Συμπερίληψη των παιδιών με αναπηρία στο γενικό σχολείο: προϋποθέσεις πραγμάτωσης ενός σχολείου για όλους – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Βαλέριας Λιούμη – Διϊδρυματικό Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων – Μέρος 8ο
2.4. Η Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση
Ανά τα χρόνια έχουν γίνει πολλές προσπάθειες προσδιορισμού του όρου «Ειδική Αγωγή». Για κάποιους, η Ειδική Αγωγή είναι η παιδαγωγική επιστήμη που απευθύνεται σε παιδιά των οποίων η εξελικτική τους πορεία παρεμποδίζεται συνεχώς από προσωπικά και κοινωνικά αίτια (Moor, 1969), ενώ για άλλους είναι μια κρατική παροχή που, συμπληρωματικά με την οικογένεια και άλλες παροχές, προβλέπει την διαπαιδαγώγηση των παιδιών με αναπηρίες (Σανσερέλ, 1986).
Ωστόσο, παρατηρούμε πάλι πως οι ορισμοί διακατέχονται από αρνητική χροιά και επικεντρώνονται στα προβλήματα των παιδιών. Ίσως είναι σημαντικότερο να αντιληφθούμε πως τα προβλήματα των παιδιών με αναπηρία προέρχονται σε σημαντικό βαθμό από το κοινωνικό περιβάλλον, στο οποίο μεγαλώνουν, και από την εκπαιδευτική πολιτική που εφαρμόζεται (Lamoral, 1993).
Ποικίλα πολιτικά, οικονομικά, επιστημονικά και κοινωνικά αίτια κατέστησαν την ειδική αγωγή αναπόσπαστο κομμάτι του εκπαιδευτικού συστήματος (Συριοπούλου-Δελλή Χ. , 2003). Μέσω των εξατομικευμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων, της χρήσης καινοτόμων τεχνολογιών και της άμεσης σχέσης της εκπαίδευσης με την επαγγελματική αποκατάσταση, η ειδική αγωγή καθίσταται ανθεκτική τόσο στο βιομηχανικό περιβάλλον, όσο και στο μεταβιομηχανικό, με αποτέλεσμα η εκπαιδευτική συμπερίληψη να αναφέρεται σε μαθητές/-τριες με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή χωρίς. Η ειδική αγωγή και η συμπερίληψη σχετίζονται κυρίως με το σεβασμό και την αποδοχή της διαφορετικότητας. Το παιδί βρίσκεται στο κέντρο του ενδιαφέροντος, ενώ δίνεται έμφαση στις ιδιαιτερότητες και τις δυνατότητές του, στις ανάγκες του και τον ψυχικό του κόσμο. Κάθε μαθητής/-τρια μαθαίνει με διαφορετικό τρόπο, ο οποίος εξαρτάται από τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του/της, από τις ικανότητες και τις προτιμήσεις και από τις κοινωνικές δεξιότητές του/της (Cohen, Stern, & Balaban, 1995).
Σύμφωνα με το νόμο 2817/2000 (Εφημερίς της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας, 2000), βασικοί σκοποί της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης είναι η πολύπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του παιδιού, η καλλιέργεια των ικανοτήτων-δεξιοτήτων, η ουσιαστική του ένταξη στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα και κατ’επέκταση στην κοινωνία, η προετοιμασία του για την αγορά εργασίας και η επαγγελματική κατάρτιση, ο σεβασμός, η αποδοχή και η παροχή ευκαιριών για εξέλιξη σε όλους τους τομείς. Επιπλέον, σύμφωνα με τον ίδιο νόμο, η ορολογία άτομα με ειδικές ανάγκες αντικαθίσταται με τον όρο άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, στα οποία ανήκουν «τα άτομα, τα οποία έχουν ιδιαίτερα σημαντική δυσκολία μάθησης και προσαρμογής εξαιτίας σωματικών, διανοητικών, ψυχολογικών, συναισθηματικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων. Στα άτομα αυτά περιλαμβάνονται όσοι έχουν νοητική ανεπάρκεια ή ανωριμότητα, όσοι έχουν ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα όρασης ή ακοής, όσοι έχουν σοβαρά νευρολογικά ή ορθοπεδικά ελαττώματα ή προβλήματα υγείας, όσοι έχουν προβλήματα λόγου και ομιλίας, όσοι έχουν ειδικές δυσκολίες μάθησης, όπως δυσλεξία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία, όσοι έχουν σύνθετες γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες και όσοι παρουσιάζουν αυτισμό και άλλες διαταραχές ανάπτυξης».
Το Αναλυτικό Πρόγραμμα Ειδικής Αγωγής του Υπουργείου Παιδείας (ΥΠΕΠΘ, 1995) προβλέπει την εκμάθηση δεξιοτήτων που σχετίζονται με την κοινωνική προσαρμογή, όπως η αυτοεξυπηρέτηση και η κοινωνικοποίηση, την περιβαλλοντική προσαρμογή, δεξιότητες που σχετίζονται με δημιουργικές ενασχολήσεις, δηλαδή τα εικαστικά, τη σωστή διευθέτηση του ελέυθερου χρόνου, την προετοιμασία σχετικά με την επαγγελματική αποκατάσταση.
Ο αποκλεισμός των ΑμεΑ από την εκπαίδευση και την επαγγελματική αποκατάσταση στην Ελλάδα, αποτέλεσε αιτία κοινωνικών στερεoτύπων και προκαταλήψεων εις βάρος τους, μέχρι τη δεκαετία του 1980, όταν το ελληνικό κράτος ανέπτυξε εκπαιδευτική πολιτική για την Ειδική Αγωγή. Μέχρι τότε, τα ΑμεΑ υποστηρίζονταν αποκλειστικά από τις οικογένειές τους και απομονώνονταν από την κοινωνική πραγματικότητα, ενώ τα ιδρύματα είχαν ως βασικό μέλημα να τα αποκλείσουν και να τα περιθωριοποιήσουν (Στασινός, 1991). Ο νόμος 1566/85 εισήγαγε την ειδική αγωγή στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα και πλέον βασική επιδίωξη της έγινε να αναπτυχθούν οι δεξιότητες των ΑμεΑ, να γίνουν αποδεκτά από το κοινωνικό σύνολο και να συμπεριληφθούν εκπαιδευτικά και κοινωνικά. Αργότερα, με τον νόμο 2817/2000 γίνεται αναφορά σε «ένα σχολείο για όλους», καθώς γίνεται αντιληπτό πως μέσω του σχολείου επιτυγχάνονται ευκολότερα οι παραπάνω στόχοι της ειδικής αγωγής σχετικά με τη συμπερίληψη των ατόμων με αναπηρία (Συριοπούλου-Δελλή Χ. Κ., 2005).
Με βάση το αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών για την ειδική αγωγή (ΥΠΕΠΘ, 1995), η ενότητα της Κοινωνικής Προσαρμογής εσωκλείει τις υποενότητες της Αυτονομίας, της Κοινωνικής Συμπεριφοράς και της Προσαρμογής στο Περιβάλλον. Στη διδακτική ενότητα της Αυτονομίας, ως βασικοί στόχοι ορίζονται η αυτοεξυπηρέτηση, δηλαδή η ανάπτυξη δεξιοτήτων καθημερινής ζωής και η προφύλαξη από πιθανούς κινδύνους στον δρόμο, στο σχολείο, στο σπίτι και γενικότερα η αναζήτηση και η παροχή βοήθειας. Στη διδακτική ενότητα της Κοινωνικής Συμπεριφοράς ορίζονται ως επιμέρους στόχοι η ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων, η εκμάθηση της συνεργασίας με άλλα άτομα, η κοινωνικά αποδεκτή συμπεριφορά, δηλαδή η ευγένεια, η υπομονή κ.α. και ο σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα. Τέλος, στο κεφάλαιο Προσαρμογής στο Περιβάλλον αναφέρεται η εξοικείωση του ατόμου τόσο με το φυσικό περιβάλλον, όσο και με το κοινωνικό περιβάλλον.
Οι παραπάνω στόχοι είναι διαβαθμισμένης δυσκολίας και σύμφωνα με αυτούς συντάσσονται τα εξατομικευμένα προγράμματα εκπαίδευσης και αξιολόγησης που μετέπειτα καθορίζουν τους βραχυπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους στόχους (Πολυχρονοπούλου, 1997).