ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ. Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ
5.1. Έννοια, σκοποί της οικογένειας.
Ο θεσμός της οικογένειας ανταποκρίνεται στις ανάγκες των εκάστοτε κοινωνιών. Η αλληλεπίδραση του θεσμού με την κοινωνία στην οποία ανήκει, είναι αντικείμενο, κυρίως, της κοινωνιολογικής μελέτης. Για το λόγο αυτό και συνδέθηκε με τις διάφορες μορφές οργάνωσης της κοινωνίας και την κοινωνική διαστρωμάτωση.
Σήμερα, η έρευνα για την οικογένεια, επιζητά κυρίως, τις λειτουργίες που αυτή επιτελεί, αλλά και το φάσμα της αλληλεπίδρασης των ρόλων των μελών της. Έτσι γίνεται αντιληπτό όλο και περισσότερο πως ο πρωταρχικός σκοπός της οικογένειας τείνει στην συναισθηματική κάλυψη των μελών της, μια και σταδιακά αποδεσμεύθηκε από τον οικονομικό της ρόλο, ως μονάδα παραγωγής και κατανάλωσης, που αντανακλούσε τη δομή και την οργάνωση της αγροτικής κοινωνίας. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία οι σύγχρονες οικογένειες συνδέονται με την παραγωγική διαδικασία, μέσω της οικονομικής δραστηριοποίησης των μελών της. Ταυτόχρονα όμως έχει μειωθεί ο χρόνος ένταξης των μελών της στην παραγωγή, καθώς και ο χρόνος της ψυχοκοινωνικής τους ωριμότητας, ενώ αυξήθηκε ο χρόνος παραμονής των νέων στην πατρική οικογένειας, αλλά και. Το παραπάνω φαινόμενο δημιουργεί αντιφάσεις στο επίπεδο των ρόλων, αφού:
• Η επικρατούσα στο παρελθόν νοοτροπία για την αλληλεπίδραση των μελών της ενώ παραμένει, είναι πλέον δυσλειτουργική, δημιουργώντας εσωτερικές και εξωτερικές συγκρούσεις κυρίως στους νέους.
• Η ένταξη των γυναικών στην παραγωγική διαδικασία, πέρα από την στρεβλή εικόνα της ανεξαρτησίας που τις μεταφέρει, τις εγκλωβίζει σε δυο βασικούς ρόλους της ζωή τους, της μητέρας και της εργαζόμενης. Η ωφέλεια από τους ρόλους αυτούς δεν είναι εύκολο να αποδώσει μέσα στην οικογένεια, εφ’ όσον ο άνδρας δεν έχει εσωτερικεύσει κοινωνικά την κατανομή των ευθυνών και στην εναλλάξ ανταπόκριση στις οικογενειακές υποχρεώσεις. Έτσι η σύγχρονη οικογένεια απειλείται από αποξένωση του ζεύγους και από τη μη εκπλήρωση του βασικού σκοπού της.
• Οι αξίες που στήριζαν την παλιά ενότητα δεν αντικαταστάθηκαν από νέο σύστημα αξιών. Έτσι τα μέλη της σύγχρονης οικογένειας αναζητούν διαρκώς την ταυτότητά τους στο εσωτερικό της, χωρίς να γνωρίζουν όμως τι πρέπει και τι δεν πρέπει να αμφισβητήσουν. Η σύγχυση για το τι θέλει για τον εαυτό του ο καθένας, είναι σύνηθες φαινόμενο και αιτία των οριακών σχέσεων ανάμεσα στα ζευγάρια.
Τα νέα άτομα λοιπόν προσπαθούν να εδραιώσουν την ανάγκη της αποδοχής τους μέσα από τα εναλλακτικά σχήματα οικογένειας με διαφορετικό σε σχέση με το έως σήμερα επικρατούν μοντέλο της συμβατικής οικογένειας. Πολλά όμως ζητήματα όπως η κοινωνικοποίηση των παιδιών, η οικονομική συνοχή, η συναισθηματική στήριξη, χωλαίνουν και επιζητούν λύσεις από κοινωνικούς φορείς, αφού οι γονείς δεν είναι πλέον σε θέση ν΄ ανταποκριθούν.
Η οικογένεια είναι πρωτογενής κοινωνική ομάδα και στοχεύει στη συνέχιση της ζωής, στην εσωτερίκευση των κοινωνικών αξιών και προτύπων συμπεριφοράς της κοινωνίας στην οποία εντάσσονται τα μέλη της. Οι σκοποί τους οποίους επιτελεί, σε σχέση με τυποποιημένους τρόπους ομαδικής και ατομικής δράσης, συνδέουν τον δημόσιο με τον ιδιωτικό βίο, μέσα από τις διάφορες μορφές που εμφανίζεται. Αποτελεί δε λόγω της αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον, βιοψυχικό – κοινωνικό σύστημα. Έτσι, η διαφοροποίηση στη δομή και τις λειτουργίες της, ώστε να ανταποκρίνεται, μέσω της οργάνωσης της ιδιωτικής ζωής στις δομές της ευρύτερης κοινωνίας, φαντάζει αναπόφευκτο. Η διαφοροποίηση της οικογένειας μέσα στο χρόνο είναι όχι μόνο αναπόφευκτη, αλλά και αναγκαία. Η διαφορά μεταξύ της αντιμετώπισης των θεμάτων που άπτονται της οικογενειακής δομής και λειτουργίας στη σύγχρονη εποχή, σε σχέση με την παλιότερη, είναι ότι παλιά τα θέματα αυτά δημιουργούσαν ιδιαίτερη συγκινησιακή φόρτιση στους τελικούς αποδέκτες και τα προβλήματα καλύπτονταν μέσα από
συμβατικές σχέσεις και διάφορες προφάσεις. Σήμερα, που οι στερεοτυπικές μορφές συμπεριφοράς αμφισβητούνται, είναι πιο εύκολο για τα νέα ζευγάρια να εκθέτουν τον εαυτό τους και να επιδιώκουν μια πιο ειλικρινή σχέση με τα μέλη της οικογένειάς τους. Αυτό πραγματοποιείται μέσα από εναλλακτικά, σε σχέση με την πυρηνική μορφή, σχήματα οικογένειας, τα οποία δεν θεωρούνται πλέον και ως αποκλίνοντα (Norton, 1987). Οι μορφές οικογένειας διαχρονικά καθώς και τα διάφορα εναλλακτικά σχήματα με τα οποία εμφανίζεται σήμερα, περιγράφονται στις επόμενες ενότητες. Για μια πρώτη προσέγγιση των μορφών οικογένειας, παραθέτουμεα διάφοραύγχρον εναλλακτικά σχήματα, όπως περιγράφονται κυρίως μέσα από τις αλληλεξαρτήσεις των μελών της σε στενότερο ή ευρύτερο πλαίσιο.
i. Πυρηνική οικογένεια. Αποτελεί την επικρατέστερη μορφή οικογένειας στις μέρες μας. Παρουσιάζει συναισθηματική αυτάρκεια σε σχέση με το ευρύτερο συγγενικό πλαίσιο και έντονη συναισθηματική αλληλεπίδραση των μελών της. Δίνει έμφαση στη σχέση του ζευγαριού, γύρω από την οποία οικοδομείται και η σχέση με τα παιδιά. Παρουσιάζεται σε αντιδιαστολή με την πατριαρχική ικογένεια, τονίζοντας συνήθωςτις σχέσεις αμοιβαιότητας, σχετικής ισοτιμίας των δύο συζύγων και παιδοκεντρικό χαρακτήρα. Αυτό σημαίνει πως το παιδί στηρίζεται στους γονείς για τη δική του εξέλιξη και μελλοντική ανεξαρτησία. Η ίδια μορφή οικογένειας υναντάται στη βιβλιογραφία και ως συζυγική οικογένεια.
ii. Ανεξάρτητη οικογένεια: Είναι είδος πυρηνικής οικογένειας που ζει ανεξάρτητα από άλλες συγγενικές συζυγικές οικογένειες, ως συνέπεια της αστικοποίησης. Το βάρος της ανατροφής των παιδιών πέφτει μόνο στο ζευγάρι και σε κοινωνικοποιητικούς φορείς, π.χ βρεφονηπιακούς σταθμούς ή ε βοηθητικά πρόσωπα που επί πληρωμή φρντίζουν το παιδί, όταν και οι δύο σύζυγοι εργάζονται. Η μορφή αυτής της οικογένειας οργάνωσης πλεονεκτεί διότι το ζευγάρι έχει τη δυνατότητα να επιλέξει, πέρα από τους επηρεασμούς άλλων συγγενικών προσώπων, τις σχέσεις που θα αναπτύξει παράλληλα με την αυτονομία του. Μειονεκτεί όμως σε σχέση με τα παιδιά, γεγονός που εμφανίζεται στην εφηβική ηλικία και με τους γονείς, όταν η σχέση τους περνάει κρίση. Αποκόβεται συνήθως από τις ρίζες και δεν μπορούν τα συγγενικά πρόσωπα να παρέμβουν για να τη στηρίξουν.
iii. Συμβατική οικογένεια: Έχει τα χαρακτηριστικά της ανεξάρτητης συζυγικής οικογένειας, χαρακτηρίζεται όμως ως συμβατική διότι δημιουργείται απαραίτητα μέσω του θεσμού του γάμου. Έχει αυστηρά καθορισμένους ρόλους ανά φύλο και ηλικία. Έχει τη μορφή της οικογένειας που προσεγγίζει, ως προς το σύστημα αξιών που αφορούν τη λειτουργία και τις σχέσεις των μελών της, τη μορφή της πατριαρχικής οικογένειας και το είδος της πυρηνικής οικογένειας που αμφισβητείται σήμερα περισσότερο, επειδή αδυνατεί να καλύψει συναισθηματικά τα μέλη της, ειδικά στην περίπτωση που τα παιδιά έρχονται σε επαφή με άλλες μορφές σχέσεων στο πλαίσιο άλλων οικογενειών.
iv. Ευρεία ή εκτεταμένη οικογένεια: Είναι το είδος οικογένειας, όπου το κάθε μέλος της είναι ελεύθερο να δεχτεί ή να αποποιηθεί τους δεσμούς με ορισμένους συγγενείς (Litwak, 1960).
Η κυριότερη μορφή εκτεταμένης οικογένειας που αναφέρεται συνήθως είναι η πατριαρχική. Διακρίνεται για αυστηρά καθορισμένους ρόλους από τον πατέρα – αφέντη προς τα παιδιά και τα εγγόνια του, κατάπατρική γραμμή. Σήμερα με τον όρο αυτό χαρακτηρίζουμε και σχήματα οικογένειας που δεν έχουν σχέση με την πατριαρχική ιεραρχία, αφού οι συγγενικοί δεσμοί δεν είναι πλέον τόσο ισχυροί.
v. Πατρογραμμική και πατροτοπική πατριαρχική οικογένεια: Αποτελείται από τους γονείς και το γιο, με τη γυναίκα και τα παιδιά του ή τους γιους, με τις γυναίκες και τα παιδιά τους, τα άγαμα ενήλικα τέκνα, γιους και κόρες. Οι σχέσεις τους διαμορφώνονται σε αυστηρά καθορισμένα πλαίσια όπου μετράει η γνώμη του αρχηγού της οικογένειας πιο πολύ από τη γνώμη των άλλων και που η βούλησή του περνάει ως άγραφος νόμος στα παιδιά του, χωρίς να μπορεί να αμφισβητηθεί. Οι σχέσεις είναι συνεκτικές. Αυτό δημιουργεί ασφάλεια στα μέλη, αλλά προσκόλληση σε παραδοσιακά ήθη, αντίληψη αμοιβαιότητας μεταξύ των αδελφών, στήριξη σε περίπτωση διαφόρων γεγονότων, γάμοι, γεννήσεις, θάνατοι, αλλά δεν υπάρχει δυνατότητα αντίθετης έκφρασης λόγω της αυστηρή κριτικής και της στερεοτυπικής σκέψης. Η θέση της γυναίκας, ανεξάρτητα απ’ αυτό που προσφέρει στην πραγματικότητα, είναι υποβιβασμένη και καταξιώνεται μόνο μέσα από το ρόλο της ως μάνα και κυρίως ως μάνα γιων, τους οποίους πρέπει να διαπαιδαγωγήσει με τα ίδια πρότυπα για τη συνέχιση της οικογενειακής συνοχής.
vi. Νεοτοπική οικογένεια: Σ’ αυτήν οι συγγενικοί δεσμοί είναι κάθετοι, ενώ δεν αναπτύσσονται σχέσεις με αδελφούς των γονέων και τα παιδιά τους.
vii. Οικογένεια προσανατολισμού: Είναι η οικογένεια στην οποία γεννιέται το άτομο και μετέχει μαζί με τους γονείς και τα αδέρφια του, οριζόντια γραμμή συγγένειας. Ο όρος που αντιστοιχεί στην οικογένεια που το ίδιο το άτομο θα δημιουργήσει με τον/την σύζυγο, ονομάζεται οικογένεια αναπαραγωγής.
viii. Εξαρτημένη οικογένεια: Ζει σε σχέση εξάρτησης με άλλες μορφές οικογένειας, εξάρτηση η οποία επεκτείνεται στις διαπροσωπικές σχέσεις των μελών της.
ix. Διευρυμένη συζυγική οικογένεια: Αποτελεί ενδιάμεση μορφή σύγχρονης πυρηνικής και εκτεταμένης οικογένειας. Σ΄ αυτή την οργάνωση το ζευγάρι μπορεί να επιλέξει να φιλοξενεί, για παράδειγμα, μια ανύπαντρη θεία, η οποία μεγαλώνει και τα παιδιά μαζί με τη δική της συντροφιά, ή ένα παιδί συγγενούς που οι δύο σύζυγοι συμφωνούν ότι μπορεί να προσφέρουν τη βοήθειά τους για σπουδές ή για άλλο σπουδαίο λόγο.
x. Οικογένεια κορμός: Σ’ αυτήν ο πρωτότοκος γιος και η οικογένειά του ζουν μαζί με τους γονείς του.
xi. Οικογένεια σε σχήμα «Τ»: Είναι διευρυμένη συζυγική οικογένεια, η οποία περιλαμβάνει, εκτός από τους γονείς και τα παιδιά τους και τους γονείς των δύο συζύγων, παππούδες. Είναι η μορφή όπου οι γονείς προκειμένου να έχουν τη βοήθεια των δικών τους γονέων για σιγουριά στο μεγάλωμα και την ανατροφή των παιδιών ώστε να μπορούν οι ίδιοι να αποδίδουν στο χώρο της εργασίας τους και για να διατηρηθεί η οικογενειακή ταυτότητα.
xii. Οικογένεια διπλής σταδιοδρομίας: Στο είδος αυτό και οι δύο σύζυγοι αποδίδουν πρωταρχικό ρόλο στο χώρο της εργασίας τους και στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία. Με παρόμοια σημασία χρησιμοποιείται και ο όρος επαγγελματοκεντρική οικογένεια. Στην μορφή αυτή οικογένειας, που αναπτύσσεται κυρίως στις Δυτικές κοινωνίες, οι εξουσίες των συζύγων δεν είναι οριζόντιες, αλλά κάθετες. Οι σύζυγοι είναι υπεύθυνοι και για το σύνολο των θεμάτων του σπιτιού.
xiii. Επαναστατική ή ανατρεπτική οικογένεια: Στη μορφή αυτή αποδίδεται μεγαλύτερη σημασία στο επάγγελμα από τη σύζυγο, ενώ στην οικογένεια και το μεγάλωμα των παιδιών επιφορτίζεται ο σύζυγος.
xiv. Παραδοσιακή οικογένεια: Σ΄ αυτή τη μορφή, παρά το γεγονός ότι και οι δυο σύζυγοι εργάζονται και μπορεί να έχουν επαγγελματικές φιλοδοξίες, η επαγγελματική σταδιοδρομία αφορά μόνο το σύζυγο, ενώ η σύζυγος κυρίως στρέφει την προσοχή της στην οικογένεια.
xv. Οικογένεια «άδεια φωλιά»: Είναι οικογένεια μεσηλίκων γονέων, από τους οποίους έχουν φύγει τα παιδιά για το δικό τους δρόμο, σπουδές, επαγγελματική ανεξαρτησία και οι σύζυγοι πρέπει να κάνουν έναν απολογισμό της ζωής τους και να αναδιαρθρώσουν τις σχέσεις τους ώστε να ξεπεράσουν την κρίση που συνήθως ακολουθεί τον αποχωρισμό των παιδιών.
xvi. Χωλή ή οιονεί μονογονεϊκή οικογένεια: Είναι η μορφή πυρηνικής οικογένειας στην οποία οι σύζυγοι ζουν ξεχωριστά για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα κυρίως για επαγγελματικούς λόγους, (π.χ. οικογένειες ναυτικών, μεταναστών, κρατουμένων ή συζύγων που είναι υπάλληλοι και υπηρετούν σε διαφορετικά μέρη), και συνήθως την επιμέλεια και την ανατροφή των παιδιών την έχει η μητέρα. Οι δύο σύζυγοι προσβλέπουν σε μια επανασύνδεση στο μέλλον, δεδομένου ότι η οικογένειά τους είναι χωλή εξανάγκης. Παρόλο που α προβλήματά τους δε είναι ίδια σε έκταση και μορφή με αυτά των άλλων μορφών μονογονεϊκών οικογενειών, ωστόσο αντιμετωπίζουν επίσης πολλαπλά προβλήματα που δημιουργούνται κυρίως από την απουσία του άλλου γονέα και από την υπερφόρτωση εκείνου που έχει στην ευθύνη του τη φύλαξη των παιδιών. «Τόσο οι τυπικές όσο και οι οιονεί μονογονεϊκές οικογένειες, έχουν το κοινό γνώρισμα της μοναξιάς και της υπερευθύνης του ενός γονέα».
xvii. Μονογονεϊκή οικογένεια: Αποτελεί μια νέα, συνήθως μεταβατική, μορφή οικογένειας ως αποτέλεσμα επιλογής άρνησης ή απώλεια της συζυγικής σχέσης, αλλά όχι και της γονικής σχέσης. Συνήθως προκύπτει από διάσταση – διαζύγιο, από το θάνατο του ενός γονέα ή από εκούσια μονογονεϊκότητα (άγαμες μητέρες). Όταν η μητέρα παραμένει υπεύθυνη για την ανατροφή και την επιμέλεια των παιδιών, (οι περισσότερες περιπτώσεις μετά το διαζύγιο και η άγαμη μητρότητα), έχουμε τη μορφή μονογονεϊκής οικογένειας με μόνο γονέα τη μητέρα, ενώ όταν κύριος υπεύθυνος είναι ο πατέρας, κυρίως μετά το θάνατο της συζύγου του, μιλάμε για μονογονεϊκή οικογένεια με μόνο γονέα τον πατέρα. Κατά τον Μπαμπάλη, ακόμη κι αυτές οι μορφές οικογενειών κάθε άλλο παρά απεικονίζουν την πραγματική ποικιλία που υπάρχει σήμερα στον κόσμο.
