Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 5ο

Νοέ 19, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 5ο

 

1.2.2      Ορισμοί

 

Από την εποχή της Naumburg και της Kramer ως και σήμερα, έχουν γραφτεί χιλιάδες βιβλία και άρθρα σχετικά με την «Art-Therapy», έχουν διαμορφωθεί πολλά μοντέλα και προσεγγίσεις και έχει γίνει μεγάλη προσπάθεια, ώστε να οριστεί και να οριοθετηθεί ο κλάδος, κάτι που συνεπάγεται την επαγγελματική κατοχύρωση των ανθρώπων που εργάζονται σε αυτόν (Malchiodi, 2003).

Όπως η τέχνη όμως, έτσι και η «Art-Therapy» είναι δύσκολο να οριστεί (Ulman, 2001). Αυτό συμβαίνει, γιατί έχει εφαρμογή σε πολλά πλαίσια, περιλαμβάνει πολλές προσεγγίσεις και εμπλέκονται σε αυτήν πολλοί επαγγελματίες. Καλλιτέχνες, ψυχίατροι, εργοθεραπευτές, νοσοκόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί και δάσκαλοι, χρησιμοποιούν τις τέχνες και την καλλιτεχνική δημιουργία με θεραπευτικό σκοπό. Καθένας από αυτούς φέρει κομμάτια από τον δικό του τομέα και έτσι υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στους ορισμούς και τις αρμοδιότητες του καθενός. Πολλές φορές, ο όρος «Art-Therapy» σημαίνει διαφορετικά πράγματα για διαφορετικούς ανθρώπους (Edwards, 2004).

Ειδικότερα δε, για τις χώρες της Ευρώπης, οι διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στις διαφορετικές γλώσσες, εντείνουν αυτή την δυσκολία. Με κυρίαρχη την αγγλική γλώσσα, στην Ευρώπη, τα περισσότερα κείμενα για την «Art-Therapy» έχουν γραφτεί ή έχουν μεταφραστεί από αυτή και έτσι η εξέλιξη, οι ορισμοί και η εκπαίδευση των επαγγελματιών, ακολουθούν τα αμερικάνικα και βρετανικά μοντέλα. Ωστόσο, τόσο ο όρος τέχνη (art) όσο και ο όρος θεραπεία (therapy), που εμπερικλείονται στην «Art- Therapy», ορίζονται διαφορετικά σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, δημιουργώντας σύγχυση και θέτοντας ένα σημαντικό εμπόδιο στον ορισμό της «Art-Therapy» και την αναγνώρισή της ως επάγγελμα. Για παράδειγμα, στις λατινογενείς και σλαβικές γλώσσες ως «τέχνη», εκλαμβάνεται κάθε τρόπος δημιουργικής έκφρασης (ζωγραφική, μουσική, χορός, θέατρο), ενώ στην Αμερική ο όρος «Art-Therapy», αναφέρεται τις περισσότερες φορές, μόνο στις εικαστικές και πλαστικές τέχνες (ζωγραφική, γλυπτική). Αντίστοιχη δυσκολία ορισμού, υπάρχει και για τον όρο «θεραπεία» (d’Elia, 2016).

 

Σε γενικές γραμμές όμως, σύμφωνα με την Αμερικανική Ένωση της Θεραπείας της Τέχνης (American Art Therapy Association – ΑΑΤΑ):

 

«Η Θεραπεία της Τέχνης αποτελεί ένα ολοκληρωμένο επάγγελμα ψυχικής υγείας και ανθρώπινων υπηρεσιών που εμπλουτίζει τις ζωές ατόμων, οικογενειών και κοινοτήτων, μέσω της δημιουργικής διαδικασίας, εφαρμόζοντας ψυχολογικές θεωρίες και ανθρώπινη εμπειρία και δημιουργώντας μια ψυχοθεραπευτική σχέση» (American Art Therapy Association, 2024).

 

Όπως δηλώνουν οι δυο λέξεις που απαρτίζουν τον όρο, πρόκειται για έναν υβριδικό τομέα, ο οποίος προκύπτει από την ένωση της τέχνης και της δημιουργικότητας, με την θεραπεία (Abbenante et al., 2020). Ως θεραπεία ορίζεται η διόρθωση μιας βλάβης ή ανωμαλίας του σώματος, με την χρήση διαφόρων μέσων και η αποκατάσταση της υγείας (Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα, 2023). Η υγεία όμως, πέρα από την απουσία ασθένειας ή αναπηρίας, αποτελεί μια πολύ πιο σύνθετη κατάσταση, η οποία περιλαμβάνει την πλήρη σωματική, ψυχική και κοινωνική ευεξία (World Health Organization, 2023). Οι δημιουργικές τέχνες και η συμμετοχή σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες, εμπλέκουν όλες τις διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης (σώμα, μυαλό, ψυχή-πνεύμα) και μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως θεραπευτική διαδικασία για την προαγωγή της υγείας (Rubin, 2009). Οι ψυχολογικές διεργασίες που δραστηριοποιούνται στα πλαίσια της καλλιτεχνικής έκφρασης έχουν θεραπευτικές ιδιότητες, ενώ η φαντασία και η δημιουργικότητα αποτελούν από μόνα τους θεραπευτικά στοιχεία (Emakpor et al., 2012).

 

Από την ένωση της τέχνης και της θεραπείας λοιπόν, προκύπτουν δυο κυρίαρχες προσεγγίσεις. Η πρώτη, χρησιμοποιεί τις τέχνες ως μέσο για την δημιουργία θεραπευτικής σχέσης και την καλλιτεχνική δημιουργία ως μέρος μιας ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας , που φέρει στην επιφάνεια, σκέψεις και συναισθήματα, κρυμμένα στο υποσυνείδητο του ατόμου (Losinski & Hughey, 2016). Οι τέχνες χρησιμοποιούνται στην θεραπεία (art in therapy), για να λύσουν κυρίως προβλήματα ψυχοκοινωνικής φύσης και να βοηθήσουν τα άτομα να αντιμετωπίσουν συναισθηματικές συγκρούσεις, να ελέγξουν τα συναισθήματά τους και να ενισχύσουν την αυτοεκτίμηση και την αυτοαντίληψη τους (Reynolds et al., 2000).

 

Η δεύτερη προσέγγιση, θεωρεί ότι η εμπλοκή με τις τέχνες, η καλλιτεχνική διαδικασία και η παραγωγή ενός καλλιτεχνικού προϊόντος, είναι από μόνη της θεραπευτική, με την έννοια ότι επιφέρει θετική αλλαγή στον άνθρωπο (Ezell & Levy, 2003). Η προσέγγιση αυτή που αντιμετωπίζει την τέχνη ως θεραπεία (art as therapy), χρησιμοποιεί τις τέχνες για να ενισχύσει την αυτοέκφραση, την επικοινωνία και την κοινωνική αλληλεπίδραση των ατόμων (Losinski & Hughey, 2016). Στην πραγματικότητα και οι δυο αυτές προσεγγίσεις υπάγονται στην «Art Therapy» και μπορούν να χρησιμοποιηθούν μαζί, ή και ξεχωριστά, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ατόμου (Farokhi, 2011).

 

Πολλές φορές ο όρος «Art Therapy» χρησιμοποιείται αντί για τον όρο «Art – based Therapy» (Emakpor et al., 2012) και συνήθως επικεντρώνεται στις εικαστικές τέχνες όπως η ζωγραφική, το σχέδιο και η γλυπτική (Edwards, 2004). Άλλοτε πάλι, ταυτίζεται με τον όρο «Art Psychotherapy» που έχει τις ρίζες του στην ψυχοθεραπεία (Rubin, 2009). Μερικές φορές όμως, συγχέεται με τον «Arts Therapy» και περιλαμβάνει διάφορα είδη τέχνης (Rubin, 2009), ενώ δεν είναι λίγες και οι φορές που μπερδεύεται και χρησιμοποιείται για να περιγράψει δραστηριότητες θεραπευτικής τέχνης (therapeutic art activities) (Edwards, 2004).

 

O Sharma (2017) υποστηρίζει πως ο όρος «Art» αποτελεί μια ομπρέλα που περιλαμβάνει διάφορα είδη τέχνης, συμπεριλαμβανομένης της ζωγραφικής, της γλυπτικής, της αρχιτεκτονικής, της μουσικής, της ποίησης, του θεάτρου και του χορού. Ανάλογα μάλιστα με το είδος τέχνης που χρησιμοποιείται κάθε φορά, χωρίζει την «Art Therapy» σε 4 είδη: Visual Art Therapy, Music Therapy, Drama Therapy και Dance and Movement Therapy (Sharma, 2017).

 

Η «Visual Art Therapy» συναντάται στην βιβλιογραφία άλλοτε ως «Visual Art Therapy» (Sharma, 2017) και άλλοτε ως «Art Therapy» γενικότερα (Rubin, 2009).

 

Πρόκειται ουσιαστικά για ένα είδος θεραπείας, στο οποίο η δημιουργία εικόνων ή αντικειμένων παίζει κεντρικό ρόλο στην ψυχοθεραπευτική σχέση που δημιουργείται ανάμεσα σε θεραπευτή και πελάτη (Edwards, 2004). Οι εικαστικές τέχνες (ζωγραφική- γλυπτική-φωτογραφία) ενσωματώνονται στην θεραπεία και λειτουργούν ως κύριο μέσο επικοινωνίας και έκφρασης σκέψεων, συναισθημάτων και εμπειριών, που δεν μπορούν να βγουν στην επιφάνεια με κάποιον άλλο τρόπο (Sharma, 2017).

 

Η «Music Therapy» υπάγεται στις «Art Therapies» (Roy et al.,2021) και χρησιμοποιεί την δύναμη της μουσικής, ως κυρίαρχο θεραπευτικό μέσο. Προγράμματα και παρεμβάσεις «Μουσικοθεραπείας» εφαρμόζονται σε νοσοκομεία, σχολεία και κοινωνικές υπηρεσίες (Nwokenna et al., 2020) και η συμμετοχή σε μουσικές δραστηριότητες μπορεί να βελτιώσει τις επικοινωνιακές, κοινωνικές και κινητικές δεξιότητες των ατόμων (Roy et al., 2021).

 

Η «Drama Therapy» αναφέρεται στην συστηματική χρήση του θεάτρου και της δραματοποίησης, για την επίτευξη θεραπευτικών στόχων, την ανακούφιση, την σωματική και συναισθηματική ολοκλήρωση και την προσωπική ανάπτυξη των ατόμων (Sharma, 2017).

 

Τέλος, η «Dance and Movement Therapy» (DMT) αναφέρεται στην ψυχοθεραπευτική χρήση της κίνησης, η οποία προκαλεί θετικές αλλαγές στην συναισθηματική, γνωστική, σωματική λειτουργία και την συμπεριφορά. Η κίνηση του σώματος, βασικό συστατικό του χορού, αποτελεί το κύριο μέσο για την αξιολόγηση και την παρέμβαση (Salcido, 2017).

 

Για άλλους επιστήμονες, προκειμένου να συμπεριληφθούν και οι παραστατικές τέχνες στον ορισμό της «Art Therapy», χρησιμοποιείται ο όρος «Creative Art Therapies» (Pratt, 2004). Στις «Creative Art Therapies», επιστήμονες που ο καθένας αντιπροσωπεύει κάποια άλλη μορφή τέχνης, συνεργάζονται για θεραπευτικούς σκοπούς (Rubin, 2009), ενώ ο όρος «Expressive Arts Therapies –EAT» ή «Expressive Therapy», χρησιμοποιείται όταν ένας επιστήμονας συνδυάζει διάφορες μορφές τέχνης στην εργασία του, με σκοπό την συναισθηματική ανάπτυξη, την ευαισθητοποίηση και την ενίσχυση των διαπροσωπικών σχέσεων, μέσω της πρόσβασης στην φαντασία (Malchiodi, 2003). Επίσης, οι Kagin και Lusebrink, προτείνουν τον όρο «Expressive therapies continuum», ως εναλλακτικό στον «Expressive Arts Therapies » (Malchiodi, 2003).

 

Σε οποιονδήποτε από τους παραπάνω ορισμούς πάντως, κοινό και κυρίαρχο χαρακτηριστικό, είναι ότι οι τέχνες χρησιμοποιούνται με στόχο την θεραπεία και όχι την αναψυχή (Rubin, 2009).

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο