Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 9ο

Απρ 24, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 9ο

Κεφάλαιο 3

Τέχνη και ψυχοθεραπεία

3.1.         Προσωποκεντρική θεωρία

«Ο μόνος τρόπος να κατανοήσουμε τον πραγματικό κόσμο είναι η ψυχολογική πράξη της διανοητικής κατασκευής.» (Paranjpe,1996 σ.44)

Ενώ για τον Φρόιντ η διαστρέβλωση και η άρνηση των ενορμήσεων είναι μέρος της φυσιολογικής λειτουργίας μιας υγιούς προσωπικότητας για τον Carl Rogers οι εν λόγω ενστικτώδεις ορμέμφυτες αντιδράσεις είναι μια ενδεχόμενη πηγή σοφίας: «Τα άτομα που βιώνουν ανοιχτά τα αισθήματα τους σε όλη τους την έκταση, που αποδέχονται και αφομοιώνουν όλες τις αισθητηριακές ενδείξεις που συναντά ο οργανισμός ψυχολογικά έχουν προσαρμοστεί καλά» (Rogers, Client-centered therapy, 1957). Ο Ρότζερς δεν πίστευε ότι η συμπεριφορά καθορίζεται πρωτίστως από ανιμαλιστικές ενορμήσεις. Αισθανόταν αντίθετα ότι η ουσιαστικότερη διεργασία της προσωπικότητας είναι μια τάση προς την εξέλιξή της και την αποκάλεσε τάση προς αυτοπραγμάτωση. «Ο οργανισμός έχει μια βασική τάση, αγωνίζεται να πραγματώσει, να διατηρήσει και να ενισχύσει το σύνολο των εμπειριών του» (Rogers, The actualizing tendency in relation to motives and to consciousness, 1963, p. 2). Σε αντίθεση με τον Φρόιντ, ο οποίος αντιμετώπιζε τους πελάτες του ως ασθενείς, έδωσε έμφαση στις ειδικές δεξιότητες και τη θεραπευτική ισχύ του πελάτη. «Αναπτύσσοντας τη θεραπευτική του προσέγγιση, ένα άτομο που ζητάει βοήθεια δεν το μεταχειριζόμαστε σαν εξαρτημένο ασθενή αλλά ως υπεύθυνο πελάτη» (Rogers, Carl Rogers on a personal power, 1977, p. 5). Οι κλινικές εμπειρίες του τον οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι ο πυρήνας της ανθρώπινης φύσης είναι ουσιαστικά θετικός και ότι η κύρια παρώθησή μας είναι η θετική ανάπτυξη. Αν και η ψυχανάλυση υποστηρίζει ότι τα βασικά ένστικτα του ανθρώπου είναι σεξουαλικά και επιθετικά – κάτι που ο Ρότζερς δεν απορρίπτει πλήρως – η βασική του πεποίθηση είναι ότι, όταν έχουμε την ελευθερία να λειτουργούμε αυθεντικά, κινούμαστε προς την πραγμάτωση των δυνατοτήτων μας ως θετικά και ώριμα όντα. Ο πελάτης έχει μια εσωτερική παρόρμηση ως προς την ψυχολογική υγεία και το έργο του θεραπευτή συνίσταται απλώς στο να τον βοηθά να αναγνωρίζει τις συνθήκες που τυχόν παρεμποδίζουν την προσωπική του ανάπτυξη, επιτρέποντας του να ξεπερνά τα εμπόδια και να οδεύει προς την αυτοπραγμάτωσή του. Χρήσιμη για αυτόν είναι η ίδια η φύση της διαπροσωπικής συνάντησης που καλλιεργείται ανάμεσα στο θεραπευτή και στον πελάτη ή αλλιώς αυτό που αποκαλεί θεραπευτικό κλίμα (Rogers, Client-centered therapy, 1966). Μεγάλη σημασία έδωσε στη χρήση της τεχνικής της αντανάκλασης των συναισθημάτων εκ μέρους του θεραπευτή, μια μη κατευθυντική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία οι θεραπευτές δεν καθοδηγούν τη ροή των γεγονότων στη θεραπεία απλώς συνοψίζουν ή επιστρέφουν σας αντανάκλαση στον πελάτη αυτά που εκείνος διηγείται. Εάν ο θεραπευτής δείξει γνησιότητα, θετική αναγνώριση και εν συναισθητική κατανόηση, ο πελάτης βοηθιέται στο να πετύχει μεγαλύτερη συμφωνία ανάμεσα στον πραγματικό και στον ιδανικό του εαυτό.

Σύμφωνα με τον Ρότζερς, η αντίληψη μας για τον εαυτό αποτελείται από δύο διακριτά στοιχεία: τον εαυτό που πιστεύουμε ότι είμαστε στο παρόν και τον ιδανικό εαυτό, δηλαδή την εκδοχή του εαυτού μας που θα θέλαμε να αποκτήσουμε στο μέλλον. Ο ιδανικός εαυτός αντιπροσωπεύει την αυτοαντίληψη που το άτομο επιθυμεί έντονα να έχει και περιλαμβάνει τις αντιλήψεις και τις έννοιες που σχετίζονται δυνητικά με τον εαυτό του και στις οποίες αποδίδει μεγάλη σημασία. «Οι περισσότερες μορφές συμπεριφοράς που υιοθετεί ο οργανισμός είναι αυτές που παρουσιάζουν συνέπεια με την αυτοαντίληψη μας» (Rogers, Client-centered therapy, 1951, p. 507). Η τάση για διατήρηση της συνέπειας στην ψυχολογική εμπειρία μπορεί μερικές φορές να υπερισχύσει της απλής ηδονιστικής επιδίωξης των θετικών συναισθηματικών εμπειριών. Η ασυμφωνία μεταξύ του εαυτού και της εμπειρίας – δηλαδή η ανισορροπία ανάμεσα σε όσα βιώνουμε και στην αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας – μπορεί να οδηγήσει σε άγχος. Τέτοιες ασυμφωνίες συχνά προκαλούν μια άκαμπτη υπεράσπιση του εαυτού απέναντι στις εμπειρίες που απειλούν την αυτοαντίληψή του. Ως μηχανισμός άμυνας, το άτομο μπορεί είτε να διαστρεβλώσει το νόημα της εμπειρίας είτε να την αρνηθεί. Επιπλέον, η ανάγκη για θετική αναγνώριση μπορεί να οδηγήσει σε αποξένωση από τον αληθινό εαυτό. Προκειμένου να κερδίσουν την αποδοχή των άλλων, οι άνθρωποι ενδέχεται να αγνοήσουν ή να παραποιήσουν τις ίδιες τους τις εσωτερικές εμπειρίες, αισθήματα και επιθυμίες. «Η έκφραση της θετικής αναγνώρισης από κάποιον σημαντικό άλλο μπορεί να γίνει τόσο πιεστική ώστε το άτομο να εναρμονιστεί περισσότερο προς τη λήψη θετικής αναγνώρισης από τους άλλους απ’ ότι προς εμπειρίες που έχουν θετική αξία όσον αφορά την αυτοπραγμάτωση του οργανισμού» (Rogers, Carl Rogers on a personal power, 1977, p. 225).

Η Natalie Rogers, κόρη του Carl Rogers, επέκτεινε το έργο του πατέρα της στις δημιουργικές και εκφραστικές τέχνες. Συγκεκριμένα, χρησιμοποίησε και συνεχίζει να χρησιμοποιεί την Προσωποκεντρική προσέγγιση για να διευκολύνει τη θεραπευτική ανάπτυξη μέσω της τέχνης, της κίνησης, της γραφής και των μουσικών μεθόδων (Carlson & Kjos, 2000). Της απονεμήθηκε το πρώτο Βραβείο Επιτεύγματος Ζωής από τη Διεθνή Ένωση Θεραπείας Εκφραστικών Τεχνών (International Expressive Arts Therapy Association) το 1998. Η ίδια λέει: «Ναι, η τέχνη είναι μια γλώσσα. Με την εκφραστική τέχνη, ενδιαφερόμαστε τόσο για τη διαδικασία όσο και για το προϊόν. Και δεν είναι ένα προϊόν που θα μπει σε έναν τοίχο ή σε ένα μουσείο. Θα μπορούσε να είναι, αλλά δεν είναι αυτή η πρόθεση. Η πρόθεση -όπως ακριβώς και στην πελατοκεντρική θεραπεία- είναι να ξεφλουδίσουμε τα στρώματα άμυνας και να βρούμε την αληθινή μας φύση. Η τέχνη μας επιτρέπει να μπούμε μέσα στον πόνο, την οργή και τη θλίψη μας. Η χρήση της τέχνης είναι μερικές φορές πολύ πιο αποτελεσματική από τις λέξεις για την αντιμετώπιση ορισμένων από αυτά τα πολύ δύσκολα συναισθήματα» (Flanagan, 2007).

Στις θεραπευτικές αλλαγές συγκαταλέγονται η μείωση της αμυντικής διάθεσης εκ μέρους του πελάτη, η αύξηση της διαθεσιμότητάς του σε νέες εμπειρίες, η ανάπτυξη ενός θετικότερου εαυτού, η καλλιέργεια θετικότερων συναισθημάτων προς τους άλλους και η αποστασιοποίηση του ατόμου από τις αξίες των άλλων υπέρ της διεκδίκησης των δικών του (Cervone & Pervin, 2008).

Μετάβαση στο περιεχόμενο