Συμπερίληψη των παιδιών με αναπηρία στο γενικό σχολείο: προϋποθέσεις πραγμάτωσης ενός σχολείου για όλους – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Βαλέριας Λιούμη – Διϊδρυματικό Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων – Μέρος 19ο
Κεφάλαιο 5. Πως επιτυγχάνεται η Συμπερίληψη;
5.1. Προϋποθέσεις ευόδωσης του Συμπεριληπτικού Εγχειρήματος
Για να είναι εφικτή η συμπερίληψη, είναι απαραίτητη η επανοικοδόμηση του μαθησιακού περιβάλλοντος του μαθητή, καθώς το περιβάλλον διαδραμματίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της αναπηρίας. Το σχολείο οφείλει να είναι ένας χώρος απαλλαγμένος από προκαταλήψεις και στερεότυπα, ώστε οποιοδήποτε παιδί να συμμετέχει έχοντας πρόσβαση σε όλες τις δραστηριότητες.
Εξάλλου, δεν μπορεί να επέλθει η αλλαγή εάν δεν ασκηθεί αναλυτική κριτική στο παρόν εκπαιδευτικό σύστημα. Για να βελτιωθούν οι συνθήκες πρέπει να διερευνηθούν τα αίτια εξαιτίας των οποίων τα σημερινά σχολεία αποτυγχάνουν να αναπτύξουν τις ικανότητες των παιδιών στο έπακρο και να εφαρμοστούν άμεσα πρακτικές συμπερίληψης συνδεδεμένες με το γενικότερο εκπαιδευτικό σύστημα.
Η UNESCO (2001) υποστηρίζει, πως δεν γίνεται να υπάρξει εκπαίδευση για όλους χωρίς συνεργασία πολλών διαφορετικών παραγόντων. Θα πρέπει να υφίσταται υγιής οικονομία και κοινωνικές πολιτικές εκφρασμένες με παροχή χρηματικών πόρων και δημιουργία αποτελεσματικών εκπαιδευτικών συστημάτων.
Συνεχίζοντας, ένα σημαντικό ερώτημα που προκύπτει και χρήζει άμεσης απάντησης είναι το εξής: «Από πού θα ξεκινήσει η επανοικοδόμηση του εκπαιδετικού συστήματος;». Σύμφωνα με τον Ainscow (1995), αν αποτελέσει αφετηρία η σχολική μονάδα, είναι καίρια η αποτελεσματική ηγεσία, η εμπλοκή όλων των μελών του σχολείου στη λήψη αποφάσεων, η διεπιστημονική συνεργασία, η επένδυση στην έρευνα και η βελτίωση της σχολικής τάξης.
Αν αντίθετα, ξεκινήσουμε από τις τάξεις του σχολείου οι Ainscow και συνεργάτες (1995) και οι Hopinks και συνεργάτες (1997) προτείνουν την εξέλιξη των εκπαιδευτικών με γνώμονα τη σχολική τάξη, την έρευνα, τη συνεργατικότητα των επαγγελματιών και τη συμμετοχικότητα των μαθητών. Η άποψη αυτή ενισχύεται και από τον Pather (2019), ο οποίος υπογραμμίζει ότι για να ληφθούν υπόψη οι ανάγκες των μαθητών είναι απαραίτητη η αναδιαμόρφωση της σχολικής τάξης.
Από όπου και αν αποφασιστεί να αρχίσει η βελτίωση των εκπαιδευτικών συστημάτων, είναι σίγουρο ότι η διδακτέα ύλη δεν θα μείνει ανεπηρέαστη. Με τον όρο αυτό αναφερόμαστε στο περιεχόμενο των γνώσεων που παρέχονται στα σχολεία, τη θεματολογία, το περιβάλλον, τις ικανότητες και τις ηθικές αξίες. Με ένα πιο γενικό ορισμό, ο όρος αναφέρεται σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις που δίνονται στα παιδιά σχετικά με τη γνώση, τις δραστηριότητες, αξίες, εμπειρίες μάθησης, συναισθήματα και συμπεριφορές. Τα παραπάνω λοιπόν, καθιστούν σαφές πως ο προσανατολισμός και η εφαρμογή της διδακτέας ύλης εξαρτώνται από τις κοινωνικές συνθήκες που επικρατούν και από το νόημα που δίνεται στην εκπαίδευση (Ornstein, 1999). Επιπλέον, έρευνες έχουν αποδείξει, ότι ο τρόπος με τον οποίο διδάσκεται η ύλη στη γενική τάξη εντείνει την περιθωριοποίηση και έχει συναισθηματικό αντίκτυπο στα παιδιά που ανήκουν σε μειονεκτικές ομάδες (Gururaj, και συν., 2021).
Σύμφωνα με τον Ευρωπαικό Φορέα για την Ανάπτυξη της Ειδικής Αγωγής (2011) οι βασικές αρχες για την προώθηση μιας ποιοτικής, ενταξιακής εκπαίδευσης είναι οι εξής:
- Πολιτικές πρακτικές διάδοσης της συμπερίληψης
- Νομοθετική μέριμνα για τη διάδοση της συμπερίληψης
- Επιμόρφωση όλων των εκπαιδευτικών σχετικά με τη συμπεριληπτική εκπαίδευση
- Κατάλληλα διαμορφωμένες ενταξιακές δομές
- Ενταξιακή νοοτροπία και ηθική και
- Ευέλικτα συστήματα διαχείρισης πόρων για τη διάδοση της συμπερίληψης.
Όλες οι παραπάνω αρχές απορρέουν από το βασικό μέλημα της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, δηλαδή τη συμμετοχή όλων των μαθητών και μαθητριών με την κατάλληλη παροχή εκπαιδευτικών ευκαιριών, που θα καταστήσουν του μαθητευόμενους πιο παραγωγικούς, θα ενισχύσουν τα επιτεύγματά τους και θα τους βοηθήσουν να πραγματοποιήσουν τους στόχους τους (Hymel & Katz, 2019). Για να εξασφαλιστεί η συμμετοχή, είναι σημαντικό να δοθεί η απαραίτητη σημασία με την κατάλληλη ευαισθησία στις αρνητικές εμπειρίες των μαθητών/-τριών (Kanyopa, 2019).
Μέσα από πρόσφατες έρευνες του Ευρωπαικού Φορέα για την Ανάπτυξη της Ειδικής Αγωγής (2011), αναδεικνύεται το ζήτημα του επαγγελματικού αναστοχασμού των εκπαιδευτικών, κάτι το οποίο φυσικά χρειάζεται χρόνο για να συμβεί και θα πρέπει να στηρίζεται σε θετικές στάσεις όλων των ατόμων που βρίσκονται μέσα σε μια σχολική μονάδα, σύμφωνα με τις οποίες οι δυσκολίες και οι αποτυχίες εκλαμβάνονται σαν ευκαιρία για μάθηση. Η συνεχής επιστημονική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο στη συμπεριληπτική εκπαίδευση. Ενισχύει τις δεξιότητες και τις γνώσεις που απαιτούνται, ώστε να αντιμετωπίζεται η διαφορετικότητα με θετικό πρόσημο (Finkelstein, Sharma , & Furlonger , 2021) και με τον κατάλληλο επαγγελματισμό (Harrison, 2020).
Επιπλέον, εξαιρετικά σημαντική θέση στην προώθηση της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, διαδραμματίζουν οι διευθυντές/-ριες των σχολικών μονάδων. Μόνο με τη σύμπραξη και τη συνεργασία τόσο των εκπαιδευτικών, όσο και των προϊσταμένων τους είναι εφικτή η μετάβαση σε ένα συμπεριληπτικό εκπαιδευτικό σύστημα (Ευρωπαϊκός Φορέας για την Ανάπτυξη στην Ειδική Αγωγή, 2011).
Σε μια ακόμη δημοσίευση του Ευρωπαϊκού Φορέα για την Ανάπτυξη της Ειδικής Αγωγής (2011) αναφέρεται πως οι μαθητές/-τριες πρέπει να έχουν ενεργό ρόλο και εμπλοκή σε θέματα που τους/τις αφορούν. Για να είναι αποτελεσματική η συμπεριληπτική εκπαίδευση, είναι καίριο να ληφθούν υπόψη οι απόψεις και οι προτάσεις των παιδιών με αναπηρία.
Κλείνοντας, ένας ακόμα παράγοντας που χρήζει αναφοράς είναι η συνεργασία των φορέων και των επιστημόνων με τις οικογένειες των παιδιών, ώστε να εξασφαλιστεί η πρόσβαση τους στις κατάλληλες υπηρεσίες και παροχές. Η πρώιμη παρέμβαση μακροπρόθεσμα καταλήγει σε θετικά και μακροχρόνια αποτελέσματα. Άλλωστε, σύμφωνα με την έκθεση «Τεχνολογία Πληροφορίας και Επικοινωνίας (ICT) στην Ειδική Αγωγή», οι οικογένειες των παιδιών με αναπηρία ή/και ειδικές μαθησιακές δυσκολίες μπορούν να συνδράμουν σημαντικά στη δημιουργία εργαλείων και πρακτικών μεθόδων που θα χρησιμεύσουν τόσο στο σχολικό περιβάλλον, όσο και στο σπίτι (Ευρωπαϊκός Φορέας για την Ανάπτυξη στην Ειδική Αγωγή, 2011).
Σημαντικό ρόλο για την πραγμάτωση του συμπεριληπτικού εγχειρήματος κατέχει ο εκπαιδευτικός γενικής αγωγής, ο οποίος οφείλει να ενισχύει τη συμπερίληψη χτίζοντας ένα πλαίσιο αποδοχής των διαφορετικών χαρακτηριστικών των παιδιών μέσα από την καθημερινή αλληλεπίδραση τους και βασισμένο στο σεβασμό για τα ανθρώπινα δικαιώματα (Ainscow, 2020).