ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ
ΣΧΟΛΉ ΚΟΙΝΩΝΙΚΏΝ, ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΏΝ ΕΠΙΣΤΗΜΏΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΏΝ

Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής
Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών
«Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή»

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Ψυχο-συναισθηματικές διαστάσεις του αποκλεισμού και ζητήματα ταυτότητας, υπό το πρίσμα του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας.

Ζωγράφου Φρειδερίκη

Θεσσαλονίκη, 2021

Εξεταστική επιτροπή

Καρτασίδου Λευκοθέα (Επόπτης) Αγαλιώτης Ιωάννης Πλατσίδου Μαρία

Ο/η συγγραφέας βεβαιώνει ότι το περιεχόμενο του παρόντος έργου είναι αποτέλεσμα προσωπικής εργασίας και ότι έχει γίνει η κατάλληλη αναφορά στην εργασία τρίτων, όπου κάτι τέτοιο ήταν απαραίτητο, σύμφωνα με τους κανόνες της ακαδημαϊκής δεοντολογίας.

Ευχαριστίες

Θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαίτερα για την επίτευξη αυτού του πονήματος την επόπτρια κα. Καρτασίδου, για τη βοήθεια και την υποστήριξη που προσέφερε. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω ολόψυχα τα δεκατρία άτομα, τα οποία ανταποκρίθηκαν με προθυμία στο κάλεσμα μου για συμμετοχή. Το έργο αυτό δε θα ήταν δυνατό να έρθει εις πέρας χωρίς την βοήθεια τους, καθώς επίσης η πολύτιμη γνωριμία και συνδιαλλαγή μαζί τους, ήταν μια εμπειρία που θα με συντροφεύει.

Πίνακας περιεχομένων
Περίληψη
Εισαγωγή
Κεφάλαιο 1ο
Θεωρητική θεμελίωση της έρευνας- Επισκόπηση της βιβλιογραφίας
1.1 Ορισμός της Αναπηρίας
1.2 Μοντέλα Αναπηρίας
1.2.1 Το ιατρικό μοντέλο
1.2.2 Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας
1.3 Κοινωνικός αποκλεισμός
1.3.1 Κοινωνικός αποκλεισμός, προκατάληψη, καταπίεση και αναπηρία
1.4 Ψυχο- συναισθηματικός αποκλεισμός
1.4.1 Ψυχο- συναισθηματικές διαστάσεις του αποκλεισμού
1.5 Αναπηρία και ζητήματα ταυτότητας
1.6 Σκοπός της έρευνας και διερευνητικά ερωτήματα
Κεφάλαιο 2o
Μεθοδολογία της έρευνας
2.1 Ερευνητική στρατηγική
2.2 Οι συμμετέχοντες
2.3 Μέθοδος συλλογής δεδομένων
2.4 Διαδικασία συλλογής δεδομένων
2.5 Διαδικασία ανάλυσης των δεδομένων
Κεφάλαιο 3ο
Αποτελέσματα
3.1 Προσβασιμότητα και θεσμικός αποκλεισμός
3.1.1 Ο αποκλεισμός σε δημόσιους χώρους ως απότοκο της ανεπάρκειας σε υποδομές.
3.1.2 Ο αποκλεισμός σε δημόσιους χώρους ως έλλειψη κουλτούρας προσβασιμότητας.
3.1.3 Αποκλεισμός και απόρριψη στην εκπαίδευση για άτομα τα οποία αποκλίνουν από τα κανονιστικά πρότυπα
3.1.4 Προκαταλήψεις και στερεότυπα σχετικά με τη δυνατότητα των αναπήρων για εργασία και έλλειψη ευκαιριών για απασχόληση
3.1.5 Η αντιμετώπιση της αναπηρίας από τους θεσμούς
3.1.6 Έλλειψη ορατότητας και Προβολή του δίπολου οίκτος/ ηρωοποίηση
3.2 Αποκλεισμός και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις
3.2.1 Κοινωνική συμπεριφορά που έχει ως βάση στερεότυπα και προκαταλήψεις
3.2.2 Προκαταλήψεις στις συντροφικές σχέσεις
3.2.3 Επίδραση του υποκειμενικού παράγοντα στην κοινωνική αντιμετώπιση και ο θαυμασμός ως κοινωνική αντίδραση
3.2.4 Η αναπηρία ως ζήτημα αποδοχής από τους σημαντικούς άλλους
3.2.5 Αναπηρία και υπερπροστατευτικότητα
3.3 Κοινωνικός αποκλεισμός και ψυχο- συναισθηματικές αντιδράσεις
3.3.1 Ο αποκλεισμός ως πηγή αρνητικών συναισθημάτων
3.3.2 Συναισθηματικές αντιδράσεις και εσωτερικευμένη καταπίεση
3.4 Τρόποι αντίστασης στον αποκλεισμό
3.4.1 Διεκδικήσεις και αντιστάσεις με γνώμονα το άτομο
3.4.2 Διεκδικήσεις άρσης ανισοτήτων των αναπήρων ως κοινωνική ομάδα
3.5 Διαμόρφωση της κοινωνικής ταυτότητας
3.5.1 Η αναπηρία ως μια από τις ταυτότητες που συγκροτούν την ατομική υπόσταση
3.5.2 Η επιρροή της αναπηρίας στη συγκρότηση της κοινωνικής ταυτότητας
3.5.3 Η αναπηρία ως αρνητική ταυτότητα
Κεφάλαιο 4ο
Συζήτηση – Συμπεράσματα – Προτάσεις
4.1 Συζήτηση
4.2 Συμπεράσματα
4.3 Περιορισμοί
4.4 Προτάσεις για μελλοντική έρευνα
Βιβλιογραφία

Περίληψη
Στην παρούσα έρευνα εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο μιλούν τα ανάπηρα άτομα για τους ψυχο- συναισθηματικούς παράγοντες του αποκλεισμού, που μπορεί να βιώσουν κυρίως κατά τη συναναστροφή με μη ανάπηρα άτομα, αλλά και στα ευρύτερα κοινωνικά περιβάλλοντα και τις αναδυόμενες αναπηρικές ταυτότητες. Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας το μοντέλο που έχει επιλεγεί για την προσέγγιση της έννοιας της αναπηρίας είναι το κοινωνικό, όπου γίνεται κατανοητή ως μια κοινωνική κατασκευή που προκύπτει από την αδυναμία της κοινωνίας να εντάξει τους αναπήρους στο κοινωνικό σύνολο. Το δείγμα της παρούσας έρευνας αποτέλεσαν 13 ανάπηροι άνδρες και γυναίκες, οι οποίοι μέσα από ποιοτικές συνεντεύξεις διατύπωσαν τις απόψεις και τις εμπειρίες τους σε σχέση με το υπό ανάλυση θέμα. Για την επεξεργασία των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε η θεματική ανάλυση περιεχομένου. Κατά την ανάλυση προέκυψε ότι ο αποκλεισμός δρα σε θεσμικό επίπεδο και κατασκευάζεται από τους συμμετέχοντες ως αδιαφορία και απόρριψη, σε δομικό επίπεδο ως έλλειψη προσπελασιμότητας. Σε επίπεδο κοινωνικών αλληλεπιδράσεων διαφάνηκε η επικράτηση προκαταλήψεων και διακρίσεων. Όλα τα παραπάνω επίπεδα αποκλεισμού, επηρέασαν τους συμμετέχοντες εγείροντας συναισθήματα υποτίμησης, οργής, αδικίας και στενοχώριας. Παράλληλα, ανέκυψε το θέμα της αντίστασης και της διεκδίκησης άρσης των ανισοτήτων ατομικά και συλλογικά. Επιπρόσθετα, περιγράφηκε ο τρόπος διαχείρισης των αναπηρικών ταυτοτήτων τους, οι οποίες θεωρούνται ως συνιστώσες των κοινωνικών ταυτοτήτων που συγκροτούν την ατομική υπόσταση. Η αναπηρία επίσης, κατασκευάστηκε ως αρνητική ταυτότητα. Καταληκτικά, αναλύθηκε η σημασία τους κατά τη συγκρότηση της κοινωνικής ταυτότητας.

Λέξεις κλειδιά: κοινωνικό μοντέλο, αποκλεισμός, ψυχο- συναισθηματικές διαστάσεις, αναπηρική ταυτότητα