Πρόλογος
Από την αυγή της ανθρώπινης ιστορίας, η τέχνη δεν υπήρξε μόνο ένα μέσο έκφρασης και δημιουργίας, αλλά και ένας τρόπος ανακούφισης της ψυχής. Οι πρώτες σπηλαιογραφίες, οι τελετουργικές μάσκες και τα θρησκευτικά γλυπτά δεν λειτουργούσαν μόνο ως διακοσμητικά στοιχεία ή ως σύμβολα πίστης, αλλά και ως μέσα προσωπικής και συλλογικής ψυχικής έκφρασης. Οι αρχαίοι πολιτισμοί, όπως οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι, χρησιμοποιούσαν την τέχνη για να τιμήσουν τη ζωή, να απαλύνουν το πένθος και να διαχειριστούν το τραύμα. Στη μεσαιωνική Ευρώπη, η εικονογραφία των εκκλησιών ενίσχυε την πνευματική κάθαρση, ενώ η Αναγέννηση έφερε μια νέα εποχή σύνδεσης της τέχνης με την ανθρώπινη εμπειρία και το συναίσθημα.
Στον 21ο αιώνα, η παγκοσμιοποίηση και ο κοσμοπολιτισμός επαναπροσδιόρισαν την έννοια της ταυτότητας και της συμμετοχής των ανθρώπων σε ένα διασυνδεδεμένο πλανήτη. Οι κοινωνίες δεν περιορίζονται πλέον στα εθνικά σύνορα, αλλά αλληλεπιδρούν σε πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό επίπεδο. Αυτή η νέα πραγματικότητα επέφερε τόσο προκλήσεις όσο και ευκαιρίες για την ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας, της πολυπολιτισμικότητας και της αλληλεγγύης μεταξύ των λαών. Η ανάπτυξη των διεθνών οργανισμών (ΟΗΕ, Διεθνής Αμνηστία, Human Rights Watch, 1961) προώθησε παγκόσμιες συμβάσεις, όπως η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η διεθνής ενημέρωση (μέσω των ΜΜΕ) έκανε γνωστές περιπτώσεις καταπάτησης δικαιωμάτων, κινητοποιώντας κοινότητες και κυβερνήσεις. Αυτή η αλλαγή στάσης απέναντι στον άνθρωπο οδήγησε σταδιακά και στην αποϊδρυματοποίηση. Άτομα με αναπηρία, ψυχικές διαταραχές κλπ. απέκτησαν υπόσταση και λόγο. Νέες κοινωνικές πολιτικές προωθήθηκαν με έμφαση στην ένταξη των ατόμων αυτών στην κοινότητα, αντί του εγκλεισμού τους σε ιδρύματα των οποίων τα μειονεκτήματα αποκαλύφθηκαν (κακοποίηση, απομόνωση κλπ.). Διεθνή μοντέλα κοινωνικής φροντίδας θεσμοθετήθηκαν, όπως η στήριξη στην οικογένεια, οι μικρές δομές φιλοξενίας και η ένταξη στην αγορά εργασίας.
Σήμερα, η θεραπεία μέσω τέχνης εφαρμόζεται σε πολλούς τομείς, όπως η ψυχική υγεία, η εκπαίδευση, η αποκατάσταση τραυμάτων και η υποστήριξη ατόμων με νευρολογικές διαταραχές. Η εκπαίδευση και η τέχνη αποτελούν δύο θεμελιώδεις πυλώνες για την προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της κοινωνικής συνοχής. Μέσα από εικαστικές παιδαγωγικές πρακτικές προωθείται η ενσυναίσθηση, η συνεργασία και η συμπερίληψη ενώ υποστηρίζεται η κοινωνική και συναισθηματική νοημοσύνη. Η παρούσα μελέτη μέσα από βιβλιογραφική ανασκόπηση θα διερευνήσει έννοιες, εξετάζοντας τις σχέσεις μεταξύ προσωπικότητας, κοινωνικής ταυτότητας κι εκπαίδευσης και πώς η τέχνη ως μέσο ενίσχυσης της ατομικότητας στη συμπερίληψη εμπλουτίζει τις έννοιες αυτές.
Εισαγωγή
Πριν από τη δεκαετία του 1920, η παιδική τέχνη θεωρούνταν απλώς μια ατελής και πρωτόγονη εκδοχή της τέχνης των ενηλίκων, ενώ η ίδια εκτιμόταν μόνο ως απομίμηση εκείνης των μεγάλων δασκάλων. Αυτές οι αντιλήψεις αμφισβητήθηκαν μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1913 στη Νέα Υόρκη με την έκθεση Armory Show, που ήταν η πρώτη μεγάλη παρουσίαση μοντέρνας τέχνης στις ΗΠΑ, οι νέες καλλιτεχνικές τάσεις απέδειξαν ότι η δημιουργία μπορούσε να επικεντρωθεί στις καθαρές οπτικές μορφές και δομές, να μετασχηματίσει την αίσθηση του χρόνου, του ρυθμού και της κίνησης και να στραφεί προς το υποσυνείδητο. Οι θεωρίες του Φρόιντ περί ψυχικού οργάνου και η ψυχανάλυση, ως θεωρητικό πλαίσιο κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, άλλαξαν τον τρόπο νόησης εαυτού και συνέβαλαν στην κατανόηση των ψυχολογικών μεταβολών των ανθρώπων που υποφέρουν, αναδεικνύοντας την ανάγκη για ατομική και συλλογική θεραπεία. Οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες αναγνωρίστηκαν ως θεραπευτικά μέσα, ιδανικά για την δημιουργική έκφραση των παιδιών, έξω από την καταπιεστική επίδραση των ενήλικων προτύπων. Οι εκπαιδευτικοί άρχισαν να αναγνωρίζουν ότι η παιδική αυτοέκφραση στην τέχνη είχε τη δική της αξία, ανεξάρτητα από την παραδοσιακή ικανότητα αναπαράστασης. Η αυθόρμητη έκφραση αναγνωρίστηκε όχι μόνο ως φυσικός τρόπος επικοινωνίας για το παιδί, αλλά και ως καθοριστικός παράγοντας στην ψυχοκοινωνική του ανάπτυξη μέσω της οποίας το παιδί, συνδυάζοντας τη σκέψη, το συναίσθημα, τη σωματική του δράση και τη δημιουργικότητα, μπορεί να διαμορφώσει μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα. Η προσέγγιση αναφέρεται ως αναπτυξιακή άποψη, σύμφωνα με την οποία η συνολική ύπαρξη του παιδιού εμπλέκεται ενεργά στη διαδικασία της εικαστικής του έκφρασης (Chapman, 1993).
Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι του 20ού αιώνα αποτέλεσαν κομβικά γεγονότα που αναμόρφωσαν ριζικά τις κοινωνίες, τις αξίες και τις αντιλήψεις για τον άνθρωπο και τα δικαιώματά του. Η μαζική καταστροφή, η βία και οι γενοκτονίες που σημάδεψαν αυτές τις συγκρούσεις οδήγησαν σε μια παγκόσμια αναζήτηση ειρήνης, δημοκρατίας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Αναδείχθηκε η ανάγκη για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία διεθνών οργανισμών όπως τα Ηνωμένα Έθνη και η UNESCO. Το 1948 το Άρθρο 2 από την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ) όρισε ότι ο «Κάθε άνθρωπος δικαιούται να επικαλείται όλα τα δικαιώματα και όλες τις ελευθερίες που προκηρύσσει η παρούσα Διακήρυξη, χωρίς καμία απολύτως διάκριση, ειδικότερα ως προς τη φυλή, το χρώμα, το φύλο, τη γλώσσα, τις θρησκείες, τις πολιτικές ή οποιεσδήποτε άλλες πεποιθήσεις, την εθνική ή κοινωνική καταγωγή, την περιουσία, τη γέννηση ή οποιαδήποτε άλλη κατάσταση», ίσως το έγγραφο με τη μεγαλύτερη επιρροή μέχρι σήμερα. Στα θεωρητικά κείμενα για την καλλιτεχνική εκπαίδευση δόθηκε έμφαση στις ανθρωπιστικές διαστάσεις της τέχνης, αναγνωρίζοντας πως η καλλιέργεια της δημιουργικότητας και της ελευθερίας της έκφρασης ήταν απαραίτητη για τη διατήρηση της ειρήνης. Η τέχνη δεν μπορούσε πλέον να ορίζεται αποκλειστικά βάσει της ικανότητας ρεαλιστικής αναπαράστασης, της αναγεννησιακής προοπτικής και των κλασικών αναλογιών. Στα μεταπολεμικά χρόνια, οι νέες αυτές μορφές έκφρασης που εξερευνούσε ο καλλιτεχνικός κόσμος και σε συνδυασμό με τις εκπαιδευτικές θεωρίες της εποχής, συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νέας αντίληψης γύρω από την καλλιτεχνική αγωγή, με κύριο ζητούμενο την ανάπτυξη του ατόμου μέσω της δημιουργικής αυτοέκφρασης.
Ο όρος art therapy χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Adrian Hill τη δεκαετία του 1940, όταν διαπίστωσε ότι η ζωγραφική βοηθούσε τους ασθενείς με φυματίωση να αντιμετωπίσουν την ασθένειά τους. Οι νέες τεχνολογίες στα φάρμακα βελτίωσαν επίσης την ποιότητα ζωής των ασθενών, μειώνοντας τα συμπτώματα που απαιτούσαν μακροχρόνια νοσηλεία και η αποασυλοποίηση που ακολούθησε μετέθεσε στην κοινοτική φροντίδα την ευθύνη μιας μεγάλης μερίδας ανθρώπων, οι οποίοι μέχρι πρωτινός διαβιούσαν στα ιδρύματα. Αυτό δημιούργησε νέες ανάγκες ένταξης καθώς τα άτομα αυτά χρειάζονταν ευκαιρίες εκπαίδευσης και απασχόλησης εντός πλέον της κοινότητας.
Το αναπηρικό κίνημα είναι αυτό που διαδραμάτισε έναν καθοριστικό ρόλο στην προώθηση της συμπερίληψης και της κοινωνικής ένταξης των ατόμων με αναπηρίες, είτε αυτές είναι σωματικές, ψυχικές ή αναπτυξιακές. Από τη δεκαετία του 1960 και έπειτα, το κίνημα αυτό έχει εξελιχθεί και έχει προωθήσει σημαντικές κοινωνικές, πολιτικές και νομικές αλλαγές, οι οποίες ενισχύουν τα δικαιώματα και την ισότιμη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρίες σε όλους τους τομείς της κοινωνίας, όπως η εκπαίδευση, η εργασία, η υγεία και η καθημερινή ζωή. Η αντίληψη της αναπηρίας ως κατάστασης παρόμοιας με την ασθένεια και αποκλειστικά ως λειτουργικού περιορισμού σημαίνει ότι η αναπηρία θεωρείται ατομικό παρά κοινωνικό πρόβλημα και ότι οι λύσεις αναζητούνται στην ατομική σφαίρα μέσω της θεραπείας και της τεχνικής ή προσωπικής υποστήριξης. Η επίγνωση ότι οι ατομικές ικανότητες και τα προβλήματα των αναπήρων ατόμων εξαρτώνται κατά πολύ από εμπόδια σε σχέση με τις τάσεις, την αρχιτεκτονική και τις δομές του περιβάλλοντος, και από την προθυμία της κοινωνίας να συμπεριλάβει ή να αποκλείσει τις ανάγκες των ανάπηρων ατόμων από κάθε διαδικασία σχεδιασμού, ήταν ο κρίσιμος παράγοντας που μετέτρεψε το κίνημα για την αναπηρία σε κίνημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Παγκόσμια κοινωνικά κινήματα, όπως εκείνα για τα πολιτικά δικαιώματα και τον φεμινισμό, είχαν ήδη επιτύχει την εξάλειψη διακρίσεων που βασίζονταν στη φυλή και το φύλο. Έμενε να αναγνωριστεί το προσωπικό βίωμα, να τεθεί στο επίκεντρο του διαλόγου για την αναπηρία και να καταδειχθεί πως δεν πρόκειται για ατομική υπόθεση που καθένας οφείλει να επιλύσει μόνος του, αλλά για ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα (Connors & Stalker, 2003) (Darcy & Taylor, 2009).