«Προαπαιτούμενες δεξιότητες για την ενίσχυση του αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με αναπηρίες: μία διερευνητική μελέτη των πρακτικών των γονέων» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Λέδιας Λιτσένη – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 9ο
1.7 Ερευνητικά δεδομένα για την εφαρμογή πρακτικών των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού από τους γονείς
Οι γονείς διαδραματίζουν έναν καίριο ρόλο στην ανάπτυξη των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού των παιδιών, που οδηγούν μετέπειτα στον αυτοπροσδιορισμό των ενηλίκων. Εντούτοις, περιορισμένες είναι ακόμα οι έρευνες οι οποίες μελετούν τις πρακτικές των γονέων για την ανάπτυξη των πρώιμων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά με αναπηρία (Meral et al., 2023). Από την άλλη, στον ελλαδικό χώρο, δεν έχει εντοπιστεί καμία έρευνα μέχρι τώρα, που να ερευνά τις πρώιμες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού στην προσχολική ηλικία σε παιδιά με αναπηρία.
Πιο αναλυτικά, εντοπίστηκαν 15 έρευνες σε βάθος εικοσαετίας, οι οποίες απευθύνονται σε γονείς παιδιών με αναπηρία και εμπεριέχουν παιδιά 4 έως 6 ετών. Ξεκινώντας από τη Lange (2024), η οποία διεξήγαγε μία συνέντευξη σε 8 γονείς παιδιών με αναπηρία 4 έως 6 ετών. Οι γονείς ενθάρρυναν συνειδητά τα παιδιά τους στο να κάνουν επιλογές, για παράδειγμα, στο φαγητό ή στο ντύσιμο, λαμβάνοντας υπόψη τις προτιμήσεις τους. Σχετικά με την αυτορρύθμιση, εφάρμοζαν πρακτικές, όπως η παροχή αγκαλιάς και παρηγορητικού λόγου, η δημιουργία ενός ιδιωτικού χώρου μέσα στο σπίτι, όπου το παιδί θα μπορεί να ηρεμεί, όταν το χρειάζεται κ.α. Για την επίλυση προβλημάτων, οι γονείς, φερειπείν, επέτρεπαν στα παιδιά τους να προσπαθούν να λύσουν απλά καθημερινά προβλήματα και επενέβαιναν μόνο, όταν αυτό κρινόταν απαραίτητο π.χ. αποτυχία ανοίγματος ενός βάζου από το παιδί, ύστερα από παρατεταμένη προσπάθειά του. Η δέσμευση σε δραστηριότητες ενισχυόταν μέσα από καθημερινές ρουτίνες, επιβραβεύσεις μέσω υλικών και άυλων ενισχυτών, ελευθερία στην επιλογή δραστηριοτήτων κ.τ.λ. Θετική στάση ως προς την προώθηση αυτοπροσδιοριζόμενων δεξιοτήτων, εντόπισαν και η Haines και συνεργάτες της (2017), σε έρευνα που πραγματοποίησαν σε οικογένειες μεταναστών. Οι ευνοϊκές απόψεις ήταν αισθητές και στις έρευνες των Chen (2024) και Carter και συνεργάτες (2013). Εντούτοις, υπήρχε μία ασυνέπεια ως προς τις ευκαιρίες για αυτοπροσδιορισμό που προσέφεραν οι γονείς στα παιδιά τους. Οι Summers και συνεργάτες (2014), διεξήγαγαν μία έρευνα με γονείς με παιδιά με αναπηρία από τη γέννηση έως 8 ετών. Η πλειοψηφία των γονέων υποστήριζαν και έδιναν ευκαιρίες για ενίσχυση αποφάσεων σε καθημερινές δραστηριότητες. Από την άλλη μεριά, προκλήσεις συναντούσαν στον τομέα της αυτορρύθμισης και της δέσμευσης σε δραστηριότητες. Παρόλες τις δυσκολίες, οι γονείς εφάρμοζαν ποικίλες πρακτικές για την αυτορρύθμιση, όπως αισθητηριακή αποφόρτιση, διαχείριση συμπεριφοράς και επικοινωνία, αλλά και πρακτικές οι οποίες αυξάνουν τη δέσμευση ενός παιδιού σε μία δραστηριότητα, όπως προτροπή για παραμονή περισσότερου χρόνου σε μία δραστηριότητα, χρήση του χιούμορ για τη συμμετοχή σε δραστηριότητες που δυσκολεύουν τα παιδιά κτλ. Προκλήσεις στην αυτορρύθμιση και στη δέσμευση, διαφαίνονται και στις μελέτες του Zheng και των συνεργατών του (2015) και του Chu (2018a, 2018b), που δίνουν μία πολιτισμική επιρροή στις πρακτικές των γονέων.
Ειδικότερα, στην ποιοτική έρευνα του Zheng και των συνεργατών του (2015) στην Κίνα, που αφορούσε 7 γονείς με παιδιά 3 έως 8 ετών με μέσο όρο τα 4,7 έτη και με αναπτυξιακές αναπηρίες, τα αποτελέσματα έχουν ως εξής: όλες οι οικογένειες προωθούσαν τις πρώιμες δεξιότητες του αυτοπροσδιορισμού στα πλαίσια, βέβαια, της κολεκτιβίστικης κουλτούρας, που βασίζεται στην υπακοή και την εξάρτηση από τους κοινωνικούς κανόνες. Οι περισσότερες οικογένειες ενθάρρυναν την ενίσχυση επιλογών σε περιορισμένους τομείς, όπως, το φαγητό ή το ντύσιμο. Σχετικά με την αυτορρύθμιση, η οποία απασχόλησε ιδιαίτερα τους γονείς, οι οποίοι τόνισαν ότι τα παιδιά πολύ σπάνια μπορούσαν να ρυθμίσουν από μόνα τους τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους. Εντούτοις, οι οικογένειες εφάρμοζαν πρακτικές αυτορρύθμισης, όπως αγνόηση μιας αρνητικής συμπεριφοράς, παίρνοντας αγκαλιά ή χαϊδεύοντας το παιδί, με απώτερο σκοπό τον εναρμονισμό του παιδιού στις κοινωνικές επιταγές. Σημαντική ήταν και η δέσμευση των παιδιών, κυρίως στη σχολική εκπαίδευση, ακόμα και με εξαναγκασμό και στην αλληλεπίδραση με συνομηλίκους, εφαρμόζοντας πρακτικές όπως ενίσχυση, παροχή κινήτρων κ.τ.λ. Όμοια, ο Chu (2018a, 2018b), πραγματοποιώντας δύο έρευνες στην Ταϊβάν, κατέληξε στο ότι οι γονείς υποστηρίζουν έμπρακτα τις πρώιμες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού των παιδιών τους, παρέχοντας ευκαιρίες για επιλογές, επίλυση προβλημάτων και εφαρμόζοντας πρακτικές για αυτορρύθμιση και δέσμευση. Στην πρώτη έρευνα του, οι γονείς εξέφρασαν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους, κυρίως, σε θέματα αυτορρύθμισης και δέσμευσης με άλλους ανθρώπους (Chu, 2018a). Η έννοια της αυτορρύθμισης, συγκέντρωσε τα χαμηλότερα ποσοστά και στην έρευνα του Alrabiah (2024), σε σχέση με τις υπόλοιπες προαπαιτούμενες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού. Στο ίδιο πλαίσιο πολιτισμικών επιρροών πραγματοποιήθηκε και η έρευνα του Meral και των συνεργατών του (2023), με τους γονείς να τηρούν θετική στάση προς τον αυτοπροσδιορισμό των παιδιών τους, σε συμφωνία, βέβαια, με τις αξίες της κολεκτιβίστικης κουλτούρας. Απεναντίας, οι Arellano και Peralta (2013), διαπίστωσαν μειωμένη κατανόηση της έννοιας του αυτοπροσδιορισμού και περιορισμένες πρακτικές ανάπτυξης πρώιμων δεξιοτήτων από τους γονείς, όπως η δεξιότητα της επιλογής και της αυτορρύθμισης, επισημαίνοντας την ανάγκη των γονέων για επαγγελματική υποστήριξη και ενημέρωση σε θέματα αυτοπροσδιορισμού. Την ίδια ανάγκη εξέφρασαν και οι γονείς στην έρευνα του Brotherson και των συνεργατών του (2008), αν και εφάρμοζαν πρακτικές για την ενίσχυση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, τονίζοντας τις ελλιπείς γνώσεις τους γύρω από το θέμα. Σε γενικές γραμμές, οι γονείς εφαρμόζουν και προωθούν τις πρώιμες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού, ενώ ιδιαίτερες δυσκολίες εντοπίζονται στους τομείς της αυτορρύθμισης και δέσμευσης.
