Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 8ο
1.3.2 Art (based) interventions, Art Therapies, Art based programs
Οι τέχνες, κατά την Moon (2012), είναι εγγενώς θεραπευτικές για τα παιδιά. Η παρουσία τους στην εκπαίδευση, μπορεί να μεταμορφώσει την ποιότητα της διδασκαλίας και να ωφελήσει τόσο την ακαδημαϊκή και κοινωνική τους εξέλιξη, όσο και την μετέπειτα ζωή τους (Edelman, 2020). Παρόλα αυτά, τα καλλιτεχνικά μαθήματα, καθώς και τα προγράμματα που περιλαμβάνουν τις τέχνες, υποτιμώνται και υποχρηματοδοτούνται στα περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα (Ewing & Gibson, 2015).Έτσι, πολλοί εκπαιδευτικοί ή άλλοι επαγγελματίες που εργάζονται με τα παιδιά μέσα στα σχολεία (ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί), στην προσπάθειά τους να βοηθήσουν τους μαθητές, σχεδιάζουν διάφορες παρεμβάσεις που ενσωματώνουν τις τέχνες ή οργανώνουν τα προγράμματα σπουδών με τέτοιο τρόπο, συνδυάζοντας την
σχολική ύλη, με θεραπευτικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται στην «Art Therapy» (Makousky, 2018).
Κάθε παρέμβαση που χρησιμοποιεί κάποιο είδος ή υλικό τέχνης για να βελτιώσει μια διαδικασία ή μια κατάσταση, ιδιαίτερα αν αυτή αφορά την συναισθηματική και ψυχολογική ευεξία των μαθητών, μπορεί να θεωρηθεί «Art (based) intervention» (InfoScipedia, 2024). Οι Klarin και συν. (2020) χαρακτηρίζουν τις «Art (based) interventions» ως μια μορφή επαγγελματικής υποστήριξης, που περιλαμβάνει διάφορες μορφές τέχνης, όπως η ζωγραφική, η μουσική, ο χορός και το θέατρο, ενώ οι Clapp και συν. (2018) αναφέρουν πως πρόκειται για ένα είδος δομημένης θεραπείας για μεμονωμένα άτομα ή ομάδες, με συγκεκριμένο χωροχρόνο, υλικά και δραστηριότητες. Για τους Bradesco και Potocnik (2021), είναι ένα ισχυρό εργαλείο στα χέρια των δασκάλων, προκειμένου να βοηθήσουν τους μαθητές τους με δυσκολίες. Αντίθετα, οι Moula και Karkou (2020) υπογραμμίζουν πως για την εφαρμογή τους στα σχολεία, απαιτείται εξειδικευμένος art therapist. Τελικά, στην βιβλιογραφία δεν είναι απολύτως ξεκάθαρο ποιο είδος παρέμβασης μπορεί να χαρακτηριστεί ως «Art (based) intervention», αλλά κυρίως, ποιος επαγγελματίας είναι υπεύθυνος για να υλοποιήσει μια τέτοια παρέμβαση. Έτσι, κάνουν την εμφάνιση τους δυο άλλοι όροι (Development Services Group, 2016).
Ο πρώτος όρος ,ο οποίος έχει αναλυθεί εκτενώς στα προηγούμενα κεφάλαια, είναι Art Therapy». Οι «Art therapies» αναφέρονται στην χρήση της ζωγραφικής, της μουσικής, του χορού και του θεάτρου, σε συνδυασμό με ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, με στόχο την ψυχολογική αλλαγή και την προσωπική ανάπτυξη, μέσα από την καλλιτεχνική δημιουργία (Moula & Karkou, 2020). Οι τέχνες αποτελούν το μέσο (art in therapy) για την δημιουργία μιας θεραπευτικής σχέσης ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο, με την έμφαση να δίνεται στην καλλιτεχνική διαδικασία, η οποία λειτουργεί παράλληλα ως ψυχοθεραπευτική διαδικασία, που οδηγεί στην θεραπεία συναισθηματικών προβλημάτων (Sampurno et al., 2020). Παρεμβάσεις που χαρακτηρίζονται «Art therapies» ακολουθούν μια περισσότερο κλινική προσέγγιση και έχουν τις ρίζες τους στην ψυχοπαθολογία. Για την εφαρμογή τους, απαιτείται ειδικός θεραπευτής και δημιουργία θεραπευτικής σχέσης (Hartz & Thick., 2005).
Από την άλλη πλευρά, τα «art based programs», αποτελούν παρεμβάσεις, που ακολουθούν μια διαφορετική φιλοσοφία και προσέγγιση. Και σε αυτή την περίπτωση, κύριο συστατικό είναι οι τέχνες και η σκόπιμη χρήση τους, ώστε να επιφέρουν θετική αλλαγή στην συμπεριφορά. Κάθε θετική αλλαγή, θεωρείται και θεραπευτική, ενώ η επαφή με τις τέχνες και η καλλιτεχνική δημιουργία είναι από μόνη της καταπραϋντική και θεραπευτική (art is therapy ή art as therapy) (Ezell et al., 2003). Ο όρος art as therapy βέβαια, όπως περιγράφεται στο κεφάλαιο 1.2.3, συναντάται και ως μια από τις δυο βασικές προσεγγίσεις στον κλάδο της «Art Therapy» και πολλές φορές συγχέεται με τις «therapeutic art activities». Έτσι, για άλλη μια φορά δημιουργείται σύγχυση ως προς την ορολογία. Χαρακτηριστικό πάντως των «art based programs» είναι ότι η έμφαση δίνεται τόσο στην καλλιτεχνική διαδικασία, όσο και στο τελικό έργο τέχνης που δημιουργείται (Ezell et al., 2003). Τα προγράμματα αυτά δεν έχουν τόσο αυστηρή δόμηση όπως οι «Art therapies» και η κύρια διαφορά τους, είναι πως δεν απαιτείται εξειδικευμένος θεραπευτής για την υλοποίηση τους (Makousky, 2018). Αξίζει να
αναφερθεί ωστόσο, πως οι Edwards και συν. (2018), χρησιμοποιούν τον όρο «art based programs» ως όρο «ομπρέλα» και εντάσσουν σε αυτόν τις «Art therapies» και τις «Arts mediated interventions».
Τέτοιου είδους παρεμβάσεις (σε όποια από τις παραπάνω κατηγορίες και αν υπάγονται) μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση διαφόρων προβλημάτων των μαθητών και έχουν αποδειχτεί ιδιαίτερα αποτελεσματικές για μαθητές με προβλήματα ψυχικής υγείας, συναισθηματικές, συμπεριφορικές και επικοινωνιακές δυσκολίες, άγχος, κατάθλιψη, εθισμό και ψυχικά τραύματα, αλλά και για το σύνολο των μαθητών (Childs, 2023). Ακόμα, μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση επικοινωνιακών και άλλων δεξιοτήτων ζωής, όπως δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού, επίλυσης προβλήματος και λήψης αποφάσεων (You, 2021). Τέλος, μπορούν να λειτουργήσουν ως προληπτικές τεχνικές, υποστηρίζοντας τους μαθητές να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, να ηρεμούν, να αυτορυθμίζονται σε διάφορες σχολικές καταστάσεις και να ελέγχουν το άγχος ή την απογοήτευση σχετικά με τις σχολικές τους επιδόσεις (Makousky, 2018). Παρακάτω, αναφέρονται ενδεικτικά, κάποια παραδείγματα τέτοιων παρεμβάσεων.
Ο McDonald και συν. (2019) εντάσσουν στις παρεμβάσεις βασισμένες στην τέχνη (Art (based) interventions) την «School (Based) Art Therapy». Έτσι, περιγράφει την εφαρμογή ενός προγράμματος «School (Based) Art Therapy», το οποίο έχει χρηματοδοτηθεί από την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου και ελέγχει κατά πόσο μπορεί να προκαλέσει θετικές αλλαγές στην κοινωνική, συναισθηματική και ψυχική υγεία μαθητών, οι οποίοι έχουν χαρακτηριστεί ως «μαθητές με προβλήματα ψυχικής υγείας». Ένα χρόνο αργότερα, πραγματοποιεί παρόμοια έρευνα, αυτή την φορά όμως μελετάται η επίδραση της «School (Based) Art Therapy» στην μάθηση (McDonald & Holttum, 2020). Και στις δυο έρευνες, η δομή του προγράμματος είναι αυστηρή και ακολουθεί τα πρότυπα των συνεδριών «Art Therapy», όπως πραγματοποιούνται σε εξωσχολικά πλαίσια. Επίσης, υλοποιείται από μια ομάδα εξειδικευμένων art therapists. Τα αποτελέσματα βασίζονται τόσο σε ποσοτικά (ερωτηματολόγια που συμπληρώνονται από δασκάλους), όσο και σε ποιοτικά δεδομένα (ημιδομημένες συνεντεύξεις με δασκάλους και μαθητές) και δείχνουν θετική επιρροή της «School (Based) Art Therapy» σε όλους του τομείς που μελετήθηκαν. Πιο συγκεκριμένα, στην πρώτη έρευνα αναφέρεται πως αυξήθηκε η ικανότητα των μαθητών να κατανοούν, να μοιράζονται και να εκφράζουν τα συναισθήματά τους, ενώ όπως διαφαίνεται από τις συνεντεύξεις μαζί τους, η συμμετοχή τους στο πρόγραμμα, τους ήταν ιδιαίτερα ευχάριστη και θεωρούν ότι ωφελήθηκαν από αυτήν (Mc Donald et al., 2019). Αντίστοιχα, στην δεύτερη έρευνα παρατηρήθηκε αύξηση της εμπλοκής και της συγκέντρωσης των μαθητών και μείωση των προβλημάτων εντός της τάξης. Παρά το γεγονός ότι δεν υπήρχαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στην ακαδημαϊκή τους πρόοδο, οι ίδιοι ανέφεραν πως αισθάνονταν χαρούμενοι και με περισσότερη αυτοπεποίθηση, μπορούσαν να συγκεντρώνονται ευκολότερα και να επιλύουν αποτελεσματικότερα διάφορα προβλήματα που προέκυπταν (McDonald & Holttum, 2020).
Οι Bradesko και Potocnik (2021) περιγράφουν την υλοποίηση μιας Art (based) intervention σε έναν 10χρονο μαθητή με μαθησιακές δυσκολίες, στην Σλοβενία. Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε από εκπαιδευτικό και ήταν δομημένη ως προς τον
χώρο, τον χρόνο και τις δραστηριότητες, οι οποίες, ως μορφή τέχνης, περιλάμβαναν αποκλειστικά την ζωγραφική. Η συνολική της διάρκεια ήταν 3 μήνες και εφαρμόζονταν 1 φορά την εβδομάδα για δυο διδακτικές ώρες (90 λεπτά), κατά τις οποίες ο μαθητής απομακρύνονταν από την σχολική τάξη. Τα αποτελέσματα βασίστηκαν σε δομημένη συνέντευξη που πάρθηκε με τον μαθητή πριν και μετά την παρέμβαση, καθώς και σε παρατήρηση. Με το πέρας της παρέμβασης, παρουσιάστηκε μείωση των ανεπιθύμητων συμπεριφορών, αλλά και αύξηση της αυτοπεποίθησης, της προσοχής και της συγκέντρωσης του μαθητή, τα οποία αποτελέσουν και τον κύριο στόχο της παρέμβασης (Bradesko & Potocnik, 2021).
Οι Sitzer και Stockwell (2015) υλοποιούν το «The Wellness Program», σε 43 μαθητές 9-12 ετών, οι οποίοι μπορεί να είχαν κάποια προηγούμενη τραυματική εμπειρία ,άγχος, κατάθλιψη ή προέρχονται από δυσμενή οικογενειακά ή κοινωνικά περιβάλλοντα (at risk youth). Η διάρκεια του προγράμματος είναι 14 εβδομάδες και πραγματοποιείται με την συνεργασία των δασκάλων του σχολείου, οι οποίοι μπορούν να υιοθετήσουν κάποια μέρη του προγράμματος και στην μετέπειτα διδασκαλία τους. Οι δραστηριότητες τέχνης που επιλέγονται είναι δομημένες, έχουν να κάνουν κυρίως με την χρήση mandala και χωρίζονται σε 6 ενότητες. Τέλος, η αξιολόγηση του προγράμματος γίνεται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες, συμπληρώνοντας μια φόρμα αυτοαναφοράς σε 7βαθμη κλίμακα Likert (Wellness Inventory) πριν και μετά την παρέμβαση. Τα αποτελέσματα έχουν στατιστικά σημαντική διαφορά, κυρίως για τα αγόρια και δείχνουν ενίσχυση της συναισθηματικής και κοινωνικής λειτουργικότητας, ενώ μάλιστα οι ερευνητές υποστηρίζουν πως τέτοιου είδους παρεμβάσεις (Art based interventions) θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως προληπτικά μέτρα και να εμποδίσουν την εμφάνιση μη επιθυμητών συμπεριφορών (Sitzer & Stockwell ,2015).
Τέλος, το πρόγραμμα «Art of Learning» (AoL) εξετάζει την συμβολή των τεχνών και της δημιουργικότητας, που ενισχύεται μέσα από αυτές, στις εκτελεστικές λειτουργίες (executive functions) των μαθητών. Συμπεριλαμβάνει δραστηριότητες μουσικής, θεάτρου, χορού, ποίησης, ζωγραφικής και φωτογραφίας και συμμετείχαν σε αυτό 103 μαθητές, 6-9 ετών, από 5 σχολεία του Gudbrandschaden της Νορβηγίας. Η αξιολόγησή του έγινε με βάση την χρήση ενός σταθμισμένου εργαλείου (BRIEF- Behavior Rating Inventory of Executive Functions), το οποίο συμπληρώθηκε 2 φορές (πριν παρέμβαση, 6 μήνες μετά), από τους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν σε αυτό. Για την υλοποίηση του ήταν απαραίτητη η συνεργασία δασκάλων και καλλιτεχνών, οι οποίοι από κοινού σχεδίαζαν τα μαθήματα και εφάρμοζαν προκαθορισμένες καλλιτεχνικές δραστηριότητες (36 στο σύνολο – 4 για κάθε είδος τέχνης) για τουλάχιστον 1 ώρα ημερησίως και ως συνολικά 3 ώρες την εβδομάδα. Η δομή του προγράμματος περιλάμβανε το «ζέσταμα» (warm up), την κυρίως δραστηριότητα και τον αναστοχασμό (reflection) και προσαρμόζονταν κάθε φορά στις ανάγκες των μαθητών. Η διάρκειά του ήταν 12 εβδομάδες και τα αποτελέσματα του BRIEF έδειξαν βελτίωση στις εκτελεστικές λειτουργίες των μαθητών. Πιο συγκεκριμένα, οι τομείς της συνεργασίας, διαχείρισης συγκρούσεων και της συναισθηματικής αυτορρύθμισης είχαν θετική εξέλιξη, ενώ παρατηρήθηκε πως περισσότερο ενισχύθηκαν οι εκτελεστικές λειτουργίες που σχετίζονται με τις κοινωνικές, παρά με τις ακαδημαϊκές δεξιότητες (Andersen et al., 2019).