζει να θεωρείται ευθύνη της πολιτείας.
Τον 20 αιώνα σημειώνονται σημαντικές αλλαγές στην αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία. Υπάρχει μια συστηματική προσπάθεια μελέτης και αντιμετώπισης των ατόμων με αναπηρία τόσο από επιστημονικής όσο και ανθρωπιστικής πλευράς. Το 1935 ο Αμερικανός Πρόεδρος Franklin D. Roosevelt, υπογράφει τον νόμο περί κοινωνικής ασφάλισης. Άτομα που δεν μπορούν να εργαστούν συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρία λαμβάνουν εισόδημα από το κράτος.
Δυστυχώς όμως λόγω των Παγκοσμίων Πολέμων δημιουργήθηκαν αρκετά προβλήματα. Το 1939 με την έναρξη του Β Παγκοσμίου Πολέμου, ο Αδόλφος Χίτλερ διατάσσει την στείρωση ασθενών και αναπήρων ως μέρος του ναζιστικού προγράμματος
«Τ-4» ή προγράμματος «ευθανασίας»60. Η στείρωση ήταν αναπόσπαστο μέρος της ναζιστικής φυλετικής πολιτικής .Τα κριτήρια χωρίζονταν σε γενετικά και ιατρικά. Τα γενετικά κριτήρια αφορούσαν τα κληρονομικά και βιολογικά κριτήρια καθώς και την φυλή που άνηκε ο εξεταζόμενος, ενώ τα ιατρικά κριτήρια αποτελούσαν οι ψυχιατρικές ασθένειες, η διανοητική ικανότητα του εξεταζόμενου και η τάση προς την κατανάλωση αλκοόλ.
Τα άτομα με σωματικές και διανοητικές αναπηρίες θεωρούνταν «άχρηστα» για την κοινωνία, αποτελούσαν απειλή για τη φυλετική καθαρότητα των Αρίων και εντέλει, δεν τους άξιζε να ζουν.
Παρά τις δημόσιες διαμαρτυρίες το 1941 και την επίσημη διαταγή του Χίτλερ στις 24 Αυγούστου 1941 για τον τερματισμό των δολοφονιών ευθανασίας καθώς η λαϊκή αποδοκιμασία εντείνεται, οι ηγέτες των ναζί συνέχισαν το πρόγραμμα Τ-4 καθ’ όλη την διάρκεια του πολέμου . Από το 1940 έως το 1945 τα ανάπηρα θύματα των ναζί ανέρχονται περίπου σε 200.000 άτομα61.
Tην δεκαετία του 1960, αναπτύσσεται το λεγόμενο αναπηρικό κίνημα και στο επίκεντρο βρίσκονται η προσβασιμότητα των αναπήρων και η χρηστικότητα των κτιρίων για τα άτομα με αναπηρίες. Υπάρχει ένα παγκόσμιο κοινωνικό και ακτιβιστικό κίνημα που στόχος του είναι να εξασφαλίσει ίσες ευκαιρίες και δικαιώματα για όλα τα άτομα που έχουν κάποια αναπηρία. Έτσι γίνονται προσπάθειες έτσι ώστε να σπάσουν τα θεσμικά , φυσικά και κοινωνικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι και να επιτευχθούν στόχοι όπως η προσβασιμότητα και η ασφάλεια στις μεταφορές, στην αρχιτεκτονική, στο φυσικό περιβάλλον. Ίσες ευκαιρίες στην ανεξάρτητη διαβίωση, ισότητα στην απασχόληση, εκπαίδευση και ελευθερία από διακρίσεις, κατάχρηση, παραμέληση και από άλλες παραβιάσεις δικαιωμάτων. Την δεκαετία του 1980 ο ΟΗΕ ξεκίνησε μια παγκόσμια εκστρατεία για την ισότητα και την πλήρη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία καθώς επίσης και την προσβασιμότητα σε μέσα μαζικής μεταφοράς. Η Διεθνής Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του Ο.Η.Ε αποτελεί το πρώτο νομικά δεσμευτικό διεθνές μέσο για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στόχος της σύμβασης τίθεται η διασφάλιση ότι τα άτομα με αναπηρία μπορούν να απολαύουν των δικαιωμάτων τους σε ισότιμη βάση με τους άλλους πολίτες.
Συμπερασματικά από την ιστορική αναδρομή καταλαβαίνουμε ότι κάθε κοινωνία ανάλογα με τις συνθήκες που βίωνε ανά τους αιώνες καθόριζε και ένα διαφορετικό τρόπο που αντιμετώπιζε τα άτομα με αναπηρία.
Σήμερα το κράτος και η κοινωνία είναι περισσότερο από ποτέ υποστηρικτικό στα άτομα με αναπηρία. Οι κρατικές αρχές αντιμετωπίζουν με καλύτερη στάση και συμπεριφορά τους ανθρώπους με αναπηρία . Μέσα από την ανάπτυξη μηχανισμών και μέσων επιδιώκεται η ισότιμη ένταξη και συμμετοχή των ανθρώπων στις διάφορες δραστηριότητες της σύγχρονης κοινωνίας. Διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΠΟΥ, ο ΟΗΕ και η ΕΕ τοποθέτησαν τα δικαιώματα των αναπηριών σε άλλο επίπεδο. Τόσο η πρόοδος της Ιατρικής και η προώθηση των δικαιωμάτων των ατόμων με ειδικές ανάγκες, όσο και η συμβολή της τεχνολογίας στην αποκατάσταση πολλών μορφών σωματικής αναπηρίας και στην ένταξη των αναπήρων στην κοινότητα με τις σύγχρονες τεχνικές και με τους Η/Υ, καθιστούν εμφανή την αλλαγή της στάσης της κοινωνίας. Υπάρχουν σίγουρα προβλήματα και πολλές φορές γίνονται διακρίσεις αλλά έχει μειωθεί κατά πολύ ο αποκλεισμός των ατόμων από την κοινωνία .Ωστόσο υπάρχει πολύς δρόμος μέχρι να σταματήσουν να θεωρούνται πολίτες δεύτερης κατηγορίας62.
54 Graves R, I, Claudius, London, Penguin Books, 1934
55 Arecht, G L, The Sociology of Physical Disability and Rehabilitation, Pittsburgh, The University of Pittsburgh Press, 1976.
56 Daris, A, «From Where I Sit: Living with Disability in an Able-Bodied World», London, Triangle, 1989.
57 Αριστοτέλης, «Περί τα Ζώα ιστορίαι», 584 στίχος
58 Αριστοτέλης , Πολιτικά 7,1335α
59 Braddock D & Parish S (2019), « H θεσμική ιστορία της αναπηρίας», Le Goff
60 Στο πρόγραμμα ευθανασίας Γερμανοί γιατροί, εξέταζαν τους ιατρικούς φακέλους των ασθενών σε ιδρύματα για να αποφασίσουν ποια από τα ψυχικά ασθενή ή ανάπηρα άτομα θα έπρεπε να φονευτούν και επέβλεπαν τις δολοφονίες τους. Οι καταδικασμένοι μεταφέρονταν σε έξι ιδρύματα στην Γερμανία και την Αυστρία ,όπου εκτελούνταν σε ειδικά κατασκευασμένους θαλάμους αερίων. Τα βρέφη με αναπηρίες και τα μικρά παιδιά δολοφονούνταν με ένεση που περιείχε θανατηφόρα δόση ή αφήνονταν να λιμοκτονήσουν. Τα σώματα τους αποτεφρώνονταν σε φούρνους που ονομάζονταν κρεματόρια.
61 «Η Δολοφονία των Αναπήρων» – Εγκυκλοπαίδεια ολοκαυτώματος, encyclopedia.ushmm.org
62 Αντωνίου, Α.Σ ( 2009) «Ψυχολογία Ατόμων με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες» (Α’ τόμος) Αθήνα : Εκδόσεις Π. Χ. Πασχαλίδης