Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 3ο
Κεφάλαιο 1: ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
1.1 Ορισμοί, ρόλος και οφέλη της Τέχνης
Ο ορισμός της τέχνης αποτελεί ένα αμφιλεγόμενο θέμα (Adajian, 2024) και εξαρτάται κάθε φορά ανάλογα από το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιείται (Bajaj & Vohra, 2013). Στο δέκατο βιβλίο της Πολιτείας, ο Πλάτωνας ορίζει την τέχνη ως
«μίμηση» της εξωτερικής πραγματικότητας και την κατατάσσει στο κατώτατο επίπεδο της ανθρώπινης γνώσης. Μάλιστα, αποκλείει τους καλλιτέχνες από την «ιδεώδη Πολιτεία» του, θεωρώντας ότι παραπλανούν και απομακρύνουν τους ανθρώπους από την αρετή και την αλήθεια (Danto, 2013).
Τον 18ο αιώνα, ο Kant στο βιβλίο του «Κριτική της κριτικής ικανότητας» εισάγει την έννοια των «αισθητικών ιδεών» και συνδέει την τέχνη με την αισθητική, το γούστο, την ομορφιά και το κάλλος, δίνοντας έμφαση στην απόλαυση που προκαλεί στον άνθρωπο η επαφή με ένα έργο τέχνης (Zammito, 2003). O Heagel (1886) συμφωνεί με τον Kant ως προς το κομμάτι της αισθητικής, προσθέτει όμως και στοιχεία του πνεύματος, υποστηρίζοντας πως η τέχνη σχετίζεται με την ενσωμάτωση μιας ιδέας σε ένα αισθητηριακό μέσο (Heagel, 1886).
Από την άλλη πλευρά, ο Tolstoï (1994) αποσυνδέει τελείως την τέχνη με την έννοια του «κάλλους» και την προσδιορίζει ως έναν τρόπο επικοινωνίας, μέσω του οποίου ο καλλιτέχνης μεταβιβάζει τα συναισθήματά του και προκαλεί ψυχική επίδραση σε άλλους ανθρώπους (Tolstoï, 1994).
Τέλος, ο φιλόσοφος της τέχνης Danto, θεωρεί την αισθητική στοιχείο, αλλά όχι κομμάτι του ορισμού της τέχνης, καθώς μπορεί να υπάρξει και χωρίς αυτήν. Γι’ αυτόν, η τέχνη είναι μια έννοια με ενιαίο χαρακτήρα και χαρακτηρίζει τα έργα τέχνης ως
«ενσωματωμένα/ενσαρκωμένα νοήματα» (Danto, 2013).
Συνδυάζοντας στοιχεία από τους παραπάνω ορισμούς, θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως τέχνη «κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα που στηρίζεται σε ορισμένες γνώσεις και εμπειρίες και έχει ως σκοπό τη δημιουργία ενός πνευματικού ή τεχνικού έργου και προκαλεί στον θεατή, ακροατή ή αναγνώστη, αισθητική απόλαυση» (Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα, 2024). Πολλές φορές ο όρος τέχνη/τέχνες ταυτίζεται με τον όρο καλές ή δημιουργικές τέχνες (fine arts) (Cambridge Dictionary, 2024), οι οποίες ανάλογα με την τεχνική ή το μέσο που χρησιμοποιούν, χωρίζονται σε εικαστικές, πλαστικές, παραστατικές τέχνες και λογοτεχνία (Bajaj & Vohra, 2013).
Οι πλαστικές τέχνες χρησιμοποιούν υλικά όπως πηλός, μέταλλο ή μπογιά, για την δημιουργία ενός έργου (Artnoise, 2024). Αντίθετα, παραστατικές ή ερμηνευτικές ή τέχνες του θεάματος (performing arts) χρησιμοποιούν το πρόσωπο, το σώμα, την φωνή και την παρουσία του καλλιτέχνη, ως μέσο δημιουργίας και παρουσιάζονται μπροστά στο κοινό (Oxford Learner’s Dictionaries, 2024). Είδη παραστατικών τεχνών είναι ο χορός, η μουσική, η όπερα, το θέατρο, το τσίρκο, η μαγεία και το κουκλοθέατρο (Bajaj & Vohra, 2013).
Τις περισσότερες φορές, οι τέχνες σχετίζονται με τον ελεύθερο χρόνο και αντιμετωπίζονται ως ψυχαγωγικές δραστηριότητες με κύριο στόχο την αναψυχή και την διασκέδαση (You, 2021). Στην πραγματικότητα όμως, μπορούν να εξυπηρετήσουν πολύ μεγαλύτερους και βαθύτερους σκοπούς. Μπορούν να διεγείρουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις πεποιθήσεις και τις αντιλήψεις και αποτελούν πηγές ανάπτυξης και μάθησης (Bajaj & Vohra, 2013).
Ήδη από τις αρχές της ανθρώπινης ιστορίας, οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν την τέχνη, ζωγραφίζοντας σε σπηλιές, για να επικοινωνήσουν τις σκέψεις και τις ιδέες τους (Abbenante et al., 2020). Μέχρι και σήμερα, οι τέχνες είναι παρούσες σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας, σε τελετουργίες, θρησκευτικές τελετές, φεστιβάλ κ.α. (Bajaj & Vohra, 2013). Ακόμα, φέρνουν κοντά τους ανθρώπους και μπορούν να αποτελέσουν έναν εναλλακτικό και πιο άμεσο τρόπο επικοινωνίας, περνώντας κοινωνικά ή πολιτικά μηνύματα, απαλλαγμένα από τα περιορισμένα πρότυπα της γλώσσας. Τέλος, πολλές φορές, μπορεί να έχουν επεξηγηματικό χαρακτήρα, βοηθώντας τους ανθρώπους να αναπαραστήσουν ή να κατανοήσουν ευκολότερα, δύσκολες έννοιες (π.χ: illustrative arts- χάρτες, διαγράμματα) (Bajaj & Vohra, 2013).
Πολλαπλά είναι τα οφέλη που αποκομίζει κανείς από την ενασχόληση του με κάποια μορφή τέχνης (You, 2021). Ο Menzer (2016), αναφέρει πως προωθούν την ενσυναίσθηση και τον έλεγχο των συναισθημάτων. Επίσης, μπορούν να μειώσουν το άγχος και να βελτιώσουν την μάθηση (Wang, 2021). Οι τέχνες και συγκεκριμένα η μουσική, έχουν χαλαρωτική επίδραση (Sharma, 2017). Έτσι, ένας εγκέφαλος που είναι χαλαρός, μπορεί να μάθει πολύ ευκολότερα (Bajaj & Vohra, 2013).
Ο Doctor De Bono (2009) υποστηρίζει πως η ενασχόληση με τις τέχνες, ενεργοποιεί το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου, που είναι υπεύθυνο για την φαντασία, την διαίσθηση και την αναλογική σκέψη. Στους περισσότερους ανθρώπους, κυριαρχεί το αριστερό εγκεφαλικό ημισφαίριο, της λογικής-ορθολογικής σκέψης. Η κοινή δραστηριότητα των δυο ημισφαιρίων, μπορεί να αναπτύξει την «πλευρική σκέψη» (lateral thinking) , κάνοντας τους ανθρώπους πιο δημιουργικούς, ευέλικτους και ευπροσάρμοστους (De Bono, 2009).
Τέλος, η You (2021) τονίζει την συμβολή των τεχνών στην αυτορρύθμιση, την ψυχική υγεία και γενικότερα την ποιότητα ζωής των ανθρώπων, ενώ οι Abbenante και συν. (2020), αναφέρουν πως κάθε καλλιτεχνική δραστηριότητα έχει από μόνη της θεραπευτική επίδραση στον άνθρωπο, με την έννοια ότι επιφέρει θετική εμπειρία και εξέλιξη.