Τεχνητή Νοημοσύνη και Άτομα με Οπτική Αναπηρία: Εφαρμογές και Τεχνολογίες Προσβασιμότητας – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΠΜΣ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ – Μέρος 1ο

 

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

ΠΜΣ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

 

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

 

Τεχνητή Νοημοσύνη και Άτομα με Οπτική Αναπηρία: Εφαρμογές και Τεχνολογίες Προσβασιμότητας

 

ΠΑΠΑΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ

 

Θεσσαλονίκη, 2025

 

Εξεταστική Επιτροπή:

Κουστριάβα Ελένη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Επόπτρια

Παπαδόπουλος Κωνσταντίνος, Καθηγητής

Παπακωνσταντίνου Δόξα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια

 

«Ο/η συγγραφέας βεβαιώνει ότι το περιεχόμενο του παρόντος έργου είναι

αποτέλεσμα προσωπικής εργασίας και ότι έχει γίνει η κατάλληλη αναφορά στην εργασία τρίτων, όπου κάτι τέτοιο ήταν απαραίτητο, σύμφωνα με τους κανόνες

της ακαδημαϊκής δεοντολογίας»

 

 

……………………………… Παπαευθυμίου Σταυρούλα

 

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

 

 

Με την ολοκλήρωση της παρούσας μεταπτυχιακής εργασίας, θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες σε όλους όσοι στάθηκαν δίπλα μου και συνέβαλαν καθοριστικά στην πορεία μου μέχρι το σημείο αυτό.

Αρχικά, εκφράζω την ειλικρινή μου ευγνωμοσύνη σε όλους τους καθηγητές του μεταπτυχιακού προγράμματος για τις πολύτιμες γνώσεις, την ακαδημαϊκή καθοδήγηση και τη στήριξη που μου παρείχαν. Η υψηλού επιπέδου διδασκαλία και η εμπνευσμένη προσέγγιση τους με βοήθησαν να εμβαθύνω στο αντικείμενο των σπουδών μου και να αναπτύξω ουσιαστικές δεξιότητες, επιστημονικές και προσωπικές.

Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στην κυρία Ελένη Κουστριάβα, η οποία ανέλαβε την επίβλεψη της εργασίας μου. Η καθοδήγησή της υπήρξε ουσιαστική και ανεκτίμητη. Την ευχαριστώ για τον χρόνο, τη διαθεσιμότητα, την υπομονή και το επιστημονικό της ήθος, που αποτέλεσαν σταθερό στήριγμα και πολύτιμη βοήθεια σε όλη τη διάρκεια της συγγραφής.

Θα ήθελα, επίσης, να ευχαριστήσω από καρδιάς την οικογένειά μου για την αμέριστη αγάπη, την ηθική στήριξη και την πίστη στις δυνατότητές μου. Η στήριξή τους όλα αυτά τα χρόνια υπήρξε θεμέλιο για κάθε μου προσπάθεια.

Τέλος, ένα ξεχωριστό ευχαριστώ απευθύνω στον σύντροφό μου, Στέλιο, για την αδιάκοπη υποστήριξη, την κατανόηση και την ενθάρρυνσή του καθ’ όλη τη διάρκεια των σπουδών μου. Η παρουσία του στάθηκε πολύτιμη, τόσο στις απαιτητικές στιγμές όσο και σε εκείνες της χαράς, προσφέροντάς μου την ενίσχυση που χρειαζόμουν για να συνεχίσω.

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ABSTRACT

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Βιβλιογραφική Ανασκόπηση – θεωρητικό υπόβαθρο

1.1Ορισμός Οπτικής Αναπηρίας

1.2Ιστορική Εξέλιξη Τεχνολογιών Υποστήριξης για Άτομα με Οπτική Αναπηρία

1.2.1Πρώιμα βοηθήματα: Από τη γραφή Braille στα λευκά μπαστούνια

1.2.2Αναλογική τεχνολογία και πρώιμα ηλεκτρονικά βοηθήματα (1960–1980)

1.2.3Ψηφιακή εποχή: Από τους screen readers στα smartphones (1990–2010)

1.2.4Η εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (2010–σήμερα)

1.3Ορισμός και Τύποι Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ)

1.4Κατηγορίες Τεχνολογιών με Τεχνητή Νοημοσύνη για Άτομα με Οπτική Αναπηρία

1.4.1Τεχνολογίες Πλοήγησης και Προσανατολισμού

1.4.2Τεχνολογίες Αναγνώρισης Αντικειμένων και Προσώπων

1.4.3Τεχνολογίες Ανάγνωσης και Πρόσβασης σε Κείμενο

1.4.4Φωνητικοί Βοηθοί και Ψηφιακές Διεπαφές

1.4.5Εκπαιδευτικές και Συμπεριληπτικές Τεχνολογίες

1.4.6Πλατφόρμες Κοινωνικής Διάδρασης και Υποστήριξης

1.5Προκλήσεις και Ηθικά Ζητήματα στην Υποστηρικτική Τεχνολογία

1.5.1Αλγοριθμική Μεροληψία και Αντιπροσώπευση

1.5.2Ιδιωτικότητα και Προστασία Προσωπικών Δεδομένων

1.5.3Οικονομική και Ψηφιακή Προσβασιμότητα

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Μεθοδολογία

2.1Επιλογή πηγών και πλατφόρμες αναζήτησης

2.2Χρονικό και γλωσσικό πλαίσιο

2.3Λέξεις-κλειδιά και στρατηγική αναζήτησης

2.4Κριτήρια επιλογής και αποκλεισμού

2.5Διαδικασία επιλογής και ανάλυσης άρθρων

2.6Δομή της ανασκόπησης

2.7Περιορισμοί της μελέτης

3ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Αποτελέσματα

3.1Παρουσίαση άρθρων 1ου ερευνητικού ερωτήματος: Ποιες είναι οι δυνατότητες και οι περιορισμοί των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης που υποστηρίζουν την κινητικότητα και τον προσανατολισμό ατόμων με οπτική αναπηρία;

3.1.1Δυνατότητες καινοτόμων συστημάτων πλοήγησης και προσανατολισμού

3.1.2Πολυαισθητηριακά συστήματα και καινοτόμες εφαρμογές ΤΝ

3.1.3Περιορισμοί και προκλήσεις στην υλοποίηση και χρήση

3.2Παρουσίαση άρθρων 2ου ερευνητικού ερωτήματος: Ποιες είναι οι κύριες δυσκολίες που παρουσιάζονται στα υφιστάμενα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης;

3.2.1Τεχνικές Προκλήσεις στην Ακρίβεια και Αξιοπιστία των Συστημάτων ΤΝ

3.2.2Προκλήσεις Φορητότητας και Ενεργειακής Αυτονομίας

3.2.3Προσαρμογή στις Εξατομικευμένες Ανάγκες των Χρηστών

3 2.4 Ηθικές και Κοινωνικές Διαστάσεις της Υιοθέτησης Τεχνολογιών ΤΝ

3.3Παρουσίαση άρθρων 3ου ερευνητικού ερωτήματος: Πώς οι τεχνολογίες ΤΝ επηρεάζουν την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με οπτική αναπηρία;

3.3.1Η Τεχνολογία AIris ως Καινοτόμο Βοηθητικό Μέσο για την Αυτονομία και την Κοινωνική Συμμετοχή

3.3.2Βελτίωση της Πρόσβασης στην Εκπαίδευση και την Εργασία μέσω Τεχνολογιών ΤΝ

3.3.3Ο Ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Εκπαίδευση Ατόμων με Οπτική Αναπηρία

3.3.4Προκλήσεις και Κίνδυνοι Κοινωνικού Αποκλεισμού λόγω Έλλειψης Προσβασιμότητας στις Τεχνολογίες ΤΝ

3.3.5Πολυτροπικές Τεχνολογίες Τεχνητής Νοημοσύνης και Κοινωνική Αλληλεπίδραση

3.3.6Τεχνολογία «Be My AI» και Αυτονομία στην Καθημερινότητα

4ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Συζήτηση – Συμπεράσματα – Προτάσεις

4.1Συζήτηση

4.2Συμπεράσματα

4.3Προτάσεις

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ

Πίνακας 1: Πίνακας άρθρων πρώτου ερευνητικού ερωτήματος

Πίνακας 2: Πίνακας άρθρων δεύτερου ερευνητικού ερωτήματος

Πίνακας 3: Πίνακας άρθρων τρίτου ερευνητικού ερωτήματος

 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

 

Η ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) έχει οδηγήσει σε σημαντικές αλλαγές στην κοινωνική ένταξη, την εκπαίδευση και την αυτονομία των ατόμων με αναπηρία, με ιδιαίτερη έμφαση στα άτομα με οπτική αναπηρία. Οι σύγχρονες τεχνολογίες ΤΝ, όπως οι φωνητικοί βοηθοί, τα έξυπνα γυαλιά με τεχνολογία αναγνώρισης προσώπων και αντικειμένων, καθώς και οι εφαρμογές αναγνώρισης κειμένου, έχουν τη δυνατότητα να αναβαθμίσουν την καθημερινή ζωή αυτών των ατόμων, προσφέροντας νέες μορφές πρόσβασης στην πληροφορία και υποστήριξης στην κινητικότητα (Naayini et al., 2025; Gonzalez et al., 2024). Η χρήση τέτοιων τεχνολογιών συνδέεται άμεσα με την αύξηση της αυτονομίας και την ενίσχυση της ποιότητας ζωής, μειώνοντας τα εμπόδια που θέτει το περιβάλλον και οι περιορισμοί της αναπηρίας.

Παράλληλα, η χρήση της ΤΝ στην εκπαίδευση προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα για τους μαθητές με οπτική αναπηρία. Μελέτες δείχνουν ότι η ανάπτυξη προσαρμοσμένων μαθησιακών περιβαλλόντων, που αξιοποιούν τεχνολογίες όπως η συνθετική φωνή, τα ακουστικά βοηθήματα και η εξατομίκευση μέσω αναλυτικών δεδομένων (Tsouktakou, Hamouroudis & Horti, 2024), ενισχύει την εμπλοκή και την αποτελεσματικότητα της μάθησης. Αυτές οι εφαρμογές όχι μόνο άρουν τεχνικά εμπόδια αλλά και αυξάνουν την αυτοπεποίθηση και την εσωτερική κινητοποίηση των μαθητών, γεγονός που προάγει την επαγγελματική και κοινωνική τους ένταξη. Ωστόσο, παραμένουν προκλήσεις ως προς την υλοποίηση, την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και τη θεσμική υποστήριξη, που είναι κρίσιμες για τη βιωσιμότητα και την επιτυχία αυτών των καινοτομιών.

Η κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με οπτική αναπηρία μέσω της ΤΝ δεν είναι αυτοματοποιημένη διαδικασία· απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό, συμμετοχή των χρηστών και ευαισθητοποίηση της κοινωνίας. Όπως επισημαίνει η Pey (2024), οι τεχνολογίες που αγνοούν την ετερογένεια και τις ιδιαίτερες ανάγκες των χρηστών ενδέχεται να δημιουργήσουν νέες μορφές αποκλεισμού. Παράλληλα, η μελέτη των Power et al. (2023) αναδεικνύει τη σημασία της κοινωνικής αποδοχής και της θεσμικής μέριμνας για την επιτυχή ενσωμάτωση των τεχνολογιών ΤΝ. Η συμμετοχή των ίδιων των χρηστών στην ανάπτυξη και αξιολόγηση αυτών των λύσεων προωθεί την αυθεντικότητα και την πρακτικότητα των εφαρμογών, διασφαλίζοντας ότι ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες.

Η βιβλιογραφία από άλλους ερευνητές, όπως οι Ringel Morris (2019) και Guo et al. (2019), τονίζει τη σημασία της διεπιστημονικής συνεργασίας ανάμεσα σε τεχνολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, εκπαιδευτικούς και χρήστες για την ανάπτυξη τεχνολογιών που προάγουν τη συμπερίληψη και την ισότητα. Επιπλέον, οι Bragazzi et al. (2021) υπογραμμίζουν την ανάγκη για δημόσιες πολιτικές που προωθούν την προσβασιμότητα και την ψηφιακή ισότητα, διασφαλίζοντας ότι τα οφέλη της ΤΝ δεν περιορίζονται σε ένα μικρό τμήμα της κοινωνίας.

Επιπρόσθετα, η ηθική διάσταση του σχεδιασμού και της χρήσης της ΤΝ αποτελεί κρίσιμο σημείο, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες όπως τα άτομα με οπτική αναπηρία (Chemnad & Othman, 2024). Η διασφάλιση της ιδιωτικότητας, της ασφάλειας και της μη προκατάληψης είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία αξιόπιστων και δίκαιων συστημάτων.

Η παρούσα εργασία συγκεντρώνει και αναλύει σύγχρονες μελέτες και εφαρμογές ΤΝ, διερευνώντας τη συμβολή τους στην καθημερινή ζωή, την εκπαίδευση και την κοινωνική ένταξη των ατόμων με οπτική αναπηρία. Προτείνει ένα πλαίσιο προτάσεων που εστιάζει στον συμπεριληπτικό σχεδιασμό, την ενδυνάμωση της εκπαιδευτικής κοινότητας, την ενίσχυση των δημόσιων πολιτικών και τη συμμετοχή των χρηστών στη διαδικασία ανάπτυξης και αξιολόγησης τεχνολογιών. Επισημαίνεται επίσης η ανάγκη για συνεχή έρευνα που θα αξιολογεί την πρακτική επίδραση των τεχνολογιών στην καθημερινότητα, λαμβάνοντας υπόψη τις εμπειρίες και τις φωνές των ίδιων των ατόμων με αναπηρία.

Συνοψίζοντας, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει τη δυναμική να αποτελέσει καταλύτη θετικών κοινωνικών αλλαγών, εφόσον συνδυαστεί με ηθικό σχεδιασμό, κοινωνική ευαισθησία και πολιτική βούληση. Η πολυδιάστατη προσέγγιση, που ενσωματώνει τεχνολογική και κοινωνική διάσταση, αποτελεί τον δρόμο προς μια πιο δίκαιη και προσβάσιμη κοινωνία για όλους.

 

Λέξεις-κλειδιά: Τεχνητή Νοημοσύνη, Οπτική Αναπηρία, Εκπαίδευση, Κοινωνική Ένταξη, Προσβασιμότητα, Ψηφιακή Ισότητα, Συμπερίληψη