Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 7ο

Νοέ 21, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 7ο

 

1.3         Τέχνη και εκπαίδευση

 

1.3.1      School (Based) Art Therapy και Art Education (Καλλιτεχνική εκπαίδευση)

 

Σύμφωνα με τον Kaplan (1998) η «Art Therapy» καταλαμβάνει τον χώρο ανάμεσα στην κλινική ψυχολογία και την καλλιτεχνική εκπαίδευση (Art Education). Η εξέλιξη της είναι ταυτόχρονη και παράλληλη με αυτή της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης, από την οποία μάλιστα προέρχονται πολλοί επαγγελματίες, που επηρέασαν σημαντικά τον κλάδο της «Art Therapy» και συνέβαλαν στην εφαρμογή της σε εκπαιδευτικά πλαίσια (Edelman, 2020). Μερικοί από αυτούς, είναι οι καλλιτεχνικοί δάσκαλοι (art teachers/educators) Cane, Kramer, Ulman, Venture, Anderson, Bush κ.α. (Schellhorn, 2015).

 

Ο Edwards (1976) υποστηρίζει ότι η «Art Therapy», εξ ορισμού παραπέμπει περισσότερο στην θεραπεία και τα ιατρικά μοντέλα, παρά στην εκπαίδευση. Ο παραδοσιακός ρόλος των σχολείων, είναι η διδασκαλία και η εστίαση στην ακαδημαϊκή πρόοδο των μαθητών (Hendrics, 2016). Με την πάροδο των χρόνων όμως και την εξέλιξη τόσο της ψυχολογίας, όσο και της παιδαγωγικής, «Art Therapy» και «Art Education» συναντιούνται, μοιράζονται κοινούς στόχους και επικαλύπτονται (Edwards, 1976).

 

Το πρώτο «πάντρεμα» ανάμεσα σε «Art Therapy» και «Art Education» γίνεται την δεκαετία του 1960, την «Εποχή του Lowenfeld», ο οποίος συστήνει τον όρο «art education therapy», αναφερόμενος στην καλλιτεχνική εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία. Σκοπός της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης κατά τον Lowenfeld, θα πρέπει να είναι η ενθάρρυνση όλων των μαθητών και η ανάπτυξη της φαντασίας και της δημιουργικότητας, οι οποίες μπορούν να επεκταθούν σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες (Zimmerman, 2010).

 

Την δεκαετία του 1980-1990 με την επικράτηση της Discipline Based Art Education (DBAE), το κέντρο βάρους της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης μετατοπίζεται από την φαντασία-δημιουργικότητα, στην εκμάθηση της τέχνης και την σωστή τεχνική. Η DBAE αποτελεί μια προσέγγιση καλλιτεχνικής εκπαίδευσης, που δίνει έμφαση σε 4 τομείς (παραγωγή τέχνης, κριτική έργων τέχνης, ιστορία της τέχνης, αισθητική) και εστιάζει περισσότερο στα τεχνικά κομμάτια, παρά στα θεραπευτικά οφέλη που προκύπτουν από την εκμάθηση κάποιας μορφής τέχνης (Albert, 2010).

 

Φαντασία και δημιουργικότητα, επανέρχονται στο προσκήνιο ως κύριοι στόχοι της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης , στις αρχές του 21ου αιώνα (Zimmerman, 2010). Οι τέχνες θεωρείται ότι φέρουν θεραπευτικά αποτελέσματα στις ζωές των παιδιών, μπορούν να μεταμορφώσουν την ποιότητα της μάθησης και σχετίζονται με την επιτυχία στο σχολείο και την ζωή γενικότερα (Edelman, 2020). Ακόμα, μπορούν να λειτουργήσουν είτε ως εργαλεία επικοινωνίας με τους μαθητές, είτε ως τεχνικές ενεργούς μάθησης, διευκολύνοντας τους να σκέφτονται με διαφορετικούς τρόπους και κάνοντας την μάθηση πιο διασκεδαστική και ενδιαφέρουσα (Creative Art Model) (Milfayetty, 2017).

 

Τα σχολεία του 21ου αιώνα, πέρα από την ακαδημαϊκή πρόοδο, καλούνται να δώσουν έμφαση και στην συναισθηματική ανάπτυξη των μαθητών, (Kroyanker et al., 2018), δεδομένου μάλιστα ότι η καλή συναισθηματική τους κατάσταση, επηρεάζει την μάθηση (Regev et al., 2015). Έτσι, στόχοι της εκπαίδευσης γενικότερα, αλλά και της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης ειδικότερα, γίνονται η αυτοέκφραση, η ανάπτυξη της δημιουργικότητας και της κριτικής, ο έλεγχος και διαχείριση των συναισθημάτων, η ενδυνάμωση και η αντιμετώπιση πάσης φύσεως προβλημάτων των παιδιών (Kroyanker et al., 2018). Πολλοί από αυτούς τους στόχους, είναι κοινοί και στην «Art Therapy» (Niemi, 2018).

 

H «Art Therapy» που εφαρμόζεται σε εκπαιδευτικά πλαίσια αναφέρεται ως

«School Art Therapy» (Malchiodi, 1997) ή ως «School Based Art Therapy» (SBAT) (Moula, 2020). Όπως όμως συμβαίνει και με την «Art Therapy» γενικότερα, έτσι και για την «School (Based) Art Therapy» δεν υπάρχει κάποιος σαφής ορισμός (Malchiodi, 1997). O ρόλος της πάντως είναι πολύπλευρος (Schellhorn, 2015) και αφορά στην προσωπική ανάπτυξη και θετική εξέλιξη των παιδιών, οι οποίες κατ’ επέκταση θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους (Moula, 2020).

 

Η «School (Based) Art Therapy» άρχισε να κερδίζει έδαφος και να εφαρμόζεται συστηματικά στα δημόσια σχολεία μετά το 1985, όταν η ΑΑΤΑ δημοσιεύει ένα άρθρο με τίτλο «Art Therapy in Schools» προτείνοντας την, ως εξειδικευμένη αποκατάσταση για παιδιά με συναισθηματικές, συμπεριφορικές και γνωστικές δυσκολίες (Hutchinson, 2021). Εκτός όμως από αυτές τις συγκεκριμένες ομάδες, όλα τα παιδιά θα μπορούσαν να ωφεληθούν από την εφαρμογή της «Art Therapy» στα σχολεία (Schellhorn, 2015).

 

Οι McDonald και Holttum (2020), μελετώντας τα οφέλη της, πήραν συνεντεύξεις από εκπαιδευτικούς και μαθητές σχολείων, στα οποία έχει εφαρμοστεί. Οι απόψεις και των δυο ομάδων ήταν θετικές. Οι εκπαιδευτικοί ανέφεραν βελτίωση στην ακαδημαϊκή πρόοδο των μαθητών, αύξηση της εμπλοκής και της συγκέντρωσης και μείωση των προβλημάτων εντός της τάξης. Οι μαθητές από την πλευρά τους, υποστήριξαν πως η «School (Based) Art Therapy» τους βοήθησε τόσο στην μάθηση, όσο και στις σχέσεις με τους συμμαθητές και τους δασκάλους τους. Ανέφεραν πως αισθάνονταν χαρούμενοι και με περισσότερη αυτοπεποίθηση, ενώ παράλληλα αυξήθηκε και η ικανότητά τους να συγκεντρώνονται, να αυτορυθμίζονται και να επιλύουν προβλήματα.

 

Η παρατήρηση των παιδιών στο «φυσικό» τους περιβάλλον, αλλά και η προσιτότητά της, αποτελούν το μεγαλύτερα πλεονέκτημα της «School (Based) Art Therapy». Μέσω της εφαρμογής της σε σχολικά πλαίσια, δίνεται η ευκαιρία σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες παιδιών, που δεν θα είχαν την δυνατότητα να παρακολουθήσουν συνεδρίες σε κλινικά περιβάλλοντα, να ευεργετηθούν από τα οφέλη της. Πολλές όμως είναι και οι προκλήσεις που συναντά. Η έλλειψη χώρου και υλικών, η ασυνέχεια του σχολικού προγράμματος με τις μικρές διδακτικές ώρες και τις πολλές γιορτές και αργίες και η όχι και πάντα εύκολη συνεργασία με το προσωπικό του σχολείου, είναι μερικές από αυτές (Regev et al., 2015).

 

Η «School (Based) Art Therapy» συναντάται κυρίως σε 3 μοντέλα, ανάλογα με τον ρόλο που αναλαμβάνει ο θεραπευτής (Edelman, 2020). Το συμβουλευτικό (counselor model), το ιατρικό (medical/clinical model) και το μοντέλο της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης (art education model). Στο πρώτο μοντέλο, ο θεραπευτής έχει περισσότερη ελευθερία, μπορεί να δουλεύει είτε σε ατομικές, είτε σε ομαδικές συνεδρίες και ο ρόλος του είναι κυρίως καθοδηγητικός. Το ιατρικό μοντέλο εστιάζει στην ψυχική υγεία, με τον θεραπευτή να αναλαμβάνει την διάγνωση και την θεραπεία ψυχοπαθολογικών καταστάσεων. Τέλος, το art education model, που έχει προταθεί από τον Bradsaw και ακολουθεί την «art as therapy» προσέγγιση, λαμβάνει χώρο μέσα στην σχολική τάξη και συνδέει την «Art Therapy» με την καλλιτεχνική εκπαίδευση (Edelman, 2020).

 

Κάποιοι ερευνητές, ξεχωρίζουν την «School (Based) Art Therapy» από την «art as therapy» ή την «therapeutic art» σε εκπαιδευτικά πλαίσια, καθώς όπως υποστηρίζουν μπορεί ναι μεν όλες να χρησιμοποιούν θεραπευτικά τις τέχνες, δεν υπάγονται όμως στα πλαίσια της θεραπείας, δεν βασίζονται στην θεραπευτική σχέση πελάτη-θεραπευτή και δεν υλοποιούνται από εξειδικευμένο θεραπευτή. Αυτοί οι ερευνητές δίνουν περισσότερη έμφαση στο ιατρικό μοντέλο και εφαρμόζουν τις συνεδρίες τους σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους στα σχολεία, απομακρύνοντας τους μαθητές από τις σχολικές τους τάξεις. Οι συνεδρίες είναι είτε ατομικές, είτε ομαδικές, ανάλογα με τις ανάγκες των μαθητών, και στόχος τους είναι η χρήση των υλικών τέχνης για την θεραπεία προβληματικών καταστάσεων που σχετίζονται με την ψυχική υγεία των μαθητών (Mc Donald & Drey, 2017). Άλλοι ερευνητές πάλι, προτείνουν την χρήση τεχνικών που χρησιμοποιούνται στην «Art Therapy» σε συνδυασμό με «therapeutic art activities» στα πλαίσια της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης, με σκοπό όχι τόσο την θεραπεία, αλλά την πρόληψη προβληματικών καταστάσεων (Makousky, 2018). Τέλος, υπάρχουν και οι ερευνητές που υιοθετούν ένα μεικτό μοντέλο, στο οποίο «Art Therapy» και «Art Education» ενσωματώνονται, εφαρμόζοντας ταυτόχρονα τεχνικές θεραπείας και τεχνικές διδασκαλίας. Το μοντέλο αυτό, υλοποιείται μέσα στην σχολική τάξη, με τους στόχους της θεραπείας και της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης να είναι κοινοί. Είναι επιτυχημένο, όταν δεν μπορούμε να διακρίνουμε τα όρια ανάμεσα σε «Art Therapy» και «Art Education». Η έμφαση δίνεται στην διαδικασία της δημιουργίας, η οποία θα φέρει το θεραπευτικό αποτέλεσμα, παράλληλα όμως και το τελικό προϊόν έχει σημασία (Albert, 2010).

 

Από όλα τα παραπάνω, φαίνεται πώς το τοπίο σχετικά με την «School (Based) Art Therapy» είναι αρκετά θολό, καθώς μπερδεύεται με την καλλιτεχνική εκπαίδευση (Art Education), ενώ τίθενται και διάφορα ερωτήματα σχετικά με το πώς, γιατί και από ποιον υλοποιείται η «Art Therapy» στα σχολεία (Hutchinson, 2021). Σε αυτό βέβαια, συμβάλει και το γεγονός πως στις περισσότερες χώρες, δεν έχει καθιερωθεί ως αυτόνομο επάγγελμα και έτσι οι θεραπευτές που εργάζονται σε σχολικά πλαίσια, έχουν πρωτίστως κάποια άλλη κατάρτιση (ειδική αγωγή/σχολική ψυχολογία) ή προσλαμβάνονται με κάποιον άλλο τίτλο, όπως δάσκαλοι καλλιτεχνικών, ψυχολόγοι ή σύμβουλοι (Kentor & Lei, 2019). Παρόλα αυτά, οι school art therapists προσπαθούν να διαχωριστούν και να ξεχωρίσουν τις υπηρεσίες τους από αυτές του δασκάλου, του ψυχολόγου και του συμβούλου (Schellhorn, 2015).

 

Ο Klugman (1999), υποστηρίζει πως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον school art therapist και τον δάσκαλο που διδάσκει κάποια μορφή τέχνης (art teacher/educator). Ο ρόλος, η εστίαση και η σχέση με τους μαθητές, είναι διαφορετική. Ο δάσκαλος είναι υπεύθυνος να βοηθήσει τους μαθητές να αποκτήσουν καλλιτεχνικές δεξιότητες και δίνει έμφαση στο προϊόν που θα σχηματιστεί από την καλλιτεχνική διαδικασία. Κατά την Niemi βέβαια (2018), ο ρόλος του είναι πολύ πιο σύνθετος από το να μεταφέρει απλά γνώσεις και να διδάσκει τεχνικές, με πολλούς από τους στόχους του, να είναι κοινοί με αυτούς του school art therapist, καθώς και οι δυο βοηθούν και καθοδηγούν τους μαθητές προς την προσωπική τους ανάπτυξη.

 

Ο art educator μπορεί μεν να έχει κάποιες βασικές γνώσεις ψυχολογίας, σε καμία περίπτωση όμως δεν έχει τις εξειδικευμένες γνώσεις ενός θεραπευτή και έτσι δεν μπορεί να ασχοληθεί με προβλήματα ψυχικής υγείας, ούτε να κάνει διαγνώσεις (Niemi, 2018). O Edwards (1976) μάλιστα, βρίσκει την προσπάθεια μη εξειδικευμένων δασκάλων να εφαρμόσουν «School (Based) Art Therapy», εξαιρετικά επικίνδυνη και επιβλαβή για τους μαθητές.

 

Από την άλλη πλευρά, ο school art therapist, παρόλο που συνεργάζεται στενά με τους δασκάλους, τις περισσότερες φορές δεν προέρχεται από τον χώρο της εκπαίδευσης, αλλά ανήκει στην ομάδα ψυχικής υγείας των σχολείων (Abramovski & Simhony, 2019). Στόχος του είναι η θεραπεία ψυχοπαθολογικών καταστάσεων και η εστίαση του είναι όχι στο προϊόν, αλλά στην καλλιτεχνική διαδικασία, μέσω της οποίας επιτυγχάνεται η θεραπεία (Klugman, 1999).

 

Η κύρια διαφορά του art educator και του school art therapist είναι ως προς την κατάρτιση (Edwards, 1976). Οι δάσκαλοι μπορούν και πρέπει να συνεργάζονται με τους school art therapists, να τους παρέχουν πληροφορίες και να παραπέμπουν μαθητές που θεωρούν ότι θα μπορούσαν να ωφεληθούν από την «School (Based) Art Therapy». Παρόλα αυτά, δεν θα πρέπει να προσπαθήσουν να υλοποιήσουν από μόνοι τους «Art Therapy» (Niemi, 2018), παρά μόνο σε περίπτωση που έχουν κάποια κατάρτιση και θέλουν να την ενσωματώσουν στην διδασκαλία τους, εφαρμόζοντας ένα μεικτό μοντέλο (Albert, 2010).

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο