ΣΚΥΛΟΙ ΟΔΗΓΟΙ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΥΦΛΩΝ

Ιούλ 9, 2009 | Άλλα σωματεία σχετικά με την τυφλότητα και την αναπηρία, ΘΕΜΑΤΑ ΤΥΦΛΟΤΗΤΑΣ

Αγγελική Βερυκοκάκη
Εκπαιδεύτρια Κινητικότητας/Προσανατολισμού
και Δεξιοτήτων Καθημερινής Διαβίωσης
Σκύλοι Οδηγοί Ελλάδος
www.greekguidedogs.gr

ΣΚΥΛΟΙ ΟΔΗΓΟΙ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΥΦΛΩΝ

Η απώλεια όρασης, όπως και κάθε σημαντική απώλεια η οποία είτε προϋπάρχει με τη γέννηση του ανθρώπου είτε συμβαίνει σε κάποια χρονική στιγμή της ζωής του ξαφνικά ή σταδιακά μέσα από μία αργή και ψυχικά οδυνηρή διαδικασία, συνεπάγεται απώλεια πολλών επιμέρους δεξιοτήτων και ανέσεων, αλλά και καθιερωμένων φυσικών, ψυχικών και κοινωνικών καταστάσεων, από τις οποίες μία από τις σημαντικότερες είναι η ελεύθερη μετακίνηση. Απώλεια της ικανότητας αυτής συνεπάγεται δυσκολία διατήρησης της εργασίας, του οικονομικού επιπέδου, της κοινωνικής θέσης, των κοινωνικών δραστηριοτήτων και των φιλικών επαφών, με αποτέλεσμα την απομόνωση και τον αποκλεισμό του ανθρώπου.
Η συνειδητοποίηση και αποδοχή της απώλειας όρασης περνάει μέσα από τα στάδια του πένθους και μία πιο θετική αντιμετώπιση μπορεί να ξεκινήσει μετά την ολοκλήρωση της περιόδου της κρίσης.

Σύμμαχος του ανθρώπου που έχει υποστεί ολική ή μερική απώλεια όρασης είναι ο Εκπαιδευτής Κινητικότητας – Προσανατολισμού (Κ/Π) και Δεξιοτήτων Καθημερινής Διαβίωσης (ΔΚΔ). Μέσα από την εκπαίδευση στην Κ/Π και τις ΔΚΔ, ο άνθρωπος που έχει χάσει μερικώς ή ολικώς την όρασή του, έχει τη δυνατότητα να εκπαιδευτεί σταδιακά μέσω του κατάλληλου εκπαιδευτικού προγράμματος και με τη βοήθεια ειδικών τεχνικών και τεχνικών βοηθημάτων αφενός στην άνετη, ασφαλή και ανεξάρτητη κίνηση τόσο σε εσωτερικό όσο και εξωτερικό χώρο, αφετέρου στην αυτόνομη διαβίωση στο χώρο του σπιτιού και της εργασίας.
Η εκπαίδευση στην Κινητικότητα και τον Προσανατολισμό πραγματοποιείται μέσα από τη χρήση βοηθημάτων κινητικότητας, το πιο γνωστό από τα οποία είναι το λευκό μπαστούνι, το οποίο διατίθεται σε διάφορους τύπους ανάλογα με το βαθμό απώλειας της όρασης ή την ύπαρξη ταυτόχρονα και άλλων αναπηριών.
Άλλα βοηθήματα χρήσιμα στην Κινητικότητα και τον Προσανατολισμό ενός ανθρώπου με μερική ή ολική απώλεια όρασης είναι επίσης τα ηλεκτρονικά βοηθήματα, ενώ ένα σημαντικό κομμάτι της μετακίνησης των τυφλών και μερικώς βλεπόντων ατόμων καλύπτουν και οι βλέποντες οδηγοί.
Όμως η ανεξαρτησία που συνεπάγεται η κίνηση με το λευκό μπαστούνι σε συνδυασμό με την ασφάλεια που παρέχει η ύπαρξη ενός έμψυχου οδηγού συναντιούνται ταυτόχρονα στη χρήση σκύλων οδηγών τυφλών.

Ο σκύλος πιστός σύντροφος και βοηθός του ανθρώπου χαρακτηρίζεται όπως είναι γνωστό για την ευφυΐα του, την πολύ καλή του ακοή και τη δυνατή του όσφρηση, την προθυμία του για συνεργασία με τον άνθρωπο, τη δεκτικότητά του στην εκπαίδευση και την ανάγκη του για ανθρώπινη παρουσία. Όλες αυτές οι ιδιότητες σε συνδυασμό με τη δυνατότητα παροχής πολλών και διάφορων υπηρεσιών από τους σκύλους οδήγησαν στην αποτελεσματική χρήση τους κατά την αντιμετώπιση, θεραπεία και αποκατάσταση διαφόρων αναπηριών αλλά και ψυχικών παθήσεων.

Οι σκύλοι βοηθοί μπορεί να είναι σκύλοι υπηρεσίας για άτομα με κινητικές αναπηρίες, σκύλοι για άτομα με πρόβλημα ακοής, σκύλοι θεραπείας για άτομα με ψυχικές ή νοητικές παθήσεις, κλπ, ενώ οι σκύλοι οδηγοί είναι ένα πολύ σημαντικό και αποτελεσματικό εργαλείο στην κινητικότητα και τον προσανατολισμό των ατόμων με πρόβλημα όρασης.

Η εκπαίδευση ενός σκύλου που προορίζεται να γίνει οδηγός τυφλού, είναι ένα δύσκολο και σύνθετο έργο, καθώς ο σκύλος πρέπει να περιορίσει τις εκδηλώσεις της φυσικής συμπεριφοράς του και να υποτάξει τα ένστικτά του.
Οι προϋποθέσεις για να ξεκινήσει τη συγκεκριμένη εκπαίδευση ένας σκύλος είναι να έχει σταθερή και ευχάριστη διάθεση, να είναι ενεργητικός, αλλά όχι υπερδραστήριος, να μην είναι επιθετικός, να έχει την ικανότητα να συγκεντρώνεται για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε ένα συγκεκριμένο έργο, να είναι δεκτικός στην εκπαίδευση και να ανταποκρίνεται στην ανθρώπινη φωνή, να δείχνει εμπιστοσύνη και ανοχή απέναντι σε άλλα ζώα και παιδιά, να έχει τη δυνατότητα να αναπτύσσει πρωτοβουλία μέχρι ένα σημείο, να έχει αναπτύξει ένα αποδεκτό επίπεδο σωματικής, ακουστικής και νοητικής ευαισθησίας, να ελέγχεται εύκολα από το χειριστή του με τη φωνή και τις κινήσεις ακόμα κι όταν αποσπάται η προσοχή του από αυτά που βλέπει, μυρίζει ή ακούει και να προσαρμόζεται εύκολα σε διαφορετικές καταστάσεις.

Η εκπαίδευση του σκύλου οδηγού έχει στόχο την ανάπτυξη δεξιοτήτων, όπως το περπάτημα σε ευθεία πορεία, η παράκαμψη εμποδίων, σταθερών ή κινούμενων, και επικίνδυνων σημείων, ο έλεγχος της χρονικής στιγμής την οποία επιλέγει ο τυφλός χρήστης για να διασχίσει ένα δρόμο, ο εντοπισμός σημείων ενδιαφέροντος, όπως είσοδοι σπιτιών, υπηρεσιών ή καταστημάτων, σκάλες και ανελκυστήρες, στάσεις λεωφορείων, πόρτες τρένων και metro, κλπ.
Η εκπαίδευση του σκύλου οδηγού βασίζεται σε ένα καθιερωμένο μοντέλο που ισχύει διεθνώς και πρέπει να ακολουθεί πάντα τις προδιαγραφές και τους κανόνες όπως αυτοί ορίζονται από τη Διεθνή Ομοσπονδία Σχολών Σκύλων Οδηγών (IGDF, International Guide Dog Federation).
Οι σχολές σκύλων οδηγών διεθνώς χρηματοδοτούνται από δωρεές, χορηγούς, κρατικές επιχορηγήσεις ή καλύπτονται πλήρως από την τοπική αυτοδιοίκηση. Ο σκύλος οδηγός παρέχεται πάντοτε δωρεάν, ενώ τα έξοδα διατροφής και κτηνιάτρων καλύπτονται συχνά από την οργάνωση που παρέχει το σκύλο.

Στην βρετανική οργάνωση Guide Dogs for the Blind Association (Guide Dogs UK), μία οργάνωση με πολύ μακρά παράδοση στο χώρο, υπάρχουν σήμερα 5000 εν ενεργεία ζευγάρια τυφλού χρήστη και σκύλου, κάθε χρόνο εκτρέφονται 1200 σκύλοι και εκπαιδεύονται 700 τυφλοί χρήστες, ενώ εργάζονται περίπου 900 υπάλληλοι και 4000 εθελοντές. Η οργάνωση διαθέτει 4 κέντρα εκπαίδευσης σκύλων οδηγών σε όλη τη χώρα και 29 τοπικές μονάδες.
Σχετικά με την εκπαίδευση των σκύλων οδηγών υπάρχουν τρεις βασικοί παράγοντες οι οποίοι πρέπει να λαμβάνονται πάντα υπ όψη κι αυτοί είναι η επιλογή σκύλων καλής ποιότητας με σωματική υγεία και καλό χαρακτήρα, το ταίριασμα των ικανοτήτων του σκύλου με τις ικανότητες και απαιτήσεις του τυφλού χρήστη και η συνεχής στήριξη του ζευγαριού μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης.

Αν θέλουμε να δούμε αναλυτικά τα στάδια της ανάπτυξης της υπηρεσίας σκύλων οδηγών τυφλών, όπως αυτή λειτουργεί σε μια καθιερωμένη οργάνωση όπως η Guide Dogs UK, η αρχή γίνεται με την εκτροφή. Χρησιμοποιούνται κυρίως labrador, golden retriever και διασταυρώσεις αυτών, πραγματοποιούνται συνεχώς λεπτομερείς, ιατρικές εξετάσεις ενώ σκύλοι ακατάλληλοι για οδηγοί τυφλών ακολουθούν άλλη καριέρα.
Κάθε κουτάβι στέλνεται σε διαφορετική περιοχή της χώρας σε ηλικία 6 εβδομάδων και δίνεται σε ένα ανάδοχο εθελοντή. Οι ανάδοχοι εθελοντές επιλέγονται προσεκτικά και εκπαιδεύονται από τους εκπαιδευτές-επόπτες ανάδοχων εθελοντών. Οι εθελοντές κρατούν το κουτάβι 12 μήνες και αναλαμβάνουν το έργο του ελέγχου της υγείας και της σωματικής του ανάπτυξης, της κοινωνικοποίησής του και της εξοικείωσής του με τον κόσμο, τους θορύβους, την κίνηση, τα μέσα μαζικής μεταφοράς, κλπ
Στην ηλικία των 12 μηνών το κουτάβι αποχωρίζεται την ανάδοχη οικογένεια και ξεκινά την πρώιμη εκπαίδευσή (early training) του αφού όμως πρώτα έχει περάσει από αξιολόγηση και έχει γίνει επιλογή ποια κουτάβια είναι κατάλληλα να εκπαιδευτούν για οδηγοί τυφλών. Ο σκύλος πηγαίνει στο κέντρο εκπαίδευσης σκύλων οδηγών και εκπαιδεύεται από τους εκπαιδευτές σκύλων οδηγών (Guide Dog Trainers) για 4-5 μήνες. Το σκύλο συνοδεύει πάντα σε όλα τα στάδια της εκπαίδευσης και ανάπτυξής του η καρτέλα του με όλο το ιστορικό του, ιατρικό και εκπαιδευτικό.
Το περιεχόμενο της πρώιμης εκπαίδευσης είναι βασική υπακοή, κοινωνικοποίηση, εξοικείωση με κόσμο, θορύβους, κλπ., εισαγωγή στο σαμάρι, περπάτημα σε ευθεία πορεία και παράκαμψη εμποδίων.
Μετά την ολοκλήρωση της πρώτης φάσης εκπαίδευσης και περίπου στην ηλικία των 18 μηνών το κουτάβι αναλαμβάνουν οι Εκπαιδευτές Κινητικότητας και Σκύλων Οδηγών (Guide Dog Mobility Instructors) για την προχωρημένη εκπαίδευσή του (advanced training), αφού όμως και εδώ έχει προηγηθεί η αξιολόγησή του για να διαπιστωθεί αν έχει αναπτύξει τις απαραίτητες δεξιότητες για να συνεχίσει.
Παράλληλα γίνεται πρώτα η αξιολόγηση των ατόμων με πρόβλημα όρασης που έχουν κάνει αίτηση και ενδιαφέρονται να αποκτήσουν σκύλο οδηγό και στη συνέχεια η διαδικασία επιλογής του κατάλληλου σκύλου για το κάθε άτομο που έχει αξιολογηθεί θετικά. Ο επιλεγμένος σκύλος εκπαιδεύεται από τους εκπαιδευτές σκύλων οδηγών & κινητικότητας για 11 εβδομάδες. Το περιεχόμενο της προχωρημένης εκπαίδευσης διαμορφώνεται ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε χρήστη, όπως αυτές προκύπτουν από τον τόπο διαμονής και εργασίας του, τις απαιτήσεις μετακίνησης, τη φυσική του κατάσταση, τις κοινωνικές του υποχρεώσεις και τον τρόπο ζωής του γενικότερα.

Προκειμένου να αξιολογηθεί αν κάποιος μπορεί να αποκτήσει σκύλο οδηγό γίνεται αρχικά μια επίσκεψη-ενημέρωση από εκπρόσωπο της σχολής (Εκπαιδευτή Κινητικότητας και Προσανατολισμού ή Εκπαιδευτή Κινητικότητας και Σκύλων Οδηγών) και ακολουθεί η αίτηση του ενδιαφερόμενου. Εάν πληροί τις προϋποθέσεις, ο εκπαιδευτής προχωρά στην πρώτη φάση τις αξιολόγησής του, όπου μέσα από συνέντευξη ενημερώνεται για το ιατρικό και κοινωνικό ιστορικό του ενδιαφερόμενου και αξιολογεί τις δεξιότητές του στην Κινητικότητας και τον Προσανατολισμού (Κ/Π). Απαραίτητη προϋπόθεση είναι ο ενδιαφερόμενος να έχει εκπαιδευτεί στην Κ/Π, να κυκλοφορεί με άνεση και ασφάλεια με το λευκό μπαστούνι και να προσανατολίζεται με ευκολία χρησιμοποιώντας τα σημάδια του περιβάλλοντος. Εάν δεν υφίστανται οι δεξιότητες αυτές, τότε ο ενδιαφερόμενος πρέπει να απευθυνθεί στις υπηρεσίες εκπαίδευσης στην Κινητικότητα και τον Προσανατολισμό για άτομα με πρόβλημα όρασης και αφότου εκπαιδευτεί έχει πάλι τη δυνατότητα να κάνει αίτηση για σκύλο οδηγό. Εάν ο ενδιαφερόμενος κριθεί ότι είναι έτοιμος, περνάει στη δεύτερη φάση της αξιολόγησης, όπου κρίνεται από τον Εκπαιδευτή Κινητικότητας και Σκύλων Οδηγών η ικανότητά του να χειρίζεται και να ελέγχει ένα σκύλο.
Αν αποδειχθεί ότι τα καταφέρνει, γίνεται η συνάντηση και η γνωριμία με το σκύλο οδηγό που έχει επιλεγεί γι αυτόν και ξεκινάει η από κοινού εκπαίδευση τυφλού χρήστη και σκύλου. Στη διάρκεια αυτής της εκπαίδευσης, ο χρήστης με το σκύλο του μένουν μαζί είτε μέσα στο εκπαιδευτικό κέντρο είτε σε ξενοδοχείο, όπως είναι η τελευταία τάση, είτε παραμένει στο χώρο του σπιτιού του. Η διάρκεια αυτής της εκπαίδευσης είναι 2-3 εβδομάδες, ενώ μετά την ολοκλήρωση αυτής της φάσης ακολουθούν τακτικές επισκέψεις από τον εκπαιδευτή για 3 εβδομάδες, γίνονται αξιολογήσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα μέχρι το πρώτο έτος και στη συνέχεια πραγματοποιείται μια επίσκεψη εποπτείας κάθε χρόνο.

Ο σκύλος χαίρεται να είναι κοντά στον άνθρωπο και να εργάζεται γι αυτόν. Η εκπαίδευση του σκύλου οδηγού είναι πολύ σοβαρή και απαιτεί χρόνο, προσπάθεια και συνεπή τήρηση των διεθνών προδιαγραφών. Το έργο που καλείται να επιτελέσει ο σκύλος είναι πολύ ουσιαστικό και σημαντικό αφού κρίνεται η ασφάλεια και η σωματική ακεραιτότητα του τυφλού χρήστη. Γι αυτό πρέπει κι ο χρήστης να είναι καλά εκπαιδευμένος στην Κινητικότητα και τον Προσανατολισμό και να κινείται με άνεση και ασφάλεια με το λευκό μπαστούνι πριν αποκτήσει το σκύλο οδηγό, αφού ο τυφλός χρήστης είναι αυτός που παίρνει τις αποφάσεις (πχ. πότε θα διασχίσει ένα δρόμο). Ο σκύλος είναι ένα εργαλείο που επιτρέπει στον τυφλό χρήστη να έχει μεγαλύτερη ασφάλεια και άνεση κατά τις μετακινήσεις του.
Η εμπειρία των σχολών με μακρά παράδοση στην εκπαίδευση σκύλων οδηγών δείχνει ότι η όλη εκπαιδευτική διαδικασία είναι ευχάριστη για τους σκύλους και χαίρονται μαυτή. Βέβαια μεγάλο ρόλο παίζει και ο τρόπος που εκπαιδεύονται. Οι σκύλοι οδηγοί είναι πιο ευαίσθητοι και απαιτούν χειρισμούς πιο λεπτούς και μεθόδους πιο ευέλικτες και θετικές έτσι ώστε ο σκύλος να αγαπήσει αυτό το οποίο θα κληθεί να κάνει για τα επόμενα 7-8 χρόνια της ζωής του. Σίγουρα δε θα ήταν καθόλου ευχάριστο για το σκύλο (αλλά ούτε και για τον ιδιοκτήτη του) να κάνει καταναγκαστικά μια τόσο σημαντική και ουσιαστική δουλειά όπως είναι η διαφύλαξη της ασφαλούς και ανεξάρτητης κίνησης ενός τυφλού ανθρώπου.

Μεταξύ του τυφλού χρήστη και του σκύλου του υπάρχει συναισθηματικό δέσιμο, όπως και στη σχέση κάθε ανθρώπου με το σκύλο του, πόσο μάλλον στην περίπτωση αυτή που προσφέρεται αυτή η μοναδική βοήθεια προς όφελος του τυφλού χρήστη. Οι περισσότεροι άνθρωποι με πρόβλημα όρασης θέλουν να είναι ανεξάρτητοι και δε μπορούν να περιμένουν τον κάθε φίλο ή συγγενή να τους οδηγήσει στις υποχρεώσεις τους. Αγαπούν την ανεξαρτησία και γιαυτό το λόγο εκπαιδεύονται στη χρήση του λευκού μπαστουνιού. Με το σκύλο νιώθουν ακόμα μεγαλύτερη ασφάλεια ενώ συνεχίζουν να διατηρούν την ανεξαρτησία τους και παράλληλα απολαμβάνουν και τη συντροφιά ενός πολύ καλού και πιστού φίλου, όπως πολύ καλά γνωρίζουμε όλοι όσοι ζούμε παρέα μένα σκύλο.

Ο σκύλος οδηγός εργάζεται για περίπου 7 χρόνια ανάλογα με τη συχνότητα που χρησιμοποιείται ως οδηγός από το αφεντικό του. Κάποιες φορές μπορεί να αποσυρθεί νωρίτερα για διάφορους λόγους, όπως ασθένεια, θάνατος, αδυναμία, αλλαγή συνθηκών, κλπ. Μετά την απόσυρσή του ο σκύλος είτε παραμένει στο χρήστη εάν αυτός έχει τη δυνατότητα, είτε πηγαίνει σε κάποιο συγγενή ή φίλο, είτε επιστρέφει στην οργάνωση η οποία βρίσκει ανάδοχο εθελοντή για να τον υιοθετήσει. Η στιγμή της απόσυρσης ή καλύτερα «συνταξιοδότησης» του σκύλου που δεν είναι σε θέση πια να ανταποκριθεί στο ρόλο του ως οδηγός είναι πολύ δύσκολη και ψυχικά οδυνηρή, μια και ο μέχρι τώρα ιδιοκτήτης του καλείται να βιώσει μια μεγάλη συναισθηματική απώλεια, αλλά και μια απώλεια ενός μέρους της ανεξάρτητης ζωής που είχε μέχρι τώρα, μέχρι να έρθει η στιγμή να αποκτήσει νέο σκύλο οδηγό.

Μετάβαση στο περιεχόμενο