Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 1ο

Νοέ 18, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 1ο

 

 

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ

Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών

«Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση»

 

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

 

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον

 

Χρηστίδου Αγγελική

 

Εξεταστική επιτροπή

Καρτασίδου Λευκοθέα, Καθηγήτρια, Επόπτρια

Δημητριάδου Ιωάννα, Επικουρικό προσωπικό

Στάμου Λήδα, Καθηγήτρια

 

Θεσσαλονίκη 2024

 

Η συγγραφέας βεβαιώνει ότι το περιεχόμενο του παρόντος έργου είναι αποτέλεσμα προσωπικής εργασίας και ότι έχει γίνει η κατάλληλη αναφορά στην εργασία τρίτων, όπου κάτι τέτοιο ήταν απαραίτητο, σύμφωνα με τους κανόνες της ακαδημαϊκής δεοντολογίας.

 

Χρηστίδου Αγγελική

 

Περιεχόμενα

Περίληψη

Abstract

Πρόλογος

Εισαγωγή

Κεφάλαιο 1: ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

1.1         Ορισμοί, ρόλος και οφέλη της Τέχνης

1.2         Τέχνη και Θεραπεία

1.2.1      Ιστορική εξέλιξη

1.2.2      Ορισμοί

1.2.3      Art in Therapy (Art Psychotherapy), Art as Therapy, Therapeutic Art

1.3         Τέχνη και εκπαίδευση

1.3.1      School (Based) Art Therapy και Art Education (Καλλιτεχνική εκπαίδευση)

1.3.2      Art (based) interventions, Art Therapies, Art based programs

1.3.3      Ειδική Αγωγή

1.3.4. Σκοπός της έρευνας – Ερευνητικά ερωτήματα

Κεφάλαιο 2: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

2.1         Ερευνητική στρατηγική

2.2         Δείγμα της έρευνας

2.3         Διαδικασία και εργαλεία της έρευνας

2.4         Κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού των άρθρων

2.5         Ανάλυση δεδομένων

Κεφάλαιο 3: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

3.1         Μουσικές Παρεμβάσεις

3.2         Θεατρικές ή Χορευτικές Παρεμβάσεις

3.2 Μεικτές Παρεμβάσεις

Κεφάλαιο 4: ΣΥΖΗΤΗΣΗ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ- ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

4.1         Συζήτηση

4.2         Συμπεράσματα

4.3         Περιορισμοί της έρευνας

4.4         Επιπτώσεις της έρευνας στην ειδική αγωγή και αποκατάσταση

4.5         Μελλοντικές προτάσεις

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

 

Περίληψη

 

ΠΛΑΙΣΙΟ: Με την πάροδο των χρόνων, οι τέχνες χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο στο σχολικό πλαίσιο, προκειμένου να ενισχύσουν σημαντικές δεξιότητες ζωής των παιδιών και να βελτιώσουν την ποιότητα της διδασκαλίας και της μάθησης. Ειδικότερα στον κλάδο της ειδικής αγωγής, κάθε θετική αλλαγή και εξέλιξη που επέρχεται στα άτομα, με την επαφή τους με τις τέχνες, νοείται ως «θεραπευτική». ΣΚΟΠΟΣ: Η συγκεκριμένη εργασία αποτελεί μια συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας των τελευταίων είκοσι χρόνων. Στοχεύει στην συγκέντρωση, καταγραφή και συσχέτιση όλων των παρεμβάσεων, προγραμμάτων και θεραπειών για άτομα με αναπηρίες, που ενσωματώνουν τις τέχνες και υλοποιούνται σε σχολικά πλαίσια. Ακόμα, διερευνά το είδος της τέχνης που ενσωματώνεται περισσότερο σε αυτές τις παρεμβάσεις και τα «θεραπευτικά» οφέλη που αποκομίζουν τα άτομα, από την συμμετοχή τους σε αυτές. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Η έρευνα οδήγησε σε 15 μελέτες που περιλάμβαναν τέτοιου είδους παρεμβάσεις. Οι παρεμβάσεις αυτές, διέφεραν μεταξύ τους ως προς την δομή, το πλαίσιο και το άτομο που τις υλοποιούσε. Οι συγκεκριμένες διαφοροποιήσεις σχετίζονταν με τις διαφορετικές προσεγγίσεις, αλλά και την οπτική και τον χώρο προέλευσης του κάθε επιστήμονα. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Κοινό σημείο όλων των παρεμβάσεων, ήταν οι θετικές αλλαγές και εξέλιξη που προκαλούσαν στους συμμετέχοντες, κυρίως στους τομείς της επικοινωνίας, της λειτουργικότητας και της κοινωνικοποίησης. Ακόμα, βρέθηκαν δυο έρευνες που επικεντρώνονταν σε ακαδημαϊκές δεξιότητες. Η μουσική κατείχε πρωταγωνιστικό ρόλο στις περισσότερες παρεμβάσεις, ενώ το είδος της αναπηρίας δεν φάνηκε να επηρεάζει τα αποτελέσματα. Ωστόσο, μαθητές με πιο ήπιες μορφές αναπηρίας και υψηλά επίπεδα λειτουργικότητας, παρουσίασαν μεγαλύτερη βελτίωση. Παρεμβάσεις, προγράμματα και θεραπείες που ενσωματώνουν τις τέχνες, μπορούν να αναδειχθούν ως χρήσιμα εργαλεία, για όλους τους επαγγελματίες που εργάζονται με μαθητές με αναπηρία σε σχολικά πλαίσια.

 

Λέξεις κλειδιά: ειδική αγωγή, σχολικά πλαίσια, παρεμβάσεις βασισμένες στην τέχνη (art based interventions), προγράμματα βασισμένα στην τέχνη (art based programs), θεραπείες βασισμένες στην τέχνη (art therapies)

 

Πρόλογος

 

Το θέμα της συγκεκριμένης εργασίας, επιλέχθηκε εξαιτίας του προσωπικού μου ενδιαφέροντος σχετικά με τις τέχνες και πώς αυτές θα μπορούσαν να ενσωματωθούν στο διδακτικό μου έργο, προκειμένου να γίνει η διδασκαλία μου πιο αποτελεσματική.

Από τα πρώτα ακόμα χρόνια της δουλειάς μου ως παράλληλη στήριξη σε μαθητές με αναπηρίες, παρατήρησα ότι πολλοί από τους μαθητές μου, έτρεφαν ιδιαίτερη αγάπη και προτίμηση για τα καλλιτεχνικά μαθήματα (εικαστικά, μουσική, θεατρική αγωγή), στα οποία μάλιστα παρουσίαζαν πολύ καλές επιδόσεις. Ιδιαίτερη εντύπωση μου προκάλεσε το γεγονός, πώς στους μαθητές μου με Αυτισμό, άρεσε πολύ να ζωγραφίζουν ιστορίες, τις οποίες εκείνη την στιγμή αφηγούνταν και ζωγράφιζαν παράλληλα, δημιουργώντας μια ζωγραφιά, που εμπλουτίζονταν όλο και περισσότερο, ανάλογα με την εξέλιξη της ιστορίας τους.

Μετά από αυτή την παρατήρηση, συνειδητοποίησα πως και εγώ η ίδια αυθόρμητα προσπαθούσα να εντάξω την ζωγραφική στην διδασκαλία μου, προκειμένου να τους εξηγήσω έννοιες, καταστάσεις και μαθηματικά προβλήματα, τα οποία δυσκολεύονταν να αντιληφθούν με άλλο τρόπο. Αντίστοιχα, σκαρφιζόμουν τραγουδάκια με ομοιοκαταληξία, για να τους διευκολύνω να θυμούνται ευκολότερα γραμματικούς κανόνες ή την προπαίδεια. Πολλές φορές μάλιστα, όταν το θέμα του μαθήματος και οι συνθήκες το επέτρεπαν, το δραματοποιούσαμε μαζί, για να γίνει πιο ενδιαφέρον και κατανοητό. Όλοι αυτοί οι τρόποι, έκαναν την μαθησιακή διαδικασία πιο ευχάριστη και διασκεδαστική και για αυτούς, αλλά και για εμένα, ενώ συνειδητοποιούσα ότι όντως βοηθούσαν τους μαθητές μου να κατανοήσουν και να διατηρήσουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, όσα ήθελα να τους διδάξω.

Παράλληλα, ένα σεμινάριο που παρακολούθησα, σχετικά με το πώς μέσα από την ζωγραφική, μπορούμε να διδάξουμε σε μαθητές με αυτισμό αφηρημένες έννοιες, μου έδωσε την αφορμή να αποφασίσω να ασχοληθώ πιο συστηματικά και οργανωμένα με το συγκεκριμένο θέμα.

Έτσι ξεκίνησα να ψάχνω μεταπτυχιακά που θα συνέδεαν με κάποιο τρόπο τις τέχνες με την εκπαίδευση. Τον αρχικό ενθουσιασμό, πολύ γρήγορα αντικατέστησε η απογοήτευση, καθώς συνειδητοποιούσα ότι εφόσον δεν έχω εξειδικευμένες γνώσεις ζωγραφικής, μουσικής, ή θεάτρου, η επιθυμία μου δύσκολα θα πραγματοποιούνταν. Εν’ τέλει, αποφάσισα να λάβω μέρος στο συγκεκριμένο μεταπτυχιακό πρόγραμμα και να εκπονήσω μια διπλωματική εργασία που θα είχε ως θέμα τις τέχνες και πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην εκπαίδευση μαθητών με αναπηρίες.

Ξεκινώντας την αναζήτηση, πολύ γρήγορα ήρθαν στο προσκήνιο έννοιες και όροι όπως Art Therapy, art as therapy, art in therapy κ.α. Όλες αυτές οι έννοιες συνέδεαν με κάποιον τρόπο τις τέχνες με την εκπαίδευση. Ωστόσο, μου έκανε εντύπωση η ύπαρξη του στοιχείου της θεραπείας, καθώς εγώ ήθελα να εστιάσω περισσότερο στο κομμάτι της τέχνης και στην χρήση της στην εκπαίδευση. Ως θεραπεία είχα κάτι άλλο στο μυαλό μου, που δεν σχετίζονταν με αυτό που με ενδιέφερε και τις γνώσεις μου.

Στον τομέα της αναπηρίας όμως, η θεραπεία λαμβάνει μια πιο ευρεία έννοια και ενσωματώνει κάθε ενέργεια ή δραστηριότητα που επιφέρει θετική αλλαγή και βελτίωση στα άτομα. Έτσι κάθε παρέμβαση που περιλαμβάνει τις τέχνες και επιφέρει θετικές αλλαγές στα άτομα με αναπηρίες, μπορεί να χαρακτηριστεί ως «θεραπευτική».

Στην εργασία μου, προσπάθησα να συγκεντρώσω όλες αυτές, τις διαφορετικές μεταξύ τους «θεραπευτικές» παρεμβάσεις, που ενσωματώνουν τις τέχνες σε σχολικά πλαίσια, και απευθύνονται σε μαθητές με αναπηρία. Συγκρίνοντας τες, παρατήρησα πως κάποιες χρειάζονται ειδικό θεραπευτή με εξειδικευμένες γνώσεις και εκπαίδευση για να υλοποιηθούν, ενώ κάποιες άλλες, μπορούν να πραγματοποιηθούν από δάσκαλο ή καλλιτέχνη. Αυτό μου έδωσε ιδιαίτερη χαρά, καθώς ήταν πολύ κοντά σε αυτό που αρχικά με ενδιέφερε. Όλα όσα έμαθα, είναι πολύτιμα για την μετέπειτα πορεία μου και μου δίνουν αφορμή, κίνητρο και κατευθύνσεις για να υλοποιήσω και εγώ ίσως στο μέλλον, κάποιου τέτοιου είδους παρέμβαση.

Σε αυτό το σημείο, θα ήθελα να ευχαριστήσω την επόπτρια μου, την κυρία Καρτασίδου, για όλη της την βοήθεια και καθοδήγηση, κατά την διάρκεια συγγραφής της εργασίας μου.

Ακόμα ένα μεγάλο ευχαριστώ, χρωστάω στην οικογένεια μου και τον άνθρωπό μου, τον Βασίλη, που ήταν πάντα δίπλα μου, πίστευαν σε εμένα και δεν με άφησαν να τα παρατήσω.

Τέλος, θα ήθελα να αφιερώσω αυτή την εργασία, με όλη μου την αγάπη, στους μαθητές που πέρασαν από τα χέρια μου, αλλά και σε αυτούς που θα έρθουν, με την υπόσχεση ότι δεν θα πάψω ποτέ, να προσπαθώ να βρω τον τρόπο και να κάνω το καλύτερο για αυτούς…

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο