2.3.3. Οι εξωγενείς στόχοι και η επίδρασή τους στην ευεξία
Εξωγενείς στόχοι θεωρούνται οι επιφανειακοί στόχοι που δεν ενυπάρχουν έμφυτα στον άνθρωπο (Kasser & Ryan, 1996) και δεν προωθούν την ικανοποίηση των ΒΨΑ του αλλά υποκατάστατα αυτών που δεν συνεισφέρουν ουσιαστικά ούτε στην προσωπική του εξέλιξη ούτε στο αίσθημα της ευεξίας του (Teixeira et al., 2012). Αυτοί είναι η φήμη, η αυτοεικόνα, ο πλούτος (Sheldon et al., 2010), η κοινωνική αναγνώριση, η ελκυστική εμφάνιση, η επιτυχία στον οικονομικό τομέα (Kasser & Ryan, 1996), η δύναμη με την έννοια της επιρροής και της κυριαρχίας, η κοινωνική συμμόρφωση (Martela et al., 2019) και γενικότερα όλες οι υλιστικές αξίες (Unanue et al., 2014). Οι παραπάνω στόχοι ωθούν τους ανθρώπους να συγκρίνουν τους εαυτούς τους με τους άλλους αλλά και να αναζητούν διαρκώς την αποδοχή και τον θαυμασμό τους (Bradshaw, n.d.· Vansteenkiste et al., 2006) συχνά με τη μορφή υλικών και κοινωνικών επιβραβεύσεων (Kasser & Ryan, 1996).
Πολλές είναι οι έρευνες που έχουν αποδείξει ότι τόσο το να επιδιώκει κανείς εξωγενείς στόχους όσο και να τους κατακτά όχι μόνο δεν συμβάλλει στην ευημερία αλλά αντιθέτως την υπονομεύει (Bradshaw et al., 2018· Kasser & Ryan, 1996· Romero et al., 2012· Ryan et al., 1999) καθώς μέσω αυτών οι ΒΨΑ συχνά ματαιώνονται (Behzadnia et al., 2020· Hope et al., 2019· Leung & Law, 2019· Unanue et al., 2014). Αυτό συμβαίνει ακόμα και όταν ο προσανατολισμός σε αυτούς τους στόχους ενθαρρύνεται από το περιβάλλον (Kasser & Ahuvia, 2002). Ανεξάρτητα λοιπόν από το εκάστοτε πλαίσιο στο οποίο ζει ένας άνθρωπος αλλά και από τις δυνατότητές του, αν θέτει εξωγενείς στόχους, και ειδικά αν δίνει προτεραιότητα σ’ αυτούς, δε θα καταφέρει να ευημερήσει (Ryan & Deci, 2000). Αυτοί οι στόχοι βλάπτουν την ευημερία και των δύο φύλων και κυρίως των ανδρών (Ryan et al., 1999). Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες όμως, όταν δίνουν προτεραιότητα στους εξωγενείς στόχους δεν είναι τόσο ευτυχισμένοι όσο είναι αυτοί που θέτουν κυρίως ενδογενείς στόχους (Sheldon et al., 2010) ενώ πολλοί από αυτούς είναι δυστυχισμένοι (Kasser & Ryan, 1996). Πολλοί βέβαια υπερεκτιμούν τους εξωτερικούς στόχους πιστεύοντας ότι θα τους ωφελήσουν ψυχολογικά σε μεγάλο βαθμό και ότι θα τους οδηγήσουν τελικώς στην ευτυχία (Sheldon et al., 2010).
Ένας τρόπος με τον οποίο οι εξωγενείς στόχοι επιδρούν αρνητικά στην ψυχική ευημερία είναι μειώνοντας την ποιότητα και την χαρά που εκλαμβάνει κανείς μέσω ερωτικών σχέσεων (Kasser & Ryan, 2001· Leung & Law, 2019). Αν το ένα άτομο της σχέσης προσανατολίζεται σε εξωτερικούς στόχους μειώνεται η συνολική ευτυχία που νιώθουν οι σύντροφοι από τη σχέση ενώ όταν και τα δύο μέλη της σχέσης έχουν εξωγενείς φιλοδοξίες μειώνεται ακόμα περισσότερο η ποιότητά της και η χαρά που βιώνεται μέσα από αυτήν (Leung & Law, 2019). Όσο μεγαλύτερη βαρύτητα δίνει το άτομο σε εξωτερικούς στόχους τόσο λιγότερη χαρά βιώνει από την σχέση (Leung & Law, 2019). Η προτεραιότητα σε εξωγενείς στόχους έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζει και κοινωνικά με αρνητικό τρόπο τους ανθρώπους καθώς υποσκάπτει την συνεργατικότητά τους (Sheldon & McGregor, 2000) και υποβαθμίζει την ποιότητα των φιλικών τους σχέσεων (Kasser & Ryan, 2001).
Όσον αφορά στην σωματική άσκηση, όπως φάνηκε σε μια έρευνα οι άνθρωποι που είχαν εξωτερικές φιλοδοξίες, όπως βελτίωση της ελκυστικότητάς τους, κατέβαλλαν μικρότερη προσπάθεια και επιμονή στην σωματική άσκηση και είχαν χειρότερη απόδοση συγκριτικά με άτομα που δεν είχαν κανέναν μελλοντικό στόχο (Vansteenkiste et al., 2004a). Σε άλλη έρευνα αποδείχθηκε ότι οι άνθρωποι που υιοθετούσαν εξωγενείς στόχους σωματικής άσκησης δεν ικανοποιούσαν τις ΒΨΑ και κατ’ επέκταση δεν βίωναν αισθήματα ευεξίας (Sebire et al., 2009). Αυτό συνέβαινε γιατί αυτοί οι άνθρωποι αναλώνονταν σε σύγκριση του εαυτού τους με άλλους η οποία τους προκαλούσε άγχος, δεν εμπλέκονταν ουσιαστικά στις σωματικές ασκήσεις και δεν εστίαζαν τόσο την προσοχή τους στις ασκήσεις καθεαυτές αλλά σε παρεμφερή επιφανειακά πράγματα όπως οι κοινωνικές συγκρίσεις (Sebire et al., 2009).
Ακόμα ένας τρόπος με τον οποίο οι εξωγενείς στόχοι βλάπτουν την ευημερία είναι μέσω της πρόκλησης επικίνδυνων συμπεριφορών. Έχει φανεί ότι οι έφηβοι που εμφανίζουν συμπεριφορές επιζήμιες για την σωματική και ψυχική τους υγεία όπως το κάπνισμα, η χρήση μαριχουάνας και αλκοόλ αποδίδουν μεγάλη αξία σε εξωγενείς στόχους (Williams et al., 2000). Και από άλλη έρευνα έχει φανεί ότι αυτού του είδους οι στόχοι συνδέονται με τη χρήση ναρκωτικών (Kasser & Ryan, 2001). Επομένως, οι εξωτερικοί στόχοι όπως ο πλούτος και η φήμη ενδέχεται να ωθούν τους ανθρώπους σε παρακινδυνευμένες συμπεριφορές που βλάπτουν τόσο την σωματική όσο και την ψυχική τους ευημερία (Williams et al., 2000).
Οι Kasser και Ryan (1996) διατύπωσαν τρεις υποθέσεις σχετικά με το γιατί οι εξωτερικές αξίες υπονομεύουν την ψυχική ευημερία. Σύμφωνα με αυτούς, μια λογική εξήγηση είναι ότι σπάνια εμπλέκουν τους ανθρώπους σε καταστάσεις που προωθούν την ψυχική ολοκλήρωση ενώ μια άλλη εξήγηση είναι ότι προέρχονται από συναισθηματικά προβλήματα όπως είναι η ψυχολογική αστάθεια και ο νευρωτισμός. Μια τρίτη ερμηνεία που δίνουν είναι ότι οι εξωγενείς φιλοδοξίες εκλύουν έντονο άγχος, το οποίο βλάπτει ψυχολογικά τους ανθρώπους, διότι επιτυγχάνονται πολύ δύσκολα. Το τελευταίο τονίζεται και από άλλη έρευνα σύμφωνα με την οποία οι εξωτερικοί στόχοι προκαλούν αυξημένα επίπεδα άγχους στους ανθρώπους απομακρύνοντάς τους από την ευτυχία (Kasser & Ahuvia, 2002).
Σε άλλη πιο πρόσφατη έρευνα, ο Kasser (2002) προσθέτει και άλλες ερμηνείες σε μια προσπάθεια να εξηγήσει το αρνητικό αντίκτυπο των εξωγενών στόχων στο αίσθημα της ευεξίας των ανθρώπων. Αυτός ο ερευνητής ανάγει την αρνητική επίδραση αυτών των στόχων σε στοιχεία της προσωπικότητας των ανθρώπων που θέτουν τέτοιους στόχους όπως είναι η έλλειψη συνεργατικότητας, τα χαμηλά επίπεδα αυτοεκτίμησης καθώς και η έντονη ανασφάλεια που χαρακτηρίζουν αυτούς τους ανθρώπους. Επιπλέον, θεωρεί ότι άτομα που προσανατολίζονται έντονα σε εξωτερικούς στόχους εμπλέκονται συχνά σε διαδικασίες σύγκρισης με άλλους ανθρώπους και δεν συνάπτουν ουσιαστικές σχέσεις μαζί τους αλλά περιορίζονται σε επιφανειακές σχέσεις από τις οποίες δεν εκλαμβάνουν ούτε δίνουν αγάπη και αποδοχή (Kasser, 2002). Τελικώς, διατυπώνει την εξήγηση ότι οι δραστηριότητες που στοχεύουν σε εξωγενή οφέλη δεν είναι ευχάριστες και ωφέλιμες για τους ανθρώπους (Kasser, 2002).
Σ’ αυτό το σημείο κρίνεται σημαντικό να σημειωθεί ότι οι εξωτερικοί στόχοι δεν είναι απίθανο να συμβάλλουν στην προώθηση της ευημερίας (Rijavec et al., 2011), αλλά έχουν πολύ λιγότερες πιθανότητες να το κάνουν συγκριτικά με τους εσωτερικούς (Wehmeyer et al., 2017) εφόσον έχουν και λιγότερες πιθανότητες να εκπληρώσουν τις ΒΨΑ των ανθρώπων (Deci & Ryan, 2000). Σε κάποιες περιπτώσεις οι εξωγενείς στόχοι μπορεί να φέρουν κάποια οφέλη στους ανθρώπους (Sheldon et al., 2010· Vansteenkiste et al., 2006) και να συμβάλλουν στο αίσθημα ευεξίας τους (Rijavec et al., 2011). Αυτό συμβαίνει κυρίως όταν δεν δίνεται προτεραιότητα σε αυτούς (Sheldon et al., 2010). Ειδικότερα, άνθρωποι που έδιναν μεγαλύτερη αξία σε εσωτερικούς στόχους αλλά τύχαινε να επιτυγχάνουν και εξωτερικούς επηρεάζονταν θετικά συναισθηματικά από αυτούς (Sheldon et al., 2010).
Άλλες φορές οι εξωτερικοί στόχοι δεν επηρεάζουν ούτε με θετικό αλλά ούτε και με αρνητικό τρόπο την ευεξία, έχουν δηλαδή ουδέτερη επίδραση σε αυτήν (Kasser & Ryan, 2001). Σε μια έρευνα φάνηκε ότι όταν οι άνθρωποι που κατάφερναν να πετύχουν εξωγενείς στόχους δεν βίωναν ούτε έντονα αισθήματα ευτυχίας αλλά ούτε και δυστυχίας (Ryan et al., 1999).
O Vansteenkiste και οι συνεργάτες του (2006) θεωρούν ακόμα ότι είναι προτιμότερο να θέτουν οι άνθρωποι εξωγενείς στόχους από το να μην θέτουν καθόλου στόχους. Για παράδειγμα, σχετικά με την ενασχόληση με μια δραστηριότητα όσοι έθεταν εξωτερικούς στόχους έδειχναν μεγαλύτερη επιμονή στην ενασχόληση με αυτήν, έστω και για σύντομο χρονικό διάστημα, συγκριτικά με όσους δεν έθεταν κανέναν στόχο (Vansteenkiste et al., 2006). Το ίδιο υποστηρίζεται και από άλλη έρευνα που αφορούσε φοιτητές κολλεγίου στην οποία βρέθηκε ότι τα χαμηλότερα επίπεδα ικανοποίησης των ΒΨΑ και κατ’ επέκταση ικανοποίησης από τη ζωή τα είχαν αυτοί που δεν έθεταν κανένα είδος στόχου, ούτε ενδογενή ούτε εξωγενή, ενώ όσοι έθεταν περισσότερο εξωγενείς βίωναν μεγαλύτερα επίπεδα ευημερίας συγκριτικά με αυτούς που δεν είχαν κανέναν στόχο (Rijavec et al., 2011).
Συνοψίζοντας, οι εξωγενείς στόχοι έχουν συνήθως αρνητική ή ουδέτερη επίδραση στην εκπλήρωση των ΒΨΑ των ανθρώπων και κατ’ επέκταση στην ευημερία τους (Ryan et al., 1999· Unanue et al., 2014). Σπάνια φαίνεται να την επηρεάζουν με θετικό τρόπο (Rijavec et al., 2011· Sheldon et al., 2010· Vansteenkiste et al., 2006).
