«Προαπαιτούμενες δεξιότητες για την ενίσχυση του αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με αναπηρίες: μία διερευνητική μελέτη των πρακτικών των γονέων» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Λέδιας Λιτσένη – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 10ο
1.8 Προγνωστικές μεταβλητές για την προώθηση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού.
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία υπάρχουν μεταβλητές, όπως τα χαρακτηριστικά του παιδιού (π.χ. ο τύπος και ο βαθμός αναπηρίας, το φύλο) και τα χαρακτηριστικά της οικογένειας (π.χ. το επίπεδο εκπαίδευσης των γονέων, το εισόδημα), που λειτουργούν ως προγνωστικοί παράγοντες για την προώθηση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού (Lange, 2024). Η παρούσα έρευνα στοχεύει στη διερεύνηση τριών μεταβλητών, που είναι το επίπεδο εκπαίδευσης των γονέων, το ετήσιο εισόδημα και το επίπεδο αναπηρίας του παιδιού.
Οι έρευνες που μελέτησαν την επιρροή των προαναφερθουσών μεταβλητών είναι οι κάτωθι: Αναφορικά με το επίπεδο εκπαίδευσης και εισοδήματος, ο Meral και οι συνεργάτες του (2023), επιβεβαίωσαν πως η υψηλή μορφωτική εκπαίδευση και το υψηλό εισόδημα συσχετίζονται θετικά με πρακτικές αυτοπροσδιορισμού των γονέων προς τα παιδιά τους. Σε παρόμοια αποτελέσματα κατέληξε και ο Zhang (2005) στην έρευνά του με γονείς με παιδιά με και χωρίς αναπηρία, ο οποίος ανακάλυψε πως γονείς με πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και με υψηλό εισόδημα, πρόσφεραν περισσότερες ευκαιρίες στα παιδιά τους για την ανάπτυξη του αυτοπροσδιορισμού, λόγου χάρη, μέσω ενίσχυσης αποφάσεων σημαντικών για τη ζωή του παιδιού, αντιμετώπιση μη επιθυμητών συμπεριφορών κ.τ.λ. Οι γονείς με παιδιά με αναπηρία, επέτρεπαν περιορισμένες ευκαιρίες σε όλα τα επίπεδα αυτοπροσδιοριζόμενων συμπεριφορών. Επιπροσθέτως, οικογένειες με χαμηλό κοινωνικό- οικονομικό επίπεδο δυσκολεύονταν εφαρμόσουν πρακτικές αυτοπροσδιορισμού, καθώς, για παράδειγμα, η διαμονή σε ένα μικρό σπίτι με πολλά αδέρφια δυσκολεύει διάφορες τροποποιήσεις και προσαρμογές στον χώρο για ένα παιδί με κινητικά προβλήματα. Ο οικονομικός παράγοντας, επηρεάζει την εφαρμογή πρακτικών αυτοπροσδιορισμού και στις οικογένειες μεταναστών που αναλύθηκαν στη μελέτη της Haines και των συνεργατών της (2017). Ας σημειωθεί ακόμη, ότι χαμηλότερα επίπεδα σε πρακτικές αυτορρύθμισης και εμπλοκής, εντοπίστηκαν σε οικογένειες με χαμηλότερο εισόδημα. Ενώ, γονείς με τριτοβάθμια εκπαίδευση παρουσίασαν υψηλότερα σκορ σε όλους τους τομείς των πρώιμων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, με υψηλότερα επίπεδα στους τομείς της αυτορρύθμισης και της δέσμευσης (Chu, 2018b). Δε συμβαίνει όμως το ίδιο με την έρευνα της Cheak-Zamora και των συνεργατών της (2020), που αφορούσε μόνο νεαρούς ενήλικες με ΔΑΦ, οι οποίοι διαπίστωσαν τη μη συμβολή του επιπέδου εκπαίδευσης και του ετήσιου εισοδήματος, αλλά την υπεροχή του επιπέδου αναπηρίας ως σημαντικότερου παράγοντα επιρροής. Ομοίως, το οικογενειακό εισόδημα δε συσχετίστηκε με την ανάπτυξη πρακτικών αυτοπροσδιορισμού, αλλά συσχέτιση εντοπίστηκε στο επίπεδο αναπηρίας του παιδιού και στην έρευνα των Pang και Yick En (2024), η οποία συμπεριλάμβανε παιδιά με ΝΑ και ΔΑΦ από 11 ετών και πάνω.
Όσον αφορά το επίπεδο αναπηρίας, ο Chu (2018a) ανέφερε πως επηρεάζει την προώθηση των δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού από τους γονείς. Οι Arellano και Peralta (2013), κατέληξαν σε συγκεκριμένα συμπεράσματα, δηλώνοντας πως γονείς με παιδιά με ήπια ή μέτρια αναπηρία, εξασφάλιζαν περισσότερες ευκαιρίες για επιλογές, για αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους και για θέσπιση εύκολων στόχων σε σχέση με γονείς με παιδιά με σοβαρή ή βαριά αναπηρία. Ενώ, ο Meral και οι συνεργάτες του (2023), υποστήριξαν, σύμφωνα με τα ευρήματά τους, πως η ήπια αναπηρία συσχετίζεται με υψηλότερα ποσοστά αυτοπροσδιοριζόμενων συμπεριφορών σε σύγκριση με τα υπόλοιπα επίπεδα αναπηρίας. Ο Brotherson και οι συνεργάτες του (2008), θεωρούν πιθανή την επίδραση του τύπου και του επιπέδου αναπηρίας στη χρήση στρατηγικών πρώιμου αυτοπροσδιορισμού από τους γονείς, δηλώνοντας πως το επίπεδο αναπηρίας μπορεί να επηρεάσει τις ευκαιρίες που παρέχουν οι γονείς για την καλλιέργεια αυτών. Μεταξύ των αναπηριών που μελέτησαν, η νοητική αναπηρία εκλαμβανόταν ως μια αναπηρία που δυσκολεύει την εκμάθηση δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού ενώ, σύμφωνα με τους Meral και συνεργάτες (2023), οι γονείς δήλωσαν υψηλότερα επίπεδα αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά με νοητική αναπηρία από ότι οι γονείς με παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος. Για τα παιδιά με ΔΑΦ και ΝΑ, το επίπεδο λειτουργικότητας βρέθηκε να συσχετίζεται θετικά με τις ευκαιρίες για αυτοπροσδιορισμό που παρείχαν οι γονείς και στον Chen (2024).
Το επίπεδο αναπηρίας αποτελεί ισχυρό προγνωστικό παράγοντα για τις αξιολογήσεις στις ικανότητες αυτοπροσδιορισμού των παιδιών τους, σύμφωνα με τις απόψεις των γονέων στην έρευνα του Carter και των συνεργατών του (2013). Αναλυτικότερα, η βαριά/σοβαρή αναπηρία συνδέθηκε με εντονότερα ελλείμματα στην εμφάνιση αυτοπροσδιοριζόμενων συμπεριφορών στα παιδιά. Σε ότι αφορά το οικονομικό επίπεδο, βρέθηκε αδύναμος προγνωστικός παράγοντας, ενώ το επίπεδο αναπηρίας και το σχολείο φοίτησης, συνέβαλλαν περισσότερο ως προς την εμφάνιση αυτοπροσδιοριζόμενων συμπεριφορών. Ομοίως, ο τύπος και το επίπεδο αναπηρίας, φαίνεται να επηρεάζουν τις ευκαιρίες για την ανάπτυξη των δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού από τους γονείς, για παράδειγμα, λιγότερες ευκαιρίες δίνονταν σε παιδιά με πολλαπλές αναπηρίες ή σε παιδιά με ΔΑΦ (Summers et al., 2014). Γίνεται, επομένως, εύκολα αντιληπτό πως το επίπεδο εκπαίδευσης των γονέων, το ετήσιο εισόδημα και το επίπεδο αναπηρίας του παιδιού, πολύ πιθανόν να λειτουργούν ως προγνωστικοί παράγοντες για την προώθηση των πρώιμων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, έχοντας μία θετική συσχέτιση μεταξύ τους, σύμφωνα με τα ερευνητικά δεδομένα.
