4.2 Συμπεράσματα
Η παρούσα έρευνα είχε ως σκοπό τη διερεύνηση των εμπειριών ανάπηρων ατόμων σε σχέση με τον αποκλεισμό και την καταπίεση, η οποία συναντάται κατά την επαφή με μη αναπήρους σε διάφορα κοινωνικά πλαίσια και κατά την καθημερινή αλληλεπίδραση με αυτά, τις επιδράσεις που μπορεί να έχουν οι εμπειρίες αυτές στον ψυχισμό και στο συναίσθημα, αλλά και τις αντιστάσεις στον αποκλεισμό. Επιπλέον, στόχο της έρευνας αποτέλεσε, η ανάδειξη των πιθανών επιπτώσεων που μπορεί να είχαν οι παραπάνω εμπειρίες διάκρισης στο υποκειμενικό βίωμα των αναδυόμενων ταυτοτήτων των συμμετεχόντων. Κατά την πορεία της υλοποίησής της δεν αποτέλεσε αντικείμενο ενδιαφέροντος η σύγκριση του βαθμού συμφωνίας ή μη των απόψεων των συμμετεχόντων με τις θεωρητικές έννοιες που έχουν αναπτυχθεί από το κοινωνικό μοντέλο. Θεωρήθηκε ότι η διαβίωση σε έναν κόσμο όπου η κυριαρχία και εξιδανίκευση της κανονικότητας είναι διάχυτη, ανεξάρτητα από το βαθμό που έχει παρεισφρήσει και επηρεάσει την προσωπική βιογραφία του κάθε ατόμου, ο αποκλεισμός σε πολλά επίπεδα αλληλεπίδρασης θα αποτελεί έναν κοινό τόπο και ένα σημείο σύγκλισης. Έτσι, οι συμμετέχοντες που συνετέλεσαν το δείγμα είναι άτομα τα οποία δεν χαρακτηρίζονταν από ομοιογένεια ούτε όσον αφορά το είδος της βλάβης, ούτε με άλλες συνιστώσες της κοινωνικής ταυτότητας, όπως επί παραδείγματι το φύλο ή ηλικία.
Πρέπει να αποσαφηνιστεί παράλληλα, ότι η έρευνα που εκπονήθηκε έχει βασιστεί στην ποιοτική μεθοδολογία και επομένως δεν αποτέλεσε σκοπό της η διατύπωση και εξαγωγή σταθερών συμπερασμάτων, αλλά η ανάδειξη των κοινών μοτίβων στο λόγο και στις εμπειρίες των ανάπηρων ατόμων που έλαβαν μέρος στην έρευνα σε σχέση με το υπό εξέταση θέμα. Έτσι, αναφορικά με κάποιες γενικές διαπιστώσεις που μπορούν να γίνουν αρχικά, σχετικά με το πρώτο ερευνητικό ερώτημα “Ποιες είναι οι εμπειρίες του ψυχο- συναισθηματικού αποκλεισμού, στην καθημερινή αλληλεπίδραση με τα διάφορα κοινωνικά περιβάλλοντα;”, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η καθημερινότητα των συμμετεχόντων χαρακτηρίζεται από τον αποκλεισμό τόσο σε επίπεδο φυσικών περιβαλλόντων, μέσω της μη προσπελασιμότητας, όσο και σε επίπεδο κοινωνικών σχέσεων, μέσω της έλλειψης κουλτούρας προσβασιμότητας και της έλλειψης ορατότητας.
Τα φαινόμενα αυτά συνδέονται με τις επικρατούσες πεποιθήσεις εξιδανίκευσης της κανονικότητας και τις ατομικιστικές στάσεις, όπου η αναπηρία αποτελεί προσωπική τραγωδία. Καλλιεργούνται μέσω των κοινωνικών αναπαραστάσεων που κυριαρχούν θεσμικά και πολιτισμικά. Το ενδο- ψυχικό αποτύπωμά τους είναι το άγχος, ο θυμός, η στενοχώρια, η απογοήτευση, το αίσθημα της υποτίμησης και απαξίωσης, ο πατερναλισμός που επηρεάζουν σαφώς την ποιότητα ζωής και την ευημερία τους.
Όσον αφορά στο δεύτερο ερευνητικό ερώτημα, “Πώς επιδρούν οι ψυχο- συναισθηματικές διαστάσεις του αποκλεισμού στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τις ταυτότητες τους;”, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι οι προκατειλημμένες κοινωνικές κατασκευές δύνανται να εσωτερικευτούν, συνειδητά ή ασυνείδητα. Τα άτομα έτσι, εμπλέκονται σε μια συγκρουσιακή κατάσταση όπου καλούνται να διαχειριστούν την επιβολή από πλευράς περιβάλλοντος να δρουν και να συμπεριφέρονται όμοια με τη μη ανάπηρη νόρμα, ώστε να χαίρουν αποδοχής. Η εσωτερίκευση αυτή παράγει καταπίεση και ανθίσταται στις ουσιαστικές ανάγκες του ανάπηρου ατόμου. Η συγκεκριμένη συνειδητοποίηση οδηγεί στην όρθωση αντιστάσεων, οι οποίες έχουν ως απότοκο τη νοηματοδότηση, την αναγνώριση και την αποδοχή της αναπηρικής ως μιας θετικής κοινωνικής ταυτότητας και σημαντικής συνιστώσας του εαυτού. Ακόμα, υπάρχει η περίπτωση τα προκατειλημμένα απεικάσματα για την αναπηρία να μην αμφισβητηθούν και να προκαλέσουν την αποποίηση της ταυτοποίησης του ατόμου ως ανάπηρο. Έτσι, μπορεί να προτιμηθούν άλλοι χαρακτηρισμοί οι οποίοι φέρουν λιγότερο κοινωνικό στίγμα, όπως λόγου χάριν άτομο με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.
