1.9. Αξίες
Στη συνέχεια θα αναφερθούμε στις αξίες για τις οποίες έχουν δοθεί ποικίλοι ορισμοί:
«Με αξίες ή σύστημα αξιών εννοούμε ένα σύνολο από κατηγορίες με έκδηλη αξιολογική σημασία που εκφράζουν τους ιδανικούς και άρα επιθυμητούς τρόπους και όρους ύπαρξης, σκέψης και δράσης σε μια δοσμένη κοινωνία» (Σακαλάκη Μ., 1984, σ. 32) ή «Η αξία είναι μία σαφής ή υπονοούμενη σύλληψη του επιθυμητού χαρακτηριστική ενός ατόμου ή κάποιας ομάδας και η οποία επηρεάζει την επιλογή προτύπων, μέσων, και δράσεων που υπάρχουν στην κοινωνία. Η κρίσιμη λέξη που διευκρινίζει τη διαφορά μεταξύ στάσεων και αξιών στον ορισμό αυτό είναι το επιθυμητό. Δηλαδή οι αξίες αναφέρονται σε συλλήψεις, ιδέες σε συμπεριφορά που η κοινωνία αξιολογεί ως επιθυμητές (Γεώργας Δ., 1990 από Kluckhohn C., 1951, σ. 395).
Οι αξίες σύμφωνα με την άποψη της Σακαλάκη Μ., (1984, σ. 28) παρουσιάζουν τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: Ενώ οι νόρμες ταυτίζονται με τους κανόνες συμπεριφοράς και υποδεικνύουν την κατάλληλη διαγωγή στον τομέα των ηθών, της καθημερινής πράξης του νόμου, οι αξίες από την πλευρά τους ταυτίζονται με γενικότερες αρχές (principes) προορισμένες να νομιμοποιήσουν και να επικυρώσουν αυτά που οι νόρμες υπαγορεύουν ή απαγορεύουν. (…). Πρόκειται πάντα για τις αξίες μιας ορισμένης κοινωνίας σε μια ορισμένη ιστορική περίοδο και όχι για απόλυτες αξίες που υπερβαίνουν το χώρο και το χρόνο. Ένα άλλο στοιχείο είναι ο ιεραρχικός τους χαρακτήρας. Μερικές από αυτές θεωρούνται κυρίαρχες και εξαιρετικά σημαντικές, σε άλλες αποδίδεται μικρότερη σημασία ή υιοθετούνται από μια μειονότητα. Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι η συναισθηματική φόρτιση που τις επενδύει εξασφαλίζοντας στις αξίες τη δύναμη και την αποτελεσματικότητά τους και κατευθύνοντας και καθιστώντας τες ικανές να κατευθύνουν τα άτομα μιας κοινωνίας. Τέλος, είναι αυτονόητο ότι οι αξίες εμπνέουν τις αξιολογικές κρίσεις, καθορίζουν δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα κρίνουν τους συνανθρώπους τους, τον ίδιο τον εαυτό τους, τα αντικείμενα του περιβάλλοντός τους. Ορισμένοι κοινωνιολόγοι θεωρούν το σύστημα αξιών σαν παράγοντα που προσδιορίζει με καθοριστικό τρόπο την εξέλιξη μιας κοινωνίας. (…) Στην ουσία οι αξίες δεν μπορούν από μόνες τους να ασκήσουν επιρροή επί των κοινωνικών δομών ή των αλλαγών που υφίστανται οι κοινωνικές δομές. Οι τελευταίες αυτές προκύπτουν από απλά αίτια (οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά κλπ.) και δεν είναι δυνατό να αναχθούν σ΄ έναν και μόνο καθοριστικό παράγοντα.
Επομένως, συμπληρώνει η ίδια συγγραφέας «οι αξίες δεν μπορούν να μελετηθούν, αν δεν ενταχθούν μέσα στο ιδεολογικό, πολιτισμικό, κοινωνικό- οικονομικό, πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο καθίσταται σαφής και κατανοητή η σημασία τους» (σ.32).
Οι αξίες, τέλος, μπορεί να είναι προσωπικές, κοινωνικές κλπ. «Προσωπικές αξίες είναι τα ενδιαφέροντα ή τα κίνητρα της προσωπικότητας του ανθρώπου, γεννιούνται μέσα από τις ανθρώπινες ανάγκες κι από εγγενείς επιθυμίες και κίνητρα και μεταβιβάζονται από την εμπειρία. Κοινωνικές είναι αυτές που συμμερίζονται τα μέλη μιας κοινωνίας, δημιουργούνται με την αλληλεπίδραση των προσωπικών αξιών και αντανακλούν κατά κάποιον τρόπο το σύστημα αξιών του πολιτισμού στον οποίο είναι ενταγμένο το άτομο. Οι κοινωνικές αξίες συμβάλλουν στην προσαρμογή (ένταξη) του ατόμου στην ομάδα και στην κοινωνία, ενώ πολλές υποστηρίζουν και συντηρούν την υπάρχουσα κοινωνική διάρθρωση. Η κοινωνία βασίζεται σ΄ ένα σύστημα αξιών τις οποίες διατηρεί» (Γαρδίκη Ο. κ. ά., ΕΚΚΕ σ. 9-10,)
Στο βιβλίο των Segall M.H.-Dasen P.R., Berry J.W.-Poortnga Y.H. (1993, σ. 357) αναφέρονται οι σύγχρονες αξίες του Kahl J.(1968).
Η προσέγγιση αυτή αφορά τέσσερις υποθέσεις σχετικές με τις αξίες:
1) οι παραδοσιακές και οι σύγχρονες κοινωνίες διαφέρουν μεταξύ τους σε πολλά σημεία, ανάμεσα στα οποία ο καταμερισμός εργασίας, το επίπεδο της τεχνολογίας, ο βαθμός της αστικοποίησης, ο τύπος της οικονομίας, το σύστημα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, το σύστημα της εκπαίδευσης και των επικοινωνιών και το σπουδαιότερο το σύστημα αξιών
2) οι αξίες επηρεάζουν είτε την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη ενός έθνους ως συνόλου, είτε τη συμπεριφορά των ατόμων που έχουν ανοδική κοινωνική κατεύθυνση
3) οι αξίες με κατάλληλη μέτρηση μπορούν να διαφοροποιήσουν τις κοινωνικές ομάδες και να προβλέψουν τις μορφές συμπεριφοράς σε συγκεκριμένες καταστάσεις
4) η κάθε παραδοσιακή/σύγχρονη αξία μπορεί να θεωρηθεί ως μια συνεχής μεταβλητή που κυμαίνεται από την ακραία προσήλωση στην παράδοση έως τον ακραίο εκσυγχρονισμό, έτσι ώστε το κάθε άτομο μπορεί να τοποθετηθεί σε κάποιο σημείο της μεταβλητής αυτής.
Ένα άλλο στοιχείο σχετικό με τις αξίες είναι ότι (οι αξίες) βρίσκονται σε συνεχή κίνηση από μια παραδοσιακή σε μια νεωτερική θέση. Κατά κανόνα, οι ονομαζόμενες σύγχρονες αξίες μιας γενιάς γίνονται τα παραδοσιακά πρότυπα της επόμενης. Όμως η σταθερότητα ή η ρευστότητα των αξιών μπορεί αν δημιουργήσει κοινωνικοψυχολογικά προβλήματα (Γκιζέλη Γρ., Καυταντζόγλου Ρ., Τεπέρογλου Α., Φίλια Β., 1984, σ. 119), όταν τα άτομα αντιμετωπίζουν αντιφατικές προτάσεις. Αισθάνονται τότε αμηχανία και τελικά βιώνουν πολιτισμική σύγκρουση.
Καταλήγουμε λοιπόν στο συμπέρασμα μετά από τη σύντομη προσέγγιση των αξιών ότι η ερμηνεία τους εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως τις προσωπικές επιλογές, επάγγελμα, πολιτική τοποθέτηση, θρησκεία, μορφωτικό επίπεδο κ.λπ. (Κακανά-Δόμνα Μ., 1994, σ. 90-93).
