Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 8ο
2.3. Μηχανισμοί άμυνας και όνειρο
«Όταν κάποιος παραδίδεται στον καλλιτέχνη όπως παραδίδεται στον ψυχαναλυτή, συμβαίνει μια μεταβίβαση που αποδίδει στα παρόντα και πραγματικά βιώματα, που παρουσιάζονται ολοφάνερα στο έργο τέχνης, συγκινησιακές σημασίες που αφορούν προηγούμενα, αλλά τώρα πια θαμμένα βιώματα» (Gorham, 1963, σ. 446).
Οι μηχανισμοί άμυνας αποτελούν τρόπους ελέγχου και διαχείρισης του συγκρουσιακού υλικού και ενώ οργανώνονται από το Εγώ παραμένουν σε μεγάλο βαθμό υποσυνείδητες. Ταυτόχρονα όμως η επιθυμία του «Εκείνο» υπάρχει αυτόνομα και συνεχίζει να επιδιώκει την ικανοποίηση της. Πιο σχηματικά ταυτίζουμε το σύστημα του ασυνειδήτου με ένα μεγάλο προθάλαμο, όπου πηγαινοέρχονται οι ψυχικές διεγέρσεις. Με αυτό τον προθάλαμο συνδέεται ένας δεύτερος χώρος όπου μένει η συνείδηση. Στο κατώφλι μεταξύ των 2 χωρών υπηρετεί ένας φρουρός, ο οποίος επιθεωρεί τις επί μέρους ψυχικές παρορμήσεις, τις λογοκρίνει και όταν δεν του αρέσουν, δεν τις αφήνει να μπουν στο σαλόνι και τις απωθεί πίσω (Φρόυντ Σ. , 1917). Μαζί με την απώθηση υπάρχει μια σειρά ξεχωριστών μηχανισμών άμυνας που προστατεύουν νοητικά τον άνθρωπο από σκέψεις οι οποίες του γεννάνε άγχος. Η άρνηση όταν ο άνθρωπος αρνείται την ύπαρξη ενός τραυματικού ή μη αποδεκτού κοινωνικά γεγονότος, η προβολή όταν ο άνθρωπος αμύνεται ενάντια στην αναγνώριση των δικών του αρνητικών ιδιοτήτων και τα προβάλλει στους άλλους και ή μετουσίωση όταν μια επιθυμία του αντικαθίσταται από έναν υψηλότερο πολιτιστικό στόχο (Cervone & Pervin, 2008). Είναι δυνατόν να αποκρυπτογραφήσουμε το περιεχόμενο ενός μηχανισμού άμυνας, ιδίως σε περιπτώσεις, όπου ο αυστηρός έλεγχος του «Εγώ» χαλαρώνει και το υλικό της σύγκρουσης οδεύει προς το συνειδητό μέρος του Ψυχικού οργάνου.
Μία από τις βασικές τεχνικές ψυχανάλυσης του Φρόυντ για την παράκαμψη της λογοκρισίας των μηχανισμών άμυνας και την αποκάλυψη του ασυνείδητου είναι αυτή των ελεύθερων συνειρμών, μια διαδικασία κατά την οποία ο αναλυόμενος εκφράζει αυθόρμητα οποιαδήποτε σκέψη, εικόνα ή συναίσθημα του έρχεται στο μυαλό, χωρίς να λογοκρίνει ή να οργανώνει τις σκέψεις του. Ο ελεύθερος συνειρμός παραμένει ένα βασικό εργαλείο της ψυχαναλυτικής διαδικασίας και χρησιμοποιείται για την κατανόηση νευρώσεων, φοβιών και άλλων ψυχικών συγκρούσεων. Όπως με την τεχνική των ελεύθερων συνειρμών, έτσι και μέσω της ερμηνείας των ονείρων, μπορούμε να μαντέψουμε αυτό που μένει κρυμμένο και να το αλιεύσουμε πίσω στο συνειδητό επίπεδο. Το όνειρο είναι ο τρόπος με τον οποίο η ψυχή αντιδρά στα ερεθίσματα που επενεργούν κατά τη διάρκεια του ύπνου, «[…]οι αποσοβήσεις των ψυχικών ερεθισμάτων μέσω της παραισθησιακής ικανοποίησης» (Φρόυντ Σ. , 1917, σ. 133). Το ονειρικό στοιχείο είναι κάτι μη πραγματικό ή αυθεντικό, ένα υποκατάστατο στη θέση ενός άλλου πράγματος μη γνωστού στον ονειρευόμενο, για το οποίο ενυπάρχει η γνώση, αλλά δεν του είναι προσιτή. Οι λογοκριμένες επιθυμίες, που στο όνειρο εκδηλώνονται μέσω μιας παραμορφωμένης έκφρασης, δεν είναι παρά η έκφραση του ατομικού εγωισμού, εκείνου του απαλλαγμένου από όλους τους ηθικούς φραγμούς, τις καταδικασμένες από την αισθητική μας αγωγή απαιτήσεις της σεξουαλικότητας και από όλα εκείνα που αντίκεινται στις αυτοπεριοριστικές ηθικές επιταγές. Η ονειρική παραμόρφωση είναι αποτέλεσμα αυτής της λογοκρισίας που ασκείται κατά των απορριπτέων επιθυμιών, οι οποίες ενεργοποιούνται μέσα μας τη νύχτα και κατά τη διάρκεια του ύπνου. Ο συμβολισμός είναι το δεύτερο και ανεξάρτητο στοιχείο της ονειρικής παραμόρφωσης πλάι στην ονειρική λογοκρισία και συχνά πολλαπλές σκέψεις, επιθυμίες ή αναμνήσεις συμπυκνώνονται σε μία και μόνο εικόνα ή σύμβολο μέσα στο όνειρο (Φρόυντ Σ. , 1917).
Οι διαδικασίες που εμπλέκονται στα όνειρα μοιάζουν από πολλές απόψεις με τις διαδικασίες της καλλιτεχνικής δραστηριότητας και ιδιαίτερα όσον αφορά την έκφραση του ασυνείδητου. Είναι προνόμιο των καλλιτεχνών να συνδυάζουν το διφορούμενο του ονείρου με την ένταση της πλήρους εγρήγορσης, αυτό έχει ως συνέπεια το ότι η χρήση της τέχνης μπορεί να αποδειχθεί πιο αποτελεσματική και ότι μπορεί να αναπτυχθεί πληρέστερα από την ανάλυση των ονείρων (Daley, 1984) Η καλλιτεχνική δραστηριότητα χρησιμοποιεί πολλά από τα σύμβολα και τους μηχανισμούς μετάθεσης, συμπύκνωσης, σχάσης κλπ. που ο Φρόυντ όρισε στη μελέτη του ονείρου. Παρόλα αυτά υπάρχει μια εμφανής διαφορά: η καλλιτεχνική δραστηριότητα είναι μια συνειδητή διαδικασία που δίνει συγκεκριμένη μορφή σε συναισθήματα, συχνά ασυνείδητα. Ο θεραπευτής πρέπει να διαθέτει ενσυναίσθηση ως προς τη δημιουργική διαδικασία καθώς ο συνειδητός έλεγχος καταλύεται, το «Εγώ» αποδομείται και αναδομείται, αφήνοντας άλλες πτυχές του εαυτού του – και όχι απαραίτητα την κοινωνική – να αναδυθούν, επιτρέποντας την εμφάνιση μορφών που προέρχονται από βαθύτερα, ενστικτώδη ή υποσυνείδητα επίπεδα, οι οποίες στη συνέχεια μπορούν να επεξεργαστούν και να αναπλαισιωθούν συνειδητά (Daley T. , 2010).