Τεχνητή Νοημοσύνη και Άτομα με Οπτική Αναπηρία: Εφαρμογές και Τεχνολογίες Προσβασιμότητας – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΠΜΣ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ – Μέρος 47ο
4.2 Συμπεράσματα
Η παρούσα μελέτη διερεύνησε την επίδραση των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στην καθημερινή ζωή, την εκπαίδευση και την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με οπτική αναπηρία. Μέσα από μια συγκριτική βιβλιογραφική προσέγγιση, μελετήθηκαν εφαρμογές και πρακτικές που είτε προάγουν είτε παρεμποδίζουν την ισότιμη συμμετοχή αυτών των ατόμων στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης. Τα συμπεράσματα που προέκυψαν δεν περιορίζονται μόνο στη θετική ή αρνητική αποτίμηση των τεχνολογιών αυτών, αλλά επισημαίνουν τη σύνθετη και συχνά αντιφατική σχέση τους με την έννοια της συμπερίληψης.
Καταρχάς, σε ό,τι αφορά την καθημερινότητα, διαπιστώνεται ότι οι τεχνολογίες ΤΝ, όταν είναι κατάλληλα σχεδιασμένες και προσαρμοσμένες, ενισχύουν την αυτονομία, την ανεξαρτησία και την προσωπική ελευθερία των ατόμων με οπτική αναπηρία. Συστήματα όπως οι φορητοί πλοηγοί, οι «έξυπνοι» βοηθοί, οι αισθητήρες κίνησης και οι πλατφόρμες φωνητικής διεπαφής αποτελούν εργαλεία που μειώνουν την εξάρτηση από τρίτους και αυξάνουν την ικανότητα διαχείρισης των καθημερινών δραστηριοτήτων. Ιδιαίτερα η δυνατότητα αναγνώρισης προσώπων, αντικειμένων και περιβαλλοντικών στοιχείων σε πραγματικό χρόνο, ανοίγει νέες προοπτικές συμμετοχής και αλληλεπίδρασης με τον δημόσιο χώρο.
Στο εκπαιδευτικό πλαίσιο, η ΤΝ προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες για προσωποποιημένη μάθηση, βελτιωμένη προσβασιμότητα σε ψηφιακά περιβάλλοντα και παροχή υλικού με εναλλακτικές μορφές παρουσίασης. Ειδικά για τους μαθητές με οπτική αναπηρία, η χρήση ακουστικών διεπαφών, τεχνολογιών ανάγνωσης κειμένου και πολυαισθητηριακών εφαρμογών μάθησης ενισχύει τη συμμετοχή στη μαθησιακή διαδικασία. Επιπλέον, η ΤΝ επιτρέπει την παρακολούθηση της μαθησιακής προόδου και την έγκαιρη παρέμβαση σε σημεία δυσκολίας, κάτι που αποτελεί θεμέλιο για την ένταξη σε ένα συμπεριληπτικό εκπαιδευτικό σύστημα.
Ωστόσο, τα θετικά αυτά αποτελέσματα δεν είναι οικουμενικά. Ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα της μελέτης είναι ότι η πρόοδος στον τομέα της ΤΝ δεν συνεπάγεται αυτόματα κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα. Αντίθετα, όταν ο σχεδιασμός της τεχνολογίας δεν λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες των ατόμων με αναπηρία, μπορεί να οδηγήσει σε ενίσχυση των υφιστάμενων ανισοτήτων ή ακόμα και στη δημιουργία νέων μορφών αποκλεισμού. Ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν οφείλεται μόνο στην απουσία τεχνολογίας, αλλά κυρίως στην απουσία προσβάσιμης τεχνολογίας.
Η εργασία του Pey (2024) επισημαίνει εύστοχα ότι πολλά από τα εργαλεία ΤΝ που κυριαρχούν στη σύγχρονη καθημερινότητα –όπως τα αυτόματα ταμειακά συστήματα, οι έξυπνοι βοηθοί σε κινητές συσκευές, οι διαδικτυακές πλατφόρμες– δεν είναι σχεδιασμένα με βάση τις αρχές της καθολικής πρόσβασης. Αποτέλεσμα είναι οι χρήστες με οπτική αναπηρία να αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην πρόσβαση σε υπηρεσίες, στην κοινωνική συμμετοχή και στην ενημέρωση, γεγονός που διευρύνει το ήδη υπάρχον ψηφιακό χάσμα.
Τέλος, η έννοια της κοινωνικής ενσωμάτωσης, όπως αναδεικνύεται από τη μελέτη, δεν μπορεί να ειδωθεί ανεξάρτητα από τις τεχνολογικές εξελίξεις. Οι ΤΝ διαμορφώνουν το νέο κοινωνικό περιβάλλον και οφείλουν να ενσωματώνουν τις φωνές και τις ανάγκες όλων των πολιτών. Η ένταξη δεν αφορά μόνο την τεχνική υποστήριξη, αλλά και τη δημιουργία ενός πολιτισμικού πλαισίου που προάγει τη διαφορετικότητα και την ισότητα ευκαιριών.
Συμπερασματικά, η τεχνητή νοημοσύνη έχει τη δυναμική να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης και απελευθέρωσης για τα άτομα με οπτική αναπηρία. Ωστόσο, αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αν οι τεχνολογίες αυτές αναπτύσσονται με κριτήρια συμπεριληπτικότητας, κοινωνικής ευαισθησίας και προσβασιμότητας. Μόνο τότε η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική κοινωνική πρόοδο.
