3.2          Ιστορική Αναδρομή

 

Στο πλαίσιο της μελέτης της εκπαίδευσης των ΑμεΑ στην Ελλάδα διακρίνονται τρεις (3) βασικές ιστορικές περίοδοι:

Α. Περίοδος (1906-1950)

Το βάρος της εκπαίδευσης των ΑμεΑ αναλαμβάνουν, σχεδόν αποκλειστικά, ιδιώτες, ενώ αυτή λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο ιδρυμάτων και προνοιακών δομών. Το 1906 λαμβάνει χώρα η ίδρυση της Φιλανθρωπικής Εταιρείας «Οίκος Τυφλών» στην Αθήνα η οποία είχε ως διακηρυγμένο στόχο την προστασία, την εκπαίδευση και την περίθαλψη τυφλών ανήλικων ατόμων ηλικίας 7 έως 18 ετών. Το επόμενο έτος, ο Χαράλαμπος Σπηλιόπουλος προχωρεί στην ίδρυση ενός ακόμα φιλανθρωπικού ιδρύματος το οποίο στοχεύει στην περίθαλψη και εκπαίδευση ατόμων με προβλήματα ακοής, του οποίου η λειτουργία ξεκινά τρεις δεκαετίες αργότερα, το 1937, όταν ιδρύεται και η «Ελληνική Εταιρεία Προστασίας και Αποκατάστασης Αναπήρων Παίδων (ΕΛΕΠΑΑΠ), κατόπιν σχετικής ιδιωτικής πρωτοβουλίας και με την αιγίδα του Ιδρύματος «Εγγύς Ανατολή». Η προαναφερθείσα εταιρεία ανέλαβε τη λειτουργία του «Ειδικού Σχολείου Αναπήρων Παίδων» που απευθυνόταν σε ανηλίκους που αντιμετώπιζαν κάποια κινητική αναπηρία.

Το ίδιο έτος, βάσει των προβλέψεων του Αναγκαστικού Νόμου 453, το Ελληνικό Κράτος προχωρεί στην ίδρυση του «Ειδικού Σχολείου Ανωμάλων και Καθυστερημένων Παίδων», στην πρωτεύουσα, το οποίο, ένα χρόνο αργότερα, μετονομάστηκε σε «Πρότυπο Ειδικό Σχολείο Αθηνών» (Ν.1049/1938) και αποτέλεσε το πρώτο βήμα για τη θεσμοθέτηση της ειδικής εκπαίδευσης στο πλαίσιο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

 

Β’ Περίοδος (Μέσα δεκαετίας 1950- Μεταπολίτευση)

 

Κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, καταγράφεται μία σημαντική μεταστροφή των αντιλήψεων σχετικά με τα ΑμεΑ καθώς και την ένταση του ενδιαφέροντος του Κράτους και των ιδιωτών σχετικά με την προστασία των ατόμων που αντιμετωπίζουν κάποια νοητική αναπηρία ή ψυχική διαταραχή. Το 1956, με πρωτοβουλία της Άννας Ποταμιανού, ιδρύεται ο «Τομέας Ψυχικής Υγιεινής», ο οποίος μετεξελίσσεται σε «Κέντρον Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών» το 1964. Δύο χρόνια νωρίτερα, με πρωτοβουλία της «Ένώσεως Γονέων και Κηδεμόνων Απροσαρμόστων Παίδων” και του “Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής” ιδρύθηκε στο Χαλάνδρι Αττικής το “Κέντρον Θεραπευτικής Παιδαγωγικής με την ονομασία «ΤΟ ΣΤΟΥΠΑΘΕΙΟΝ», ενώ στις αρχές του 1964 ξεκινά η λειτουργία του «Ιδρύματος Προστασίας Απροσάρμοστων Παίδων ‘Η Θεοτόκος’. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1971 ιδρύεται το “ΣΙΚΙΡΙΑΡΙΔΕΙΟΝ Ίδρυμα Απροσαρμόστων Παίδων”, με έδρα το Μαρούσι Αττικής και με διακηρυγμένο στόχο την ενίσχυση της εκπαίδευσης και υποστήριξης ανήλικων ατόμων με νοητική αναπηρία. Στο πλαίσιο των δράσεων που αναλαμβάνει το εν λόγω ίδρυμα περιλαμβάνονται και δράσεις προεπαγγελματικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης.

Ακολουθώντας το παράδειγμα των ιδιωτών, και το επίσημο Κράτος εντείνει τις προσπάθειές του για την υποστήριξη των ατόμων με νοητική αναπηρία, ιδρύοντας το έτος 1972, 18 δημόσια δημοτικά σχολεία σε διαφορετικές εκπαιδευτικές περιφέρειες της χώρας τα οποία απευθύνοντας στη συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα καθώς και 20 επιπλέον αντίστοιχες σχολικές μονάδες το επόμενο έτος.

Μπορεί να υποστηριχθεί ότι κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, η έννοια της αναπηρίας προσεγγίστηκε με ένα περισσότερο επιστημονικό και μεθοδικό τρόπο με αποτέλεσμα να προωθηθεί η κοινωνική ένταξη των ΑμεΑ, μεταξύ άλλων, και μέσα της θέσπισης των ιατροπαιδαγωγικών και συμβουλευτικών κέντρων. Ωστόσο, δεν έγιναν ουσιαστικά βήματα για την ένταξη των ανηλίκων ΑμεΑ στο σχολικό εκπαιδευτικό σύστημα

 

Γ’ Περίοδος (Μεταπολίτευση- σήμερα)

Κατά τη διάρκεια της τελευταίας αυτής περιόδου, η επίσημη Πολιτεία επιδιώκει με ουσιαστικό τρόπο την υποστήριξη των ατόμων με αναπηρία, την κοινωνική τους ένταξη και τη διασφάλιση της ισότιμης πρόσβασης τους στο σχολικό σύστημα. Το 1975, η ΕΛΕΠΑΑΠ, διευρύνει τη δράση της μέσω της ίδρυσης ενός εξαθέσιου δημόσιου ειδικού σχολείου στην πρωτεύουσα και λίγα χρόνια αργότερα, το 1980, την ίδρυση ενός ειδικού γυμνασίου που απευθυνόταν σε μαθητές με κινητικές αναπηρίες.

Το 1979, λαμβάνει χώρα η ίδρυση του «Κέντρου Εκπαιδεύσεως και Αποκαταστάσεως Τυφλών” στην Αθήνα, ενώ κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους 1983-84, ιδρύονται, με κρατική ευθύνη, οι λεγόμενες «Ειδικές Τάξεις», οι οποίες απευθύνονται σε μαθητές με ιδιαίτερες μαθησιακές δυσκολίες και διαταραχές συμπεριφοράς, οι οποίοι τις παρακολουθούν μόνο λίγες ώρες εβδομαδιαίως παράλληλα με την κανονική τους τάξη. Ο θεσμός των «Ειδικών Τάξεων» αναπτύχθηκε στο πλαίσιο μίας πολιτικής ένταξης εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης, μοναδικής για την εποχή εκείνη, η οποία, ωστόσο, προωθήθηκε σημαντικά αφού ο αριθμός των εν λόγω τμημάτων ανήλθε σε 728 κατά το σχολικό έτος 1999-2000.

Το 1983 ιδρύεται στην Καλλιθέα Αττικής η “Σχολή Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης” η οποία έχει ως διακηρυγμένο στόχο την παροχή επαγγελματικής κατάρτισης σε εφήβους με μέτρια νοητική αναπηρία, ενώ αντίστοιχο πεδίο δράσης έχει και η “Ειδική Επαγγελματική Σχολή του Ιδρύματος για το Παιδί «Η ΠΑΜΜΑΚΑΡΙΣΤΟΣ» Ειδικής Εκπαίδευσης”, η οποία ιδρύεται στη Νέα Μάκρη Αττικής. Παρά το γεγονός ότι αυτές οι σχολές πρόσφεραν σημαντικές υπηρεσίες επαγγελματικού προσανατολισμού των ΑμεΑ, ωστόσο οι απόφοιτοί τους δεν χαρακτηρίζονταν από άμεση επαγγελματική αποκατάσταση.

Σε γενικές γραμμές, κατά την περίοδο αυτή, η ελληνική κυβέρνηση, ακολουθώντας την παγκόσμια τάσης της εποχής για την υποστήριξη των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, έλαβε σημαντικές πρωτοβουλίες για τη θεσμοθέτηση και υποστήριξη της λειτουργίας της ειδικής εκπαίδευσης. Ενδεικτικό στοιχείο αυτού αποτελεί το γεγονός ότι στο πλαίσιο του πρώτου Συντάγματος μετά την πτώση της δικτατορίας περιλαμβάνεται η κατοχύρωση του δικαιώματος του παιδιού με αναπηρία στη δωρεάν παιδεία όλων των βαθμίδων.

Το 1985, η Ελληνική Βουλή εγκρίνει το Ν. 1556 για την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όπου γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στην Ειδική Αγωγή, μέσω των παρακάτω προβλέψεων:

• Απαλοιφή του όρου «άτομα αποκλίνοντα εκ του φυσιολογικού» και αντικατάστασή του από το διεθνώς ισχύοντα όρο «άτομα με ειδικές ανάγκες»
• Καθορισμός των στόχων της ειδικής αγωγής και της ειδικής επαγγελματικής εκπαίδευσης,
• Σταδιακή ένταξη των ιδιωτικών σχολείων στο δημόσιο τομέα,
• Υιοθέτηση της αρχής της σχολικής ένταξης για τα παιδιά με ειδικές ανάγκες,
• Διεύρυνση του χρόνου σχολικής φοίτησης για τα άτομα με ειδικές ανάγκες
• Εισαγωγή της διδασκαλία των ξένων γλωσσών στις ειδικές σχολικές μονάδες
• Μεταβίβαση στο Υπουργείο Παιδείας όλων των αρμοδιοτήτων που άπτονται της εκπαίδευσης και αποκατάστασης των ατόμων με ειδικές ανάγκες,
• Πρόβλεψη για ίδρυση πανεπιστημιακού Τμήματος λογοθεραπείας
• Ρύθμιση της εκτύπωσης των διδακτικών βιβλίων για τους μαθητές με οπτική αναπηρία με το σύστημα γραφής Braille.

Το 2000, ως συνέπεια του εντοπισμού ορισμένων αδυναμιών και ελλείψεων του προαναφερθέντα νομοθετήματος, λαμβάνοντας υπόψιν όλα τα νεότερα δεδομένα στις επιστήμες της Αγωγής και συμβαδίζοντας με τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τη σχολική και κοινωνική ένταξη του ατόμου με αναπηρία ψηφίζεται στη Βουλή των Ελλήνων ο Ν.2817/2000, ο οποίος αναφέρεται στην εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Οι βασικότερες προβλέψεις του νέου νόμου περιλαμβάνουν:

• Επανακαθορισμός των όρων της Ειδικής Αγωγής και προσδιορισμός του όρου «άτομα με ειδικές ανάγκες» ως «άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες».
• Ενίσχυση της αρχής της σχολικής ένταξης των ατόμων με αναπηρία μέσω της θεσμοθέτησης των “Τμημάτων ένταξης”, τα οποία λειτουργούν στο πλαίσιο των “γενικών” σχολεία.
• Επαναβεβαίωση της δωρεάν παροχής από το κράτος ειδικής εκπαίδευσης και καθορισμός του τύπου των αυτοτελών Σχολείων ειδικής αγωγής, στα οποία φοιτούν πλέον μόνο μαθητές με σοβαρές δυσκολίες.
• Αναγνώριση του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ως αποκλειστικού φορέα για την ειδική αγωγή των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.
• Ίδρυση Τμήματος Ειδικής Αγωγής στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, με έργο εκτός των άλλων: «α) (την) επιστημονική έρευνα, μελέτη και τεκμηρίωση όλων των θεμάτων της ειδικής αγωγής και (την) υποβολή προτάσεων για το σχεδιασμό και την εφαρμογή της εκπαιδευτικής πολιτικής στην ειδική αγωγή, β) (το) σχεδιασμό και την υποστήριξη ανάπτυξης προγραμμάτων επιμόρφωσης του προσωπικού της ειδικής αγωγής… γ) (το) σχεδιασμό και την ανάπτυξη ωρολόγιων και αναλυτικών προγραμμάτων, καθώς και (την) εκπόνηση του διδακτικού και λοιπού υποστηρικτικού υλικού για την εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές ανάγκες… στ) (την) επιστημονική υποστήριξη του έργου των σχολικών συμβούλων της ειδικής αγωγής και των 22 προγραμμάτων σχολικής ενσωμάτωσης… » (Νόμος 2817/14.3. 2000).
• Θεσμοθέτηση της λειτουργίας “Κέντρου Διάγνωσης Αξιολόγησης και Υποστήριξης” (ΚΔΑΥ-τα σημερινά Κ.Ε.Δ.Δ.Υ.) στην έδρα κάθε νομού, με αρμοδιότητες τη διάγνωση και υποστήριξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες.
• Πρόβλεψη για αύξηση του χρόνου φοίτησης των ατόμων με ειδικές ανάγκες στις σχολικές δομές και θεσμοθέτηση της κατάρτισης εξατομικευμένων προγραμμάτων για τα άτομα αυτά.
• Εφαρμογή εκπαιδευτικών μέτρων που αποσκοπούν στην επαγγελματική κατάρτιση των εφήβων με ειδικές ανάγκες, όπως παραδείγματος χάρη η ίδρυση “Εργαστηρίων Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης”, η λειτουργία “Τεχνικών Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων” κλπ.
• Εισαγωγή της χρήσης νέων τεχνολογιών στα πλαίσια της εκπαίδευσης των ατόμων με ειδικές ανάγκες.
• Πρόβλεψη για εφαρμογή προγραμμάτων δημιουργικής απασχόλησης και για τα παιδιά με ειδικές ανάγκες.
• Θεσμοθέτηση του “περιοδεύοντος” ειδικού εκπαιδευτικού.
• Πρόβλεψη για σύσταση θέσεων νέων ειδικοτήτων στην ειδική εκπαίδευση, όπως παραδείγματος χάρη εκπαιδευτές κινητικότητας για τυφλά άτομα, διερμηνείς νοηματικής γλώσσας, σύμβουλοι επαγγελματικού προσανατολισμού, μουσικοθεραπευτές κλπ.
• Αναγνώριση της νοηματικής γλώσσας ως επίσημης γλώσσας για τα κωφά άτομα.