2.3 Διαδικασίες και εργαλεία της έρευνας

Το εργαλείο της έρευνας ήταν το δομημένο ερωτηματολόγιο που δημιουργήθηκε και χρησιμοποιήθηκε στην έρευνα του Chu (2018b), η οποία πραγματοποιήθηκε στην Ταϊβάν. Παρόλο που το ερωτηματολόγιο δεν έχει σταθμιστεί και μεταφραστεί στα ελληνικά, δύναται να χρησιμοποιηθεί σε ελληνική έρευνα, επειδή η έννοια του αυτοπροσδιορισμού είναι, κατά κύριο λόγο, απόρροια του δυτικού πολιτισμού (Shogren & Turnbull, 2006). Παράλληλα, το ερωτηματολόγιο βασίζεται στο Μοντέλο Θεμελίων για τον Αυτοπροσδιορισμό στην Πρώιμη Παιδική Ηλικία (Early Childhood Foundations Model for Self-Determination) της Palmer και των συνεργατών της (2013), το οποίο θεμελιώνεται στις αξίες και τις πεποιθήσεις του αυτοπροσδιορισμού, σύμφωνα με τα δυτικά πρότυπα. Το ερωτηματολόγιο έχει κατασκευαστεί για παιδιά ενός έως εννέα ετών με αναπηρία και απευθύνεται σε γονείς. To κυρίως μέρος του περιλαμβάνει τέσσερις υποκλίμακες. Η πρώτη υποκλίμακα αφορά τις στάσεις για τον αυτοπροσδιορισμό, οι οποίες μετρώνται με πενταβάθμια κλίμακα Likert (1=Διαφωνώ απόλυτα, 2=Διαφωνώ, 3=Ούτε συμφωνώ/ούτε διαφωνώ, 4=Συμφωνώ, 5=Συμφωνώ απόλυτα). Ενδεικτικά, η πρώτη ερώτηση της υποκλίμακας είναι η εξής: «Υποστηρίζω και ενθαρρύνω το παιδί μου για να εξερευνήσει το περιβάλλον». Η δεύτερη υποκλίμακα μετρά την ενίσχυση επιλογών και την επίλυση προβλημάτων (Το παιδί μου μπορεί ανεξάρτητο να βρίσκει τα παιχνίδια του και να τα χρησιμοποιεί κατάλληλα στο σπίτι). Η τρίτη υποκλίμακα μετρά την αυτορρύθμιση (Το παιδί μου μπορεί να ηρεμήσει, όταν είναι υπερβολικά ενθουσιασμένο ή αναστατωμένο) και η τέταρτη τη δέσμευση (Το παιδί μου μπορεί να παίζει για περισσότερο από 5 λεπτά, όταν παίζει με διάφορα παιχνίδια ή/και δραστηριότητες). Η δεύτερη, η τρίτη και η τέταρτη υποκλίμακα μετρώνται από το 1=Ποτέ, 2=Σπάνια, 3=Μερικές φορές, 4=Συχνά, 5= Πάντα. Σε σχέση με την αξιοπιστία των υποκλιμάκων, οι τιμές του δείκτη Cronbach α, έχουν ως εξής: στάσεις για τον αυτοπροσδιορισμό με α=0.88 (1η υποκλίμακα), ενίσχυση επιλογών και επίλυση προβλημάτων με α=0.70 (2η υποκλίμακα), αυτορρύθμιση με α=0.72 (3η υποκλίμακα) και δέσμευση με α=0.82 (4η υποκλίμακα).

Για την τρέχουσα έρευνα, το ερωτηματολόγιο επιλέχθηκε να είναι διαδικτυακό, χάρη στα ποικίλα                πλεονεκτήματα που προσφέρει, όπως ταχύτερη αποστολή του ερωτηματολογίου σε μεγαλύτερο γεωγραφικό χώρο, που συνεπάγεται μεγαλύτερο αντιπροσωπευτικό δείγμα, άρα και γενικευσιμότητα, μείωση σπατάλης χαρτιού, χαμηλό κόστος έρευνας, ευκολία πρόσβασης των συμμετεχόντων/-χουσών μέσω Google Forms που ενισχύει και την τυχαία δειγματοληψία, μείωση χρόνου εύρεσης των συμμετεχόντων και συλλογής δεδομένων, καθώς και αυτόματη καταχώριση των απαντήσεων και όχι χειροκίνητη για τους/τις ερευνητές/τριες (Latkovikj & Popovska 2019∙ Sammut et al., 2021). Όσον αφορά τα τεχνικά χαρακτηριστικά του ερωτηματολoγίου, αυτά είναι ένα εισαγωγικό κείμενο και το κυρίως ερωτηματολόγιο, που αποτελείται από τρεις ενότητες. Στο εισαγωγικό κείμενο γίνεται ενημέρωση των συμμετεχόντων/ουσών, ως προς το ζητούμενο της έρευνας και διαβεβαιώνεται η τήρηση των Επιταγών του Κώδικα Ερευνητικής Δεοντολογίας, σχετικά με την ανωνυμία και τον οικειοθελή χαρακτήρα της συμμετοχής και την εμπιστευτικότητα των δεδομένων για τη χρήση αποκλειστικά ερευνητικών σκοπών. Η διάρκεια συμπλήρωσης του ερωτηματολογίου υπολογίζεται γύρω στα 10 λεπτά, μέσα στα οποία οι γονείς καλούνται να απαντήσουν με ειλικρίνεια, έχοντας πάντα τη δυνατότητα αποχώρησης από το ερωτηματολόγιο οποιαδήποτε στιγμή χωρίς καμία συνέπεια. Στην πρώτη ενότητα συλλέγονται δεδομένα που αφορούν δημογραφικά χαρακτηριστικά του γονέα και του παιδιού. Πιο αναλυτικά, αυτά είναι το φύλο, η ηλικία της μητέρας ή του πατέρα, οι τίτλοι σπουδών, το ετήσιο εισόδημα, η οικογενειακή κατάσταση, ο αριθμός των τέκνων. Σε σχέση με το παιδί ζητείται η ηλικία του παιδιού (4 έως 6 ετών), η δομή φοίτησης και η διάγνωση του παιδιού σύμφωνα με την ιατρική γνωμάτευση ή τα επίσημα έγγραφα του ΚΕΠΑ για τη διαταραχή αυτιστικού φάσματος και τη νοητική αναπηρία. Στη δεύτερη ενότητα, η οποία περιλαμβάνει την πρώτη υποκλίμακα, παρατίθενται ερωτήσεις για τη διαπίστωση της γενικότερης στάσεις των γονέων ως προς τον αυτοπροσδιορισμό. Τέλος, στην τρίτη ενότητα, περιλαμβάνοντα οι τρεις υποκλίμακες, οι οποίες μετρούν την ενίσχυση επιλογών/επίλυση προβλημάτων, την αυτορρύθμιση και τη δέσμευση. Οι ερωτήσεις, ως επί το πλείστον, είναι κλειστού τύπου με δυνατότητα μόνο μίας απάντησης, εκτός από τρεις ερωτήσεις δημογραφικών (φύλο, ηλικία γονέα, αριθμός τέκνων και δομή φοίτησης), στις οποίες υπάρχει η δυνατότητα απάντησης «Άλλο» προκειμένου να καλυφθούν όλες οι πιθανές απαντήσεις των γονέων.

Η διαδικασία προσαρμογής του ξενόγλωσσου ερωτηματολογίου πραγματοποιήθηκε με την τεχνική back-translation από μία καθηγήτρια αγγλικής φιλολογίας. Η διαδικασία ακολούθησε τα εξής τέσσερα βήματα: Πρώτον, μεταφράστηκε το αγγλικό ερωτηματολόγιο στην ελληνική γλώσσα. Δεύτερον, το ελληνικό ερωτηματολόγιο μεταφράστηκε στην αγγλική γλώσσα με τη μέγιστη ακρίβεια. Τρίτον, πραγματοποιήθηκε αξιολόγηση των δύο ερωτηματολογίων που προέκυψαν από τα προηγούμενα βήματα, αναζητώντας τυχόν λάθη. Τέταρτον, έγινε ένας τελικός και συνολικός έλεγχος της διαδικασίας προσαρμογής του ξενόγλωσσου ερωτηματολογίου (Tsolakis, 2023).

Πέρα από τη μετάφραση του ερωτηματολογίου, χρειάστηκε να γίνουν διορθώσεις σε θέματα διατύπωσης των ερωτήσεων που να συνάδουν στην ελληνική γλώσσα, με την αρωγή της κυρίας Καρτασίδου Λευκοθέας, Καθηγήτρια του Τμήματος Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και της κυρίας Τροκάνα Αρίστης, Φιλόλογος-Μουσικός, ΜΑ Ειδική Αγωγή, Υποψήφια Διδάκτωρ του Τμήματος Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Το πλήρες ερωτηματολόγιο παρατίθεται στο παράρτημα 1, ενώ οι προσαρμογές των ερωτήσεων παρατίθενται αναλυτικά στο παράτημα 2.

Το ερωτηματολόγιο στάλθηκε μέσω email στα ειδικά νηπιαγωγεία όλης της ηπειρωτικής Ελλάδας και στην Κρήτη και σε κάποια ειδικά δημοτικά. Επίσης, στάλθηκε σε 36 διαδικτυακές ομάδες γονέων με παιδιά με αναπηρία, αλλά και σε λογοθεραπευτές της Κατερίνης. Επιπλέον, στην έρευνα συμμετείχαν και γονείς του φιλικού μου περιβάλλοντος, οι οποίοι έχουν παιδί με ΔΑΦ ή ΝΑ. Στη συνέχεια, αυτοί οι γονείς έστειλαν το ερωτηματολόγιο σε άλλους γονείς που πληρούσαν τα κριτήρια συμμετοχής στην έρευνα. Συνεπώς, το δείγμα της έρευνας συγκεντρώθηκε με τον συνδυασμό τυχαίας και βολικής δειγματοληψίας.