Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 7ο

Απρ 24, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 7ο

2.2.         Στάδια ανάπτυξης και δημιουργικότητα

Όλα τα άτομα αναπτύσσονται μέσα από μία σειρά σταδίων, τα γεγονότα, τα οποία λαμβάνουν χώρα σε αυτά τα στάδια διαμορφώνουν την κάθε προσωπικότητα. Τα βιώματα των πρώτων χρόνων της ζωής και το ιδιαίτερο στάδιο στο οποίο συμβαίνουν έχουν μια μόνιμη επίδραση επάνω στο άτομο. Κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από μία σωματική πηγή ικανοποίησης. Η ικανοποίηση αυτή στο πρώτο στάδιο επικεντρώνεται στο στόμα και ο Φρόυντ το αποκάλεσε αυτό «στοματικό στάδιο ανάπτυξης». Είναι η περίοδος της αυθόρμητης μουτζούρας (η οποία προσομοιάζει στα πρώτα παιδικά «βαβίσματα»), χαρακτηριστική και για την τάση των παιδιών να γεύονται τις μπογιές και τα μολύβια τους, να ελέγχουν τους ήχους που βγάζουν και να τα εξερευνούν με την αφή ως οργανικά μέρη της δημιουργικής διαδικασίας (Wimmer, 2012).

Στα δύο με τρία έτη το παιδί μπαίνει στο «πρωκτικό στάδιο» όπου εκεί για πρώτη φορά έρχεται το περιβάλλον και βάζει την πρώτη του απαγόρευση. «Υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα στην αποβολή και στην κατακράτηση ανάμεσα στην ηδονή της ανακούφισης και στην ηδονή της κατακράτησης ανάμεσα στην επιθυμία για ηδονή από την κένωση και στις απαιτήσεις του εξωτερικού κόσμου για καθυστέρηση. Αυτή η τελευταία σύγκρουση αντιπροσωπεύει την πρώτη κρίσιμη σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνία. Το περιβάλλον απαιτεί από το παιδί να παραβιάσει την αρχή της ηδονής ή να τιμωρηθεί.» (Cervone & Pervin, 2008, p. 154). Στη ζωγραφική αυτό αντικατοπτρίζεται ως μια προσπάθεια οργάνωσης κι οριοθέτησης της μουτζούρας μέσα στα περιορισμένα και επιτρεπτά όρια του χαρτιού (είναι γνωστό πως πολλά παιδιά σε αυτή την ηλικία συνηθίζουν να γράφουν στους τοίχους προκειμένου να διοχετεύσουν την περιέργεια στο κάθε εργαλείο σχεδίασης και σε κάθε επιφάνεια που διευκολύνει την έκφραση τους). Αρχίζουν να εμφανίζονται βασικά γεωμετρικά σχήματα, κύκλοι, τετράγωνα όπως και οι πρώτες ανθρώπινες φιγούρες (άνθρωποι γυρίνοι). Σύμφωνα με τον (Erikson, 1993) την περίοδο αυτή αναπτύσσονται η βούληση και η αυτοπεποίθηση του παιδιού, οι αμφιβολίες για τις ικανότητές του καθώς και ο αυτοέλεγχος και η κατανόηση των τεθειμένων ορίων.

Στα 2 στάδια αυτά της μουτζούρας αναπτύσσεται ο χωροταξικός προσανατολισμός του παιδιού και η ικανότητα του να βιώνει τον κόσμο κιναισθητικά και διαμέσου των αισθήσεών του. Είναι σημαντικό να επιτρέπουμε στο παιδί να έρχεται σε επαφή με ευρύ φάσμα μη τοξικών υλικών (τέμπερες, μαρκαδόροι, μπογιές, παστέλ), χαρτιά σε διάφορα μεγέθη και χρώματα, ξύλινους πίνακες, χαρτόνια και εφημερίδες, όπως επίσης και με ποικιλία εύπλαστων υλικών, όπως η ζύμη και άλλα φαγώσιμα, ο πηλός κλπ., προκειμένου να ενεργοποιούνται οι αισθήσεις τους (Wimmer, 2012).

Μεταξύ τρεισήμισι και 5 ετών το παιδί συνειδητοποιεί πως είναι ξεχωριστό και ότι ο εαυτός του αποτελεί μια αυτόνομη οντότητα. Είναι το προ-παραστατικό στάδιο στη ζωγραφική, το οποίο ακολουθείται από το σχηματικό στάδιο στις ηλικίες 5-8, τις οποίες ο Φρόυντ τις προσδιορίζει ως την απαρχή της λανθάνουσας περιόδου, κατά την οποία τα παιδιά δείχνουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους συνομηλίκους και τους άλλους ανθρώπους γύρω τους. Στο

«φαλλικό στάδιο» και με τη λύση του οιδιπόδειου συμπλέγματος το παιδί ταυτίζεται με το γονέα του ιδίου φύλου, πράγμα κρίσιμο για την ψυχοσεξουαλική του ανάπτυξη. Σε αυτό το ζωγραφικά πρώιμο-ρεαλιστικό στάδιο της ηλικίας 11 με 14 ετών, τα έργα γίνονται περισσότερο ρεαλιστικά και λιγότερο φαντασιακά. Εδώ είναι που συνήθως τα περισσότερα παιδιά απογοητεύονται από τα μη άρτια ζωγραφικά τους απότοκα και σταματούν να ζωγραφίζουν. Παραμένουν στο ίδιο επίπεδο ως ενήλικες καθότι η ζωγραφική δεν αποτελεί σχολικό προαπαιτούμενο όπως άλλες δεξιότητες.

«[…]Η επιτυχής ανέλιξη μέσω των σταδίων της ανάπτυξης οδηγεί σε ένα ψυχολογικά υγιές άτομο, ένα άτομο που μπορεί να αγαπήσει και να εργαστεί.» (Cervone & Pervin, 2008, p. 157). Αν ένα παιδί ικανοποιείται ελάχιστα ή υπέρμετρα στη διάρκεια κάποιου αναπτυξιακού του σταδίου μπορεί να παλινδρομήσει σε ένα προηγούμενο ή να καθηλωθεί και να μην περάσει ποτέ στο επόμενο. Η χαλάρωση ή η παλινδρόμηση σε μια ενεργητική δραστηριότητα, σε αντίθεση με τη φαντασίωση ή το όνειρο, είναι ελεγχόμενη και στοχευμένη. Αν η παλινδρόμηση είναι υπερβολική, τα σύμβολα που προκύπτουν αποκτούν βαθιά προσωπικό χαρακτήρα, ενώ, αντίθετα, όταν υπάρχει υπερβολικός έλεγχος, το αποτέλεσμα μπορεί να φαίνεται ψυχρό, μηχανικό και χωρίς έμπνευση.

Η δημιουργικότητα, λοιπόν, προϋποθέτει μια ισορροπημένη παλινδρόμηση των συνειδητών λειτουργιών προς μια πιο πρωτογενή διαδικασία. Κατά τη διαδικασία αυτή ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης το υλικό του για να εξωτερικεύσει τις σκέψεις και τα συναισθήματα του συνδέεται άμεσα με το σώμα. Ο Bruno Bettelheim (1967:106-10) περιγράφει τη διεργασία αυτή στη μελέτη του για τα αυτιστικά παιδιά. Παρατηρεί πώς η ισχυρή επίδραση της υφής της μπογιάς και των άλλων πλαστικών υλικών, παραπέμπει στην πρώτη ενασχόληση του παιδιού με την απτική βίωση του σώματος του. Μια πλατιά πινελιά θα μπορούσε να θεωρηθεί αποτέλεσμα μιας κάποιας σωματικής έντασης του δημιουργού. Η Marion Milner εξηγεί ότι το μέσο που χρησιμοποιείται σε ένα έργο τέχνης προκύπτει από στάδια που αφορούν διαφορετικές πλευρές της εμπειρίας μέσω του σώματος (Felicity Weir μέσω ΚΤΨ σ.167). «Ο δημιουργός προσφέρει για ανάκληση και παρατηρήσει τις πιο σημαντικές κατά την άποψή τους στιγμές της συναισθηματικής του ζωής, της ψυχοσωματικής του εμπειρίας. Αν εξετάσουμε τη δημιουργική διαδικασία από αυτή την οπτική γωνία ακόμα αποτελεί κατά κάποιο τρόπο αναβίωση της σωματικής εμπειρίας» (Milner 1950:159).

Μετάβαση στο περιεχόμενο