Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 18ο

Νοέ 27, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 18ο

 

3.2 Μεικτές Παρεμβάσεις

 

Οι περισσότερες μελέτες συμπεριλάμβαναν περισσότερες από μια μορφές τέχνης, γι’ αυτό και εντάχθηκαν στην κατηγορία των μεικτών παρεμβάσεων . Σε αυτές, μουσική, χορός, θέατρο, ζωγραφική και γλυπτική συνδυάζονταν με διάφορους τρόπους, έτσι ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι της κάθε παρέμβασης. Να σημειωθεί πως μελέτες που ενσωμάτωναν μόνο ζωγραφική ή γλυπτική (εικαστικές τέχνες), δεν συμπεριλήφθηκαν στην παρούσα έρευνα. Απαραίτητη προϋπόθεση για την ενσωμάτωση στα αποτελέσματα, ήταν η ύπαρξη τουλάχιστον μιας μορφής παραστατικών τεχνών.

Δύο μελέτες, αναφέρονται στην υλοποίηση ενός συγκεκριμένου προγράμματος, το οποίο αναπτύχθηκε από έναν εκπαιδευτικό οργανισμό στο Cleveland, στα πλαίσια ενός ευρύτερου πρότζεκτ (The Musical Theater Project-TMTP). Το όνομα του μουσικοθεατρικού προγράμματος είναι KIDS LOVE MUSICALS! Program (KLM) και παρόλο που αρχικά κατασκευάστηκε για παιδιά τυπικής ανάπτυξης, το 1939 τροποποιήθηκε, έτσι ώστε να ανταποκρίνεται και στις ανάγκες παιδιών με φυσικές ή νοητικές αναπηρίες. Στόχος του, είναι η βελτίωση των κοινωνικό-συναισθηματικών τους δεξιοτήτων.

Στην πρώτη μελέτη (Bailey et al., 2019) συμμετείχαν στο πρόγραμμα 121 μαθητές με νοητικές ή αναπτυξιακές αναπηρίες, από 9 σχολεία του Cleveland. Η συνολική διάρκειά του ήταν 3 χρόνια, με το κάθε σχολείο να συμμετέχει σε αυτό 4 εβδομάδες. Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε 2 φορές την εβδομάδα για 30-45΄μέσα στην σχολική τάξη, ή σε άλλη τάξη του σχολείου, κατά την διάρκεια του σχολικού προγράμματος, ή μετά την λήξη του. Όλες οι συνεδρίες (8) είχαν την ίδια δομή και περιλάμβαναν εισαγωγικές δραστηριότητες, καθώς και δραστηριότητες, τραγουδιού, χορού και υποκριτικής, συνδυαστικά με οπτικά βοηθήματα και αισθητηριακές ασκήσεις. Μετά από την τελευταία συνεδρία, κάθε σχολείο παρουσίασε μπροστά σε κοινό, ένα από τα δύο μιούζικαλ που δουλεύτηκαν («Μάγος του Οζ», «Το Βιβλίο της Ζούγκλας»). Τα αποτελέσματα διεξήχθησαν μέσα από τις απόψεις των εκπαιδευτικών και έδειξαν αύξηση στην συμμετοχή, την αυτοπεποίθηση, τις λεκτικές και τις ηγετικές δεξιότητες των μαθητών. Τόσο οι δάσκαλοι, όσο και οι μαθητές εξέφρασαν θετικές απόψεις για το πρόγραμμα, με τους πρώτους, να επισημαίνουν τον ενθουσιασμό των μαθητών τους και την ανυπομονησία τους για κάθε συνεδρία.

Η δεύτερη μελέτη που ασχολείται με το συγκεκριμένο πρόγραμμα, εφαρμόστηκε σε 5 σχολεία (2 ιδιωτικά, 3 δημόσια) και 47 μαθητές με ήπια ως σοβαρή νοητική αναπηρία. Η δομή, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση του προγράμματος είναι ίδια με αυτή της προηγούμενης μελέτης, με την διαφορά ότι στην παρούσα, το μιούζικαλ που δουλεύτηκε ήταν μόνο «Ο μάγος του Οζ». Οι υπεύθυνοι του προγράμματος ήταν δυο καλλιτέχνες, οι οποίοι παίρνοντας αφορμή από μια φυσική συμπεριφορά ενός χαρακτήρα του έργου, ανέλυαν στην συνέχεια όλους τους χαρακτήρες, προωθούσαν την κοινωνική μάθηση και την συνεργασία των μαθητών και προσπαθούσαν να συνδέσουν και να ανάγουν στην πραγματική ζωή, όλα όσα γινόταν στην ιστορία. Όλες οι συνεδρίες βιντεοσκοπήθηκαν, κωδικοποιήθηκαν και αναλύθηκαν με βάση 6 μεταβλητές, που ορίστηκαν από τους ερευνητές (οπτική επαφή, εναλλαγή σειράς/συνεργατική μάθηση, εμπλοκή, κοινωνική επίγνωση/αυτοπεποίθηση, ευελιξία, κατανόηση συναισθημάτων). Η μεγαλύτερη θετική αλλαγή παρατηρήθηκε στον τομέα της οπτικής επαφής, ενώ η ηλικία και η λειτουργικότητα του κάθε μαθητή, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην βελτίωση. Τα θετικότερα αποτελέσματα παρατηρήθηκαν σε μικρότερους μαθητές, με μέτρια νοητική αναπηρία (Zyga et al., 2018).

Δύο ακόμα μελέτες που συνδυάζουν την μουσική με το θέατρο ή την δραματοποίηση, εξετάζουν την συμβολή μιας πολυαισθητηριακής προσέγγισης MSMD (MultiSensory Music Drama), στην αλληλεπίδραση και την εμπλοκή μαθητών με βαριές ή πολλαπλές αναπηρίες. Και οι δυο μελέτες αναφέρονται στην ίδια προσέγγιση και έχουν κοινό, τον κύριο ερευνητή.

Στην πρώτη, ο ερευνητής συνεργάζεται με την εκπαιδευτικό μιας 8χρονης μαθήτριας, που έχει διαγνωστεί με σύνδρομο Rett. Το όνομα που έχουν δώσει στην παρέμβαση είναι «Adventure in forest» και υλοποιείται 1 φορά την εβδομάδα για 30- 40 λεπτά. Η εκπαιδευτικός, αφού πρώτα έχει συμμετάσχει σε 5 εργαστήρια με τον ερευνητή, έτσι ώστε από κοινού να καθορίσουν τους στόχους και να σχεδιάσουν την παρέμβαση, την εφαρμόζει στην μαθήτρια για 5 συνεχόμενες εβδομάδες. Ξεκινώντας, κάθεται απέναντι της, έτσι ώστε να κοιτιούνται πρόσωπο με πρόσωπο και ανάμεσά τους βρίσκεται ένα τραπέζι. Πάνω στο τραπέζι υπάρχουν φυλλάδια με εικόνες, μουσικά όργανα και άλλα αντικείμενα, που ταιριάζουν με την ιστορία, την οποία η εκπαιδευτικός αρχίζει και αφηγείται στην μαθήτρια. Σε συγκεκριμένα σημεία της κάνει παύσεις, παραπέμπει την μαθήτρια στο οπτικοποιημένο φυλλάδιο και χρησιμοποιεί τα μουσικά όργανα ή την φωνή της, για να θυμίσει διάφορους ήχους της φύσης. Επίσης, χρησιμοποιεί τα αντικείμενα που βρίσκονται πάνω στο τραπέζι, ώστε να βοηθήσει την μαθήτρια να βιώσει καλύτερα, μέσω των αισθήσεων της, κάποιες από τις εμπειρίες που περιγράφονται στην ιστορία (π.χ. πλατσούρισμα με νερό – ρυάκι, άγγιγμα- σαλιγκάρι, κλαδιά, βρύα- όσφρηση). Τέλος, μέσα από διάφορες προτροπές και σωματική καθοδήγηση, ενθαρρύνει την μαθήτρια να επικοινωνήσει μαζί της. Σε κάθε συνεδρία η ιστορία είναι ίδια, αλλάζει όμως ο τρόπος με τον οποίο δρα η εκπαιδευτικός, προκειμένου να προωθήσει διαφορετικούς τρόπους αλληλεπίδρασης με την μαθήτρια. Μετά από κάθε συνεδρία, εκπαιδευτικός και ερευνητής την παρακολουθούν βιντεοσκοπημένη, συζητούν για τα πιθανά λάθη και αποφασίζουν για αλλαγές. Οι βιντεοσκοπημένες συνεδρίες, αλλά και οι συνεντεύξεις με την εκπαιδευτικό, δείχνουν ότι με την πάροδο του χρόνου, η μαθήτρια χρειαζόταν όλο και λιγότερες προτροπές για να επικοινωνήσει μαζί της, απέκτησε περισσότερη αυτοπεποίθηση και ανοχή σε ερεθίσματα και άρχισε να εξερευνά τα διάφορα αντικείμενα, ενώ έδειξε μεγάλο ενθουσιασμό για τα ντραμς. Επίσης, όλες οι θετικές αλλαγές της μαθήτριας διατηρήθηκαν ως και 20 μήνες μετά την λήξη της παρέμβασης και γενικεύτηκαν σε πλαίσια εκτός της παρέμβασης. Πέρα όμως από τα οφέλη που αποκόμισε η μαθήτρια και η ίδια εκπαιδευτικός εξέφρασε πολύ θετικές εντυπώσεις και συνέχισε να εφαρμόζει τεχνικές που χρησιμοποίησε στην παρέμβαση και σε άλλους μαθητές της. Ωστόσο, όταν προσπάθησε να την εφαρμόσει ομαδικά, τα αποτελέσματα για την μαθήτρια δεν ήταν τόσο θετικά, όσο στις ατομικές συνεδρίες, μιας και δεν είχε τόσες ευκαιρίες επικοινωνίας με την εκπαιδευτικό. Τέλος, πολλοί άλλοι συνάδελφοι έδειξαν ενδιαφέρον για την συγκεκριμένη παρέμβαση και έτσι έγινε προσπάθεια να υλοποιήσουν και αυτοί κάτι αντίστοιχο (Johnels et al., 2024).

Η επόμενη μελέτη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι έρχεται σε συνέχεια της προηγούμενης, με κάποιες διαφοροποιήσεις. Η κεντρική ιδέα για τον συνδυασμό της μουσικής αλληλεπίδρασης με την δραματοποιημένη αισθητηριακή διέγερση, είναι η ίδια. Αυτή την φορά όμως, η παρέμβαση υλοποιείται σε 3 μαθητές (2 αγόρια, 1 κορίτσι) με βαριές ή πολλαπλές αναπηρίες. Στους δυο από τους τρεις, η θεματολογία έχει να κάνει με μια περιπέτεια στον δάσος και η διαδικασία είναι ίδια με αυτή που περιγράφηκε παραπάνω. Στον τρίτο μαθητή, το θέμα της ιστορίας, αλλά και τα αντικείμενα που επιλέχτηκαν για την αισθητηριακή διέγερση, σχετίζονται με το διάστημα, ώστε να ταιριάζουν περισσότερο στα ενδιαφέροντά του. Ακόμα, ο σχεδιασμός της έρευνας είναι διαφορετικός, καθώς σε αυτή την μελέτη, υπάρχει και μια δραστηριότητα ελέγχου. Η δραστηριότητα ελέγχου περιλαμβάνει απλά την αφήγηση της ιστορίας, ενώ η παρέμβαση συνδυάσει δραματοποιημένη αφήγηση, μουσικές και άλλες αισθητηριακές δραστηριότητες. Κάθε συνεδρία βιντεοσκοπείται, κωδικοποιείται και αναλύεται, ενώ πέρα από τις ποιοτικές, υπάρχουν και ποσοτικές μετρήσεις, που γίνονται με την βοήθεια του εργαλείου Child Behavior Rating Scales Revised (CBRS). Τα αποτελέσματα δείχνουν θετικές αλλαγές στους τομείς της αλληλεπίδρασης και της προσοχής, όχι όμως στην έναρξη της επικοινωνίας. Οι εντυπώσεις των δασκάλων είναι πολύ θετικές και τονίζουν πως θα ξαναχρησιμοποιούσαν και στο μέλλον την συγκεκριμένη παρέμβαση, ενώ οι ερευνητές προτείνουν πως η μουσική συνδυαστικά με την πολυαισθητηριακή αφήγηση δίνουν μεγαλύτερο κίνητρο για επικοινωνία σε μαθητές με αναπηρίες, επομένως μια παρέμβαση που τις συνδυάζει, θα μπορούσε να αποτελεί χρήσιμο παιδαγωγικό εργαλείο (Johnels et al., 2024).

Εκτός από το θέατρο, η μουσική μπορεί να συνδυαστεί αποτελεσματικά και με τον χορό, όπως περιγράφουν οι Stamou και συν. (2019) στην μελέτη τους. Το μουσικοθεατρικό τους πρόγραμμα με όνομα «Leo the lion», στοχεύει στην ένταξη παιδιών με αυτισμό στο γενικό σχολείο και εφαρμόστηκε σε 42 μαθητές (7 με αυτισμό) από 5 γενικά σχολεία του Λονδίνου. Μέσα στις έξι εβδομάδες υλοποίησης του προγράμματος, η ιστορία του Leo του λιονταριού έχει χωριστεί σε 6 επεισόδια και κάθε εβδομάδα, οι συμμετέχοντες καλούνται να συμμετέχουν σε μουσικές και χορευτικές δραστηριότητες και συνεργάζονται μεταξύ τους, προκειμένου να ολοκληρώσουν μια δοκιμασία, για να προχωρήσει η ιστορία παρακάτω. Οι 30λεπτες συνεδρίες βιντεοσκοπήθηκαν, χωρίστηκαν σε κομμάτια των 10 δευτερολέπτων και αναλύθηκαν ως προς την εμπλοκή και την εγγύτητα τόσο των μαθητών με αυτισμό, όσο και αυτών χωρίς. Τα αποτελέσματα έδειξαν μεγαλύτερη εμπλοκή των μαθητών με αυτισμό στις μουσικές δραστηριότητες, έναντι των γλωσσικών δεξιοτήτων, ενώ τα επίπεδα εμπλοκής των μαθητών τυπικής ανάπτυξης διέφεραν μεταξύ τους. Τα επίπεδα εγγύτητας όμως και των δυο ομάδων, αυξήθηκαν σημαντικά στις δραστηριότητες που συμπεριλάμβαναν και χορό και μουσική. Η παρέμβαση σχεδιάστηκε με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορεί να επαναληφθεί από οποιονδήποτε, χωρίς να χρειάζεται εξειδικευμένες γνώσεις μουσικής ή χορού, με τους ερευνητές να υποστηρίζουν, πως αυτά τα δυο είδη τέχνης συνδυαστικά, μπορούν να ενισχύσουν την ένταξη των μαθητών με αυτισμό στο γενικό σχολείο (Stamou et al., 2019).

Τέλος, τα αποτελέσματα μας συμπεριλαμβάνουν 3 ακόμα μελέτες που συνδυάζουν παραστατικές και εικαστικές τέχνες. Πρώτα, η μελέτη των Thergaonkar και Daniel (2019), εξετάζει την επίδραση της Art based therapy σε βασικές δεξιότητες συμπεριφοράς 6 παιδιών, με ήπια ως μέτρια νοητική αναπηρία, σε ένα ειδικό σχολείο στο Ν. Δελχί. Η παρέμβαση τους διήρκησε 9 μήνες και πραγματοποιούνταν 3 φορές την εβδομάδα σε μια ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα του σχολείου. Οι συνεδρίες χωρίζονταν σε 3 ενότητες (έναρξη-προετοιμασία χώρου και υλικών, δημιουργία, λήξη) ήταν ομαδικές, όπως και οι δραστηριότητες, περιλάμβαναν μουσική, χορό και ζωγραφική και ήταν στοχευμένες, ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του κάθε μαθητή. Τα αποτελέσματα έδειξαν βελτίωση σε όλους τους τομείς που ελέγχθηκαν (σώμα, γνωστική ικανότητα, προσοχή, ικανότητα αφήγησης, αλληλεπίδραση συναισθηματική έκφραση), όχι όμως στην μείωση των προβλημάτων συμπεριφοράς. Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα πως οι τέχνες συμβάλουν στην βελτίωση της γνώσης και της μεταγνώσης, καθώς δημιουργούν νέες συνδέσεις στον εγκέφαλο, μέσω των οποίων διευκολύνεται η μάθηση (Thergaonkar & Daniel, 2019).

Στην επόμενη μελέτη, μια Creative art intervention, που περιλαμβάνει ζωγραφική, γλυπτική, μουσική και χορό, υλοποιείται σε μια ομάδα 20 παιδιών με γλωσσικές και επικοινωνιακές δυσκολίες , στον Καναδά. Τα περισσότερα παιδιά του δείγματος έχουν διαγνωστεί με αυτισμό ή νοητική αναπηρία και εμφανίζουν ως επακόλουθο τις επικοινωνιακές δυσκολίες. Ωστόσο, στο δείγμα υπάρχουν και κάποιοι μαθητές με ΔΕΠΥ. Η παρέμβαση διήρκησε 8 εβδομάδες και αποτελούνταν από οχτώ 50λεπτα θεματικά εργαστήρια, σε κάθε ένα από τα οποία οι μαθητές έρχονταν σε επαφή με διαφορετικά υλικά και είδη τέχνης. Μετά τις αρχικές οδηγίες και την δημιουργία, οι μαθητές παρουσίαζαν τα έργα τους και τέλος ακολουθούσε συζήτηση σχετικά με αυτά. Η παρέμβαση είχε ευρεία αποδοχή τόσο από τους μαθητές, όσο και από τους δασκάλους τους, ενώ στα θετικά της αποτελέσματα συμπεριλαμβάνονται η βελτίωση στην συναισθηματική έκφραση, την αυτονομία και την αυτοπεποίθηση των μαθητών, αλλά και των μεταξύ τους σχέσεων (Goodes et al., 2024).

Η τελευταία μας μελέτη, συνδυάζει την μεθοδολογία DIR (Developmental Individual Differences Relationship) μαζί με τις τέχνες (μουσική, χορός, ζωγραφική), προκειμένου να βελτιώσει την αλληλεπίδραση, την επικοινωνία και την κοινωνικοποίηση μαθητών με αυτισμό. Στο σημείο αυτό, να αναφέρουμε ότι το μοντέλο παρέμβασης DIR είναι ένα αναπτυξιακό (Developmental), σχεσιακό (Relationship) και βασισμένο στις ατομικές διαφορές κάθε ατόμου (Individual) μοντέλο, που έχει αποδεχτεί ιδιαίτερα αποτελεσματικό για άτομα με αυτισμό, ακολουθεί συγκεκριμένες αρχές και μεθοδολογία και εφαρμόζεται από ειδικά εκπαιδευμένο θεραπευτή (Wieder & Greenspan, 2003). Η συγκεκριμένη παρέμβαση υλοποιήθηκε σε ένα Ιδιωτικό Σχολείο στις ΗΠΑ, σε δείγμα 21 μαθητών με αυτισμό από 5-21 χρονών. Οι μαθητές συμμετείχαν κανονικά σε ομαδικές συνεδρίες Μουσικοθεραπείας και Art Therapy, σύμφωνα με το πρόγραμμα σπουδών τους, παράλληλα όμως συμμετείχαν και σε 20 ατομικές, ημιδομημένες, 45λεπτες συνεδρίες DIR, όπου οι θεραπευτές χρησιμοποιούσαν τεχνικές DIR, μαζί με οπτικά βοηθήματα, μουσικές και χορευτικές δραστηριότητες, ανάλογα με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα του κάθε μαθητή. Τα αποτελέσματα, τα οποία προέκυψαν τόσο από ποσοτικές (SEGS, FEAS, DASH), όσο και ποιοτικές μετρήσεις (αρχεία καταγραφής θεραπείας) έδειξαν σημαντικές αλλαγές στην συναισθηματική και αισθητηριακή αυτορρύθμιση, την δέσμευση με δραστηριότητες και υλικά, καθώς και την επικοινωνία των μαθητών. Μάλιστα, σύμφωνα με δασκάλους και θεραπευτές, οι δεξιότητες που απέκτησαν, γενικεύτηκαν και εκτός της θεραπευτικής αίθουσας (Thayer et al., 2021).

 

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο