Συμπερίληψη των παιδιών με αναπηρία στο γενικό σχολείο: προϋποθέσεις πραγμάτωσης ενός σχολείου για όλους – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Βαλέριας Λιούμη – Διϊδρυματικό Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων – Μέρος 14ο
Κεφάλαιο 4. Συμπερίληψη: Εισαγωγικές έννοιες και ιστορική αναδρομή
4.1. Η έννοια της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης
Η συμπεριληπτική εκπαίδευση σχετίζεται με το εκπαιδευτικό σύστημα και τον τρόπο που επηρεάζει δασκάλους και μαθητευόμενους/-ες. Οι υπάρχουσες πολιτικές στην εκπαίδευση δρουν ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα, αδικούν και παραγκωνίζουν άτομα με βάση προσωπικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά, την τάξη, το φύλο, την εθνικότητα, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, τη φυλή, την αναπηρία κ.α. Έτσι, η συμπερίληψη έχει ως στόχο την επανεννοιολόγηση της εκπαίδευσης, ώστε τα σχολεία να προετοιμάζουν τους/τις μαθητευόμενους/-ες να είναι ενεργά μέλη της κοινωνίας και να πετυχαίνουν το μέγιστο των δυνατοτήτων τους, μακριά από αποκλεισμούς και περιορισμούς (Slee, 2001) και παράλληλα να αποτελούν ασφαλείς χώρους δικαιοσύνης και ισότητας απαλλαγμένους από διακρίσεις (Juvonen, Lessard, Rastogi, Schacter, & Smith, 2019).
Υπάρχουν πολλοί και διάφοροι ορισμοί για τη συμπεριληψη (Magnússon, 2019). Σύμφωνα με τον Ainscow και τους συνεργάτες του (2006), υπάρχουν δύο είδη ορισμών. Ο ένας ορισμός αφορά την πρακτική εφαρμογή της συμπερίληψης και τους τρόπους με τους οποίους εφαρμόζεται και ο άλλος αφορά την πρακτική εφαρμογή που θα θέλαμε να έχει, τόσο για εμάς, όσο και για τους άλλους. Ωστόσο, τα παραπάνω δεν είναι απόλυτα σαφή, καθώς οι θεωρητικοί πολιτικοί ορισμοί της συμπερίληψης δεν είναι ανεξάρτητοι από την πρακτική εφαρμογή της. Μια άλλη διαφοροποίηση της συμπερίληψης, σύμφωνα πάλι με τον Ainscow και τους συνεργάτες του (2006), κάνει λόγο «στενούς» και «ευρείς» ορισμούς. Στους «στενούς» ορισμούς προωθείται η συμπερίληψη μιας συγκεκριμένης ομάδας μαθητών, όχι μόνο αναπήρων ή/και με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, στην τυπική εκπαίδευση, ενώ στους «ευρείς» ορισμούς δίνεται βαρύτητα στη διαφορετικότητα γενικότερα και στον τρόπο με τον οποίο τα εκπαιδευτικά ιδρύματα ανταποκρίνονται σε αυτή. Έτσι λοιπόν, ως συμπερίληψη ορίζεται η διαδικασία κατά την οποία όλα τα μαθητευόμενα άτομα συμμετέχουν στο σχολείο ή σε κάποιο άλλο εκπαιδευτικό πλαίσιο και ελαχιστοποιείται ο παραγκωνισμός τους με στόχο να ληφθούν υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες τους (Ainscow, 2005).
Ένας ακόμα ορισμός χαρακτηρίζει το συμπεριληπτικό σχολείο ως εκείνο στο οποίο η επιτυχία και η ευτυχία όλων των παιδιών είναι σημαντική, κάτι το οποίο δεν σημαίνει ότι πρέπει αντιμετωπίζονται όλα τα παιδιά με τον ίδιο τρόπο. Είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τις διαφορετικές εμπειρίες και ανάγκες κάθε παιδιού, ώστε να είναι σε θέση να παρακολουθήσει τη ροή της μαθησιακής διαδικασίας, χωρίς να αισθάνεται απομονωμένο και χωρίς κίνητρο (Ofsted, 2000). Οι ομάδες μαθητών/-τριων που αφορά η συμπερίληψη, σύμφωνα με την ίδια έρευνα είναι: κορίτσια και αγόρια, εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες, μετανάστες/-στριες, πρόσφυγες, παιδιά με διαφορετική μητρική γλώσσα, μαθητές/-τριες με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, χαρισματικοί/-ες και ταλαντούχοι/-ες μαθητές/-τριες, παιδιά που έχουν εγκαταλειφθεί, που είναι άρρωστα, υιοθετημένα, έγγυες μαθήτριες, έφηβες μητέρες και οποιαδήποτε άλλη ομάδα μαθητών/-τριων που είναι πιθανό να βιώσει αποκλεισμό ή δυσαρέσκεια (Juvonen, Lessard, Rastogi, Schacter, & Smith, 2019). Με λίγα λόγια, η ποικιλομορφία στην εκπαίδευση σχετίζεται με την αποδοχή των διάφορων μορφών ταυτότητας που συναντώνται σε μια ομάδα ανθρώπων (Amin, 2019).
Η συμπερίληψη απαιτεί ριζικές αλλαγές στα υπάρχοντα συστήματα. Οι αλλαγές δεν σχετίζονται με την αφομοίωση του παιδιού και την εξάλειψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του, αλλά με την τροποποίηση των αιτιών που αποκλείουν την αλλαγή. Τα αίτια αυτά σχετίζονται με την έννοια και το περιεχόμενο που προσδίδουμε στη συμπερίληψη και στην αναπηρία. Ακόμα, η συμπερίληψη δεν απαιτεί την προσαρμογή των μαθητών/-τριων στο εκπαιδευτικό πλαίσιο και δεν σχετίζεται με την απλή αλλαγή πλαισίου και με τον χωροταξικό διαχωρισμό (Βλάχου & Ζώνιου- Σιδέρη, 2010). Αντίθετα, λαμβάνει υπόψη τα ποικίλα γνωρίσματα και ανάγκες όλων των μαθητευόμενων και διευκολύνει τη συμμετοχή και την πρόσβασή τους σε όλες τις σχολικές δραστηριότητες (Stewart & Valian, 2018).
Ως πολιτική πράξη η συμπερίληψη στοχεύει στην εξάλειψη της ανισότητας, της καταπίεσης και της διάκρισης ορισμένων κοινωνικών ομάδων. Ως απώτερος σκοπός ορίζεται η ευτυχία και ευεξία όλων των παιδιών, μέσα σε ένα πλαίσιο το οποίο προνοεί για την κατάλληλη εκπαίδευση κάθε μαθητή/-τριας σε ένα σχολείο για όλους, λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ατόμου, συνεπάγεται τη συνεργασία εκπαιδευτικών ειδικής και γενικής αγωγής και τη χρήση όλων των γνώσεων και των δεξιοτήτων των εκπαιδευτικών (Βλάχου & Ζώνιου-Σιδέρη, 2010). Οι εκπαιδευτικοί που προωθούν τη συμπερίληψη είναι υπεύθυνοι στο να της προσδώσουν το κατάλληλο νόημα κατά την εφαρμογή της (Day & Novak, 2022).
Η συμπερίληψη, με την προϋπόθεση της σωστής εφαρμογής, στοχεύει σε μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από δικαιοσύνη, δημοκρατία και ισοτιμία, όπου τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου δεν αποτελούν λόγο αποκλεισμού, καταπίεσης, κοινωνικού αποκλεισμού και περιθωριοποίησης. Σε μια συμπεριληπτική εκπαίδευση το άτομο έχει ίσες ευκαιρίες και πλήρη πρόσβαση (UNESCO, 2009).
Επιπλέον, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (World Health Organization, 2021), η συμπερίληψη αποτελεί μια εκπαιδευτική στρατηγική, η οποία προβλέπει για όλα τα παιδιά την πρόσβαση και την παροχή ποιοτικής εκπαίδευσης διαμορφωμένης σύμφωνα με τις ανάγκες του κάθε παιδιού με σκοπό μετέπειτα να επιτελέσει τον κοινωνικό του ρόλο ως ενεργός πολίτης (Arcidiacono & Baucal, 2020).
Τέλος, συμπερίληψη σημαίνει να έχουν όλοι οι μαθητές εκπαιδευτικές ευκαιρίες, οι οποίες αναπτύσσονται και προβλέπονται από το σχολείο. Πολλοί διεθνείς οργανισμοί συνέδραμαν σημαντικά στο να καταστεί η συμπεριληπτική εκπαίδευση διεθνής σκοπός, αλλά δυστυχώς οι χώρες του βορρά και του νότου δεν συνεργάστηκαν μεταξύ τους επαρκώς για ανταλλαγή γνώσεων, τεχνικών και πρακτικών (Sebba & Ainscow, 1996).
Σύμφωνα με την εκπαιδευτική πολιτική της συμπερίληψης, όπως αυτή ορίζεται στον νόμο 2817/2000, συστήνεται η ύπαρξη ενός ενιαίου σχολείου για μαθητές με ή χωρίς ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, «ενός σχολείου για όλους». Στο κέντρο του ενδιαφέροντος για το συγκεκριμένο ζήτημα, είναι η αναζήτηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο αποκλεισμός και η περιθωριοποίηση στο σχολείο και η εκμηδένισή τους μέσα από την προαγωγή της ανομοιογένειας (Slee, 2018). Με αυτή την πολιτική καθιερώνεται μια συλλογική αντίληψη και ευθύνη των μελών μιας κοινωνίας (Zavalloni & Louis-Guerin, 1996). Διαφορετικά άτομα, με διαφορετικές δυνατότητες καλούνται να συνυπάρξουν από νεαρή ηλικία, για να μπορέσουν ως ενήλικες μετέπειτα να διαθέτουν δεξιότητες σεβασμού και αλληλοαποδοχής. Η παραδοσιακή εκπαίδευση που αντιμετωπίζει όλους τους μαθητές με τον ίδιο τρόπο, δίνει τη θέση της στην εξατομικευμένη προσέγγιση, η οποία προάγει τη διαφορετικότητα (Bondie, Dahnke, & Zusho, 2019).