Οι γρήγοροι και περίπλοκοι κοινωνικοί και πολιτιστικοί μετασχηματισμοί που χαρακτήρισαν, κατά την διάρκεια αυτών των τελευταίων δεκαετιών, την ροή της κοινωνικής μας ζωής, καθιστούν ιδιαίτερα δύσκολο τον ορισμό του πατρικού ρόλου μέσα στο πλαίσιο της οικογένειας.
Θέλοντας να αποφύγουμε μιά απόπειρα, που θα μας οδηγούσε σ΄ ένα λαβύρινθο μεταβλητών και αντιφάσεων, μπορούμε να περιοριστούμε στο να διαβεβαιώσουμε ότι ο πατέρας διατηρεί στην οικογένεια μιά λειτουργία συντονισμού, με την οποία οι κανόνες καθ΄ ενός μέλους βρίσκουν ένα πλαίσιο που, κατά κάποιο τρόπο, τους συνθέτει και, κατά κάποιο άλλο τρόπο, τους διευθετεί στο να παραβληθούν με την εξωοικογενιακή πραγματικότητα.
Ουσιαστικά, πρόκειται γιά μιά λειτουργία που εμπνέει ασφάλεια και που βιώνεται από τους άλλους ως ένα στοιχείο εμπιστοσύνης και προσανατολισμού. Χρειάζεται, ίσως, να διευκρινίσουμε ότι ο πατρικός ρόλος, γιά να αποκτήσει μιά ισορροπημένη και αποτελεσματική φυσιογνωμία, θα πρέπει να αντισταθμίζεται από τον μητρικό ρόλο, με τον οποίο τα μέλη της οικογένειας αναπνέουν ένα αίσθημα κοινωνίας και συνέχειας
Θέλοντας να απλουστεύσουμε και να περιορίσουμε το ζήτημα μέσα σ΄ ένα λογικό σχήμα, μπορούμε να πούμε ότι, ενώ η μητέρα προσφέρει στην οικογένεια αξιοπιστία, ευταξία και προσοχή, ο πατέρας προσφέρει σαφήνια των κανόνων, διάκριση των προσωπικών ταυτοτήτων και δίνει έμπνευση για σχεδιασμούς.
Όπως εύκολα μπορούμε να διαπιστώσουμε, αμφότεροι οι γονείς συνιστούν πηγή ασφάλειας: η μητρική ασφάλεια μεταδίδεται πάνω απ΄ όλα μέσα από ένα αναλογικό σήμα ομοιότητας, κατοπτρισμού και αμοιβαιότητας, ενώ η πατρική ασφάλεια μεταδίδεται περισσότερο από κάθε άλλο με σήματα κύρους και ικανότητας.
Σ΄ αυτό το σημείο, είναι απαραίτητο να διευκρινήσουμε ότι όχι πάντα ο πατρικός ρόλος εκφράζεται από τον άρρενα γονιό, έτσι όπως όχι πάντοτε ο μητρικός ρόλος εκφράζεται από τον θηλυκό γονιό. Στο μεγαλύτερο μέρος των περιπτώσεων μπορεί να πραγματοποιείται μιά ανάμειξη αυτών των ρόλων μεσα στο χώρο του γονεϊκού ζεύγους, πράγμα που καθιστά πιό περίπλοκο, αλλά επίσης και πιό πλούσια, την διαδικασία σεξουαλικής ταύτισης των παιδιών.
Αφού κάναμε αυτές τις σύντομες εισαγωγικές παρατηρήσεις, μπορούμε να θέσουμε το ερώτημα αν η τυφλότητα συνιστά ένα εμπόδιο ή, οπωσδήποτε, μιά σημαντική δυσκολία γιά έναν άνδρα που καλείται από τις περιστάσεις ή από την ίδια του την θέληση να αναπτύξει την λειτουργία του πατέρα.
Γενικά, όταν αντιμετωπίζεται ένα παρόμοιο πρόβλημα, μας έρχεται στην σκέψη το καθήκον του ελέγχου, της επίβλεψης και της συνδρομής των παιδιών, ιδιαίτερα, αν τα παιδιά είναι πολύ μικρά. Πράγματι, αν επικεντρωθούμε σ΄ αυτό το σημείο, η αναπηρία της όρασης συνιστά ένα πολύ σοβαρό και όχι αμελητέο περιορισμό, πάνω απ΄ όλα σε άγνωστα περιβάλλοντα και σε μη οικογενειακές καταστάσεις.
Ένας τυφλός πατέρας μπορεί να αποδειχτεί λίγο κατάλληλος να προστατεύσει την σωματική ακεραιότητα του παιδιού του, ακόμη και αν πρέπει να πούμε ότι συχνά η γονεϊκή απροσεξία δημιουργεί πολλά περισσότερα ατυχήματά παρά η κατάσταση της τυφλότητας. Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι εδώ μιλάμε γιά μιά προσφορά επίβλεψης και όχι βέβαια γιά μιά πατρική λειτουργία. Αν δεν καταφέρουμε να διακρίνουμε τις πρωταρχικές εκπαιδευτικές λειτουργίες που θα πρέπει να εξασκηθούν από τους γονείς και τις λεγόμενες λειτουργίες εκπαιδευτικής επίβλεψης, που μπορούν να πραγματοποιηθούν από τους γονείς αλλά επίσης και από βοηθούς της οικογένειας, αυτή η συζήτηση μας κινδυνεύει να αποπροσανατολιστεί από ένα σοβαρό λάθος τοποθέτησης.
Αποκλείοντας μερικές βασικές μητρικές φροντίδες, που ενδεδειγμένως θα όφειλαν να παραμείνουν συνδεδεμένες με την πρωταρχική μητρική λειτουργία, όλες οι άλλες γονεϊκές λειτουργίες δεν θα πρέπει να θεωρούνται ως προσφορές, εξ΄ άλλου αφορούν σχεδόν εξ΄ ολοκλήρου την αλληλεπίδραση και την αλληλοεξάρτηση μέσα στο χώρο μιάς διαπροσωπικής σχέσης. Είναι η συμβίωση και η συνύπαρξη των παιδιών με τους γονείς τους που προσφέρουν την δυνατότητα μιάς καλής ανάπτυξης, όταν χαρακτηρίζονται πρωταρχικά από θετικά στοιχεία.
Ένας τυφλός πατέρας δεν μειώνεται από την αισθητηριακή του αναπηρία, εξ΄ άλλου αυτή δεν αποτελεί μέρος της πατρικής του λειτουργίας, αλλά είναι μόνο ένα στοιχείο της ανθρώπινης διάστασης του. Η αναπηρία της όρασης μπορεί να καταστήσει αναποτελεσματική την πατρική λειτουργία μόνο κατά την περίπτωση κατά την οποία το τυφλό πρόσωπο βιώνει την αναπηρία του ως αιτία συμπλεγματικής κατωτερότητας και με αισθήματα ανυποληψίας την κοινωνική του ταυτότητα. Σ΄ αυτή την περίπτωση, θα είναι επίσης πιθανό αυτός να πραγματοποιήσει μιά ανάλογη επιλογή συζύγου μ΄ αυτό του το ενδόμυχο αίσθημα, βρισκόμενος στην συνέχεια να ζει με μία σύζυγο που δεν είναι διατεθειμένη να του αναγνωρίσει την ακεραιότητα και την αξιοπρέπεια του πατρικού ρόλου. Μπορεί να συμβεί και το χειρότερο, όταν η τυφλότητα επισυμβαίνει απρόοπτα κατά την διάρκεια της συζυγικής ζωής, μετά την γέννηση ενός ή περισσοτέρων παιδιών.
Σε παρόμοιες περιστάσεις, σύσσωμο το κοινωνικό-οικογενειακό περιβάλλον μπορεί αυθόρμητα να υποβιβάσει την πατρική λειτουργία του προσώπου που τυφλώθηκε. Φυσικά τά παιδιά αντιλαμβάνονται την σιωπηρή υποτίμηση του πατέρα και χάνουν αισθητά τον προσανατολισμό τους. Σ΄ αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι εύκολο στ΄ αλήθεια να ξαναβάλει κανείς τα πράγματα στη θέση τους, γιατί πρόκειται γιά νοοτροπίες που γεννιώνται από απώτερες προκατειλημμένες πεποιθήσεις που δύσκολά μπορούν να αναθεωρηθούν.
Αποφασιστικά λιγότερο σοβαρός, έστω και αν είναι ενοχλητικός, είναι ο υποβιβασμός που προκύπτει από το γενικό κοινωνικό περιβάλλον, από τα λόγια και από τις χειρονομίες του κόσμου που συναντά στους δημόσιους χώρους.
Σ΄ αυτές τις καταστάσεις, το παιδί αντιλαμβάνεται την επιθετικότητα και την απαρέσκεια του μηνύματος, δεν συλλαμβάνει πάντα το αυθεντικό νόημα αλλά, οπωσδήποτε, το απορρίπτει, προσπαθώντας στην συνέχεια να το αποφύγει, έτσι όπως αποφεύγει κανείς τον πόνο, όταν μας εμφανίζεται μη οικείος με το αίσθημα της αναγκαιότητας.
Γύρω στην ηλικία των δώδεκα ετών, ο γιός μου άρχισε να αρνείται να με συνοδεύσει στο σουπερμάρκετ, ακριβώς γιατί σ΄ εκείνο το χώρο, οι άλλοι πελάτες τον κοιτούσαν παράξενα, ενώ εγώ άγγιζα τα εμπορεύματα που ήταν τοποθετημένα πάνω στα ράφια. Θυμάμαι ότι ήταν σημαντικό να σεβαστώ την ευαισθησία του. Ο σεβασμός της θέσης του τον βοήθησε να κατανοήσει την αξιοπρέπεια της κοινωνικής μου κατάστασης και να μάθει πως να συμπεριφέρεται κανείς όταν αντιμετωπίζει τον οίκτο και την αδιακρισία, τόσο συχνά πράγματα σ΄ αυτή την κοινωνία μας.
Ακόμη μιά φορά είναι η περίπτωση να επαναλάβουμε ότι η κατάσταση ενός αναπήρου θα έπρεπε να είναι πιό κατανοητή και λιγότερο πάσχουσα. Όταν η ευφυία υπερισχύει του πάθους, σχεδόν μαγικά τα πράγματα απλουστεύονται, τα διλήμματα γίνονται προβλήματα και οι τραγωδίες μετασχηματίζονται βαθμιαία σε ιστορίες της ζωής.

Από το περιοδικό Tiflologia per l΄ integrazione
Μετάφραση: Τουτούλης Ηλίας Ψυχολόγος Κ.Ε.Α.Τ