Κεφάλαιο 3ο
3.1 Θεωρητικά Μοντέλα
Στα πλαίσια της εξέλιξης της σύγχρονης εποχής, συμβαδίζει και η εξέλιξη στην αντιμετώπιση των παιδιών με ειδικές ανάγκες. Πιο συγκεκριμένα, τα διάφορα θεωρητικά μοντέλα που έχουν αναπτυχθεί για να κατανοήσουν τις δυναμικές των οικογενειών με παιδιά που έχουν ειδικές ανάγκες, αποκαλύπτουν μια πολυδιάστατη εικόνα. Αυτά τα μοντέλα εξετάζουν πώς οι αντιλήψεις των γονέων για την αναπηρία, επηρεασμένες από την κοινωνική ιδεολογία, τις οικονομικές συνθήκες και τον πολιτισμικό πλαίσιο, συνθέτουν το προφίλ της οικογενειακής ζωής.
Αρχικά, τα μοντέλα εστίαζαν στην αναπηρία ως μια παθολογική κατάσταση, ακολουθώντας την ιατροκεντρική προσέγγιση που έβλεπε το παιδί ως την αιτία των “προβλημάτων” στην οικογένεια. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, η έρευνα άρχισε να αναγνωρίζει την οικογένεια ως ένα σύνθετο σύστημα, όπου το παιδί με ειδικές ανάγκες είναι μόνο ένα μέρος του συνόλου (Epstein, et.al.,2018).
Οι σύγχρονοι ερευνητές έχουν μετακινήσει το ενδιαφέρον τους από την παθολογική προσέγγιση σε πιο θετικές και ολιστικές διαστάσεις. Εξετάζουν τα οφέλη που μπορεί να προκύψουν από την παρουσία ενός παιδιού με ειδικές ανάγκες, όπως η ενίσχυση της οικογενειακής συνοχής και η ανάπτυξη δεξιοτήτων διαχείρισης κρίσεων. Επιπλέον, η έρευνα έχει επικεντρωθεί στις υπηρεσίες υποστήριξης που μπορούν να βοηθήσουν τις οικογένειες να προσαρμοστούν και να ανθίσουν παρά τις προκλήσεις.
Είναι σαφές, ότι η σύγχρονη έρευνα επιδιώκει να κατανοήσει την οικογένεια ως ένα δυναμικό σύστημα, όπου κάθε μέλος επηρεάζει και επηρεάζεται από τα άλλα, αντί να εξετάζει τα μέλη μεμονωμένα. Αυτή η προσέγγιση αναδεικνύει την πολυπλοκότητα και την αλληλεπίδραση μεταξύ των ατομικών, οικογενειακών και κοινωνικών παραγόντων στην υποστήριξη των παιδιών με ειδικές ανάγκες. Ειδικότερα, οι οικογένειες κατηγοριοποιούνταν στα εξής μοντέλα:
Μοντέλο της Παθολογικής Οικογένειας
Το λεγόμενο «Μοντέλο της Παθολογικής Οικογένειας» αντιμετώπιζε τις οικογένειες με μέλη που είχαν ειδικές ανάγκες ως δυσλειτουργικές μονάδες. Η ιδέα αυτή έχει τις ρίζες της σε παλαιότερες εποχές, όπου η αναπηρία θεωρούνταν αποτέλεσμα βιολογικών αιτίων ή ακόμα και ηθικής ανεπάρκειας των γονέων.
Με την πάροδο των αιώνων, οι αντιλήψεις αυτές εξελίχθηκαν, αλλά η βασική προσέγγιση παρέμεινε η ίδια: τα άτομα με αναπηρία θεωρούνταν ασθενείς και οι οικογένειές τους φορτωμένες με το βάρος της φροντίδας.
Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η οικογένεια προέρχονταν από την παρουσία του μέλους με ειδικές ανάγκες, και έτσι οι οικογένειες αυτές συχνά χαρακτηρίζονταν ως “ανάπηρες”. Αυτή η θεώρηση βοήθησε τους ερευνητές να ερμηνεύσουν τις αρνητικές αντιδράσεις και το άγχος που βίωναν οι γονείς, καθώς και τις επιπτώσεις στη συζυγική σχέση και τα αδέρφια του παιδιού με ειδικές ανάγκες.
Ωστόσο, το μοντέλο αυτό είχε σημαντικούς περιορισμούς, καθώς επικεντρωνόταν στις δυσκολίες και αγνοούσε το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο που μπορεί να προσφέρει υποστήριξη. Επιπλέον, η γενίκευση των χαρακτηριστικών των οικογενειών αποδυνάμωνε την ικανότητα της οικογένειας να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις ως μοναδική και διαφορετική μονάδα, αντί να τις θεωρεί όλες ως ένα ενιαίο σύνολο. Αυτή η προσέγγιση άρχισε να αλλάζει καθώς η έρευνα εξελίχθηκε προς πιο ολιστικές και θετικές κατευθύνσεις (Driessen, 2019).
Μοντέλο Κοινών Αναγκών
Κατά τη δεκαετία του ’70, η προσέγγιση των οικογενειών με παιδιά που έχουν ειδικές ανάγκες άρχισε να μετασχηματίζεται. Από μια ιατροκεντρική οπτική που επικεντρωνόταν στην υγεία, η προσοχή μεταφέρθηκε στην εκπαίδευση, αναγνωρίζοντας τα άτομα με ειδικές ανάγκες ως ικανά για μάθηση. Αυτή η αλλαγή έφερε την κοινότητα στο προσκήνιο, προσφέροντας υποστήριξη πέρα από την οικογενειακή φροντίδα, με εθελοντική εργασία και ψυχολογική βοήθεια.
Η εποχή αυτή σηματοδότησε την αρχή της κατανόησης των αναγκών των οικογενειών, με τις έρευνες να δείχνουν ότι οι γονείς μοιράζονται πολλές κοινές ανάγκες. Οι μητέρες συχνά φέρουν το βάρος της φροντίδας, ενώ οι πατέρες και τα αδέρφια παίζουν υποστηρικτικούς ρόλους. Η βοήθεια από το ευρύτερο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον ήταν συχνά ανεπαρκής, και το κοινωνικό δίκτυο έλειπε σε μεγάλο βαθμό.
Αναγνωρίζοντας τις αυξημένες απαιτήσεις για καθημερινή φροντίδα, η ανάγκη για οργανωμένες δημόσιες υπηρεσίες έγινε επιτακτική, με στόχο την παροχή απαραίτητης υποστήριξης στις οικογένειες. Οι γονείς επισήμαναν την ανάγκη για φροντίδα κατά τις αργίες, υπηρεσίες φύλαξης, βοήθεια στη μεταφορά και οικονομική ενίσχυση, καθώς και για έναν συνδετικό κρίκο μεταξύ της οικογένειας και των υπηρεσιών υγείας και εκπαίδευσης.
Το «Μοντέλο των Κοινών Αναγκών» ανέδειξε τις πρακτικές ανάγκες αυτών των οικογενειών και το κενό στην υποστήριξη που προσφέρεται. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με το κράτος πρόνοιας και τις κοινωνικές παροχές, και έχει κριθεί για την αντιπαραγωγική της οργάνωση. Επιπλέον, η ομοιογένεια των αναγκών είναι αμφισβητήσιμη, καθώς δεν όλες οι οικογένειες έχουν τις ίδιες ανάγκες στον ίδιο βαθμό. Η εξέλιξη της έρευνας και η ανάπτυξη νέων μοντέλων έχει στόχο να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις, προσφέροντας πιο εξατομικευμένη και αποτελεσματική υποστήριξη.