Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 20ο
Κεφάλαιο 4: ΣΥΖΗΤΗΣΗ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ- ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
4.1 Συζήτηση
Από την εποχή της Kramer και του Lowenfeld, οι οποίοι πρώτοι προσπάθησαν να εισάγουν θεραπευτικά τις τέχνες στα σχολεία, έχουν εφαρμοστεί χιλιάδες παρεμβάσεις και προγράμματα που τις ενσωματώνουν. Ειδικότερα στο χώρο της ειδικής αγωγής, ολοένα και περισσότεροι επαγγελματίες που εργάζονται με μαθητές με αναπηρίες, δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τέτοιου είδους παρεμβάσεις.
Στην παρούσα εργασία, εξετάστηκαν 15 μελέτες που περιλάμβαναν παρεμβάσεις, προγράμματα και θεραπείες που ενσωματώνουν τις τέχνες και υλοποιήθηκαν σε σχολικά πλαίσια, για μαθητές με αναπηρίες. Σε όλες τις μελέτες, αναδεικνύεται η συμβολή των τεχνών στην βελτίωση ήδη υπαρχουσών δεξιοτήτων ή στην κατάκτηση νέων. Χαρακτηριστικό όλων των παρεμβάσεων, είναι πως στα αποτελέσματα τους αναφέρεται ο όρος «θετικές αλλαγές». Κάτι τέτοιο έρχεται σε συμφωνία με τα λεγόμενα των Ezell και Levy (2003), οι οποίοι υποστηρίζουν πως η επαφή των ατόμων με αναπηρία με τις τέχνες είναι από μόνη της θεραπευτική, με την έννοια ότι επιφέρει θετικές αλλαγές . Βλέπουμε λοιπόν πως στον τομέα της αναπηρίας, όροι όπως «θεραπεία» και «θεραπευτικός», έχουν μια πιο ευρεία έννοια, καθώς η αναπηρία δεν είναι μια κατάσταση η οποία εξαλείφεται τελείως, όπως προτείνει ο παραδοσιακός ορισμός για την «θεραπεία», αλλά μια κατάσταση η οποία μπορεί να βελτιωθεί. Έτσι, οποιαδήποτε παρέμβαση προκαλεί θετικές αλλαγές ή βελτίωση, θεωρείται θεραπευτική.
Αυτές οι θετικές αλλαγές, παρατηρούνται κυρίως στους τομείς της επικοινωνίας, της λειτουργικότητας, της αλληλεπίδρασης και της συναισθηματικής έκφρασης, οι οποίοι βρίσκονται στο επίκεντρο των παρεμβάσεων που ενσωματώνουν τις τέχνες σε σχολικά πλαίσια, για μαθητές με αναπηρίες, σύμφωνα με την Ahessy (2020). Λιγότερη έμφαση φαίνεται να δίνεται στις ακαδημαϊκές δεξιότητες, όπως αναφέρουν και οι Malley και Silverstein (2014), γεγονός που επιβεβαιώνεται και από τα αποτελέσματα της έρευνας μας, με μόνο δύο συνολικά μελέτες, να εστιάζουν εκεί.
Η Makousky (2018) αναφέρει πως το 10-15% των παρεμβάσεων που συμπεριλαμβάνουν τις τέχνες στα σχολεία, αφορά μαθητές με Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές. Στην έρευνά μας συμπεριλαμβάνονται παρεμβάσεις που απευθύνονται σε αυτή την κατηγορία μαθητών, αλλά και κάποιες που εφαρμόζονται σε μαθητές με νοητική αναπηρία, κώφωση και βαριές και πολλαπλές αναπηρίες. Το είδος της αναπηρίας, δεν φαίνεται να επηρεάζει τα αποτελέσματα των παρεμβάσεων. Όλοι οι μαθητές ανεξαρτήτως, ευεργετούνται από τα θεραπευτικά οφέλη των τεχνών. Ωστόσο, η σοβαρότητά της αναπηρίας, καθώς και το επίπεδο της λειτουργικότητας του εκάστοτε μαθητή, επηρεάζει το πόσο θα ωφεληθεί από την κάθε παρέμβαση. Αυτό διαφαίνεται στην μελέτη των Zyga και συν. (2018), οι οποίοι συμπεριλαμβάνουν στην έρευνα τους μαθητές με διαφορετικές μορφές νοητικής αναπηρίας (ήπια έως σοβαρή) και διαφορετικά επίπεδα λειτουργικότητας. Μαθητές λοιπόν με ήπια ή μέτρια νοητική αναπηρία και καλύτερο επίπεδο λειτουργικότητας, εμφανίζουν μεγαλύτερη βελτίωση από αυτούς με σοβαρή ή βαριά αναπηρία.
Διαφοροποιήσεις παρατηρούνται στις μελέτες που ενσωματώνονται στα αποτελέσματα, ως προς το πλαίσιο και ως προς τα άτομα που υλοποιούν τις παρεμβάσεις, επιβεβαιώνοντας όλα όσα έχουν συζητηθεί στο πρώτο κεφάλαιο, σχετικά με τα διαφορετικά μοντέλα και προσεγγίσεις, που ενσωματώνουν τις τέχνες στα σχολεία. Στην περίπτωση των μαθητών με αναπηρία και επειδή κάθε επαφή τους με τις τέχνες θεωρείται «θεραπευτική», προκύπτουν όροι όπως «Art therapy», «art in therapy» , «art as therapy», «Art Education», «Therapeutic Art», «Art based interventions», «Art based programs», οι οποίοι πολλές φορές ταυτίζονται μεταξύ τους, δημιουργώντας σύγχυση (Edwards, 2004). Για τις ανάγκες της παρούσας εργασίας, κάναμε μια γενική κατηγοριοποίηση και αποφασίσαμε να χρησιμοποιήσουμε μόνο τους όρους «Art based interventions», «Art therapies» και «Art based programs». Υπογραμμίζουμε ωστόσο, πως η συγκεκριμένη κατηγοριοποίηση δεν είναι καθολικά αποδεκτή, αλλά υιοθετήθηκε προς διευκόλυνση της ερευνήτριας στην διαχείριση των αποτελεσμάτων.
Κάποιες από τις μελέτες, θα λέγαμε ότι έχουν περισσότερο θεραπευτικό χαρακτήρα. Σε αυτές, η δομή της παρέμβασης είναι πιο αυστηρή και ακολουθεί συγκεκριμένα πρότυπα. Ως επί το πλείστων, λαμβάνουν χώρα σε ειδικά διαμορφωμένες τάξεις και υλοποιούνται από εξειδικευμένους θεραπευτές (Kapitan et al., 2011). Με βάση την κατηγοριοποίηση που κάναμε, οι παρεμβάσεις αυτές θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως «Art therapies». Σε αυτή την κατηγορία παρεμβάσεων, θα μπορούσαμε να εντάξουμε τις παρεμβάσεις των Schmid και συν. (2020) από τις μουσικές παρεμβάσεις και των Thayer και συν. (2021) και Thergaonkar και Daniel (2019), από τις μεικτές παρεμβάσεις.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και μελέτες, που ο χαρακτήρας τους είναι περισσότερο εκπαιδευτικός. Αυτές μπορεί μεν να έχουν κάποια δόμηση, όχι όμως αυστηρή και πραγματοποιούνται συνήθως μέσα στις σχολικές τάξεις. Η κύρια διαφορά τους από αυτές της προηγούμενης κατηγορίας, είναι ο επαγγελματίας που τις υλοποιεί, όπως επισημαίνει και η Makousky (2018). Αυτές οι παρεμβάσεις χαρακτηρίζονται «Art based programs». Παραδείγματα τέτοιων παρεμβάσεων είναι η μουσική παρέμβαση των Draper και συν. (2019), το χορευτικό πρόγραμμα των Marouli και συν. (2021), η παρέμβαση των Goodes και συν. (2024) και οι Πολυαισθητηριακές Μουσικοθεατρικές παρεμβάσεις των Johnels και συν. (2024).
Η παρέμβαση των Mason και συν. (2021), των Brown και συν. (2018) αλλά και τα προγράμματα KIDS LOVE MUSICALS! και «Leo the Lion» (Stamou et al., 2019), δεν μπορούν να ενταχθούν αυστηρά σε μια από τις παραπάνω κατηγορίες, καθώς ο χώρος, το περιεχόμενο, ή το άτομο που τις υλοποιεί δεν έχει τόσο κομβική σημασία, ή συμπεριλαμβάνουν στοιχεία και από τις δυο κατηγορίες.
Στο σημείο αυτό, να επισημάνουμε μια ασυμφωνία που υπάρχει ανάμεσα στην κατηγοριοποίηση που ακολουθούμε και σε κάποιους ερευνητές, μελέτες των οποίων συμπεριλαμβάνονται στα αποτελέσματα της έρευνας. Οι Rajaee και συν. (2024) και οι Jacob και Pillay (2021) περιγράφουν δυο παρεμβάσεις, οι οποίες ως προς την δομή, τον χαρακτήρα και τον επαγγελματία που τις υλοποιεί, θα ταίριαζαν περισσότερο στα «Art based programs», οι ίδιοι όμως τις χαρακτηρίζουν «therapies». Έτσι για μια ακόμα φορά, επιβεβαιώνεται η σύγχυση που υπάρχει σχετικά με τους ορισμούς.
Η εστίαση στην εργασία μας ωστόσο, δεν βρίσκεται τόσο στο κομμάτι των ορισμών και την έννοια της θεραπείας, όσο στο κομμάτι της τέχνης και πώς αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε σχολικά πλαίσια, προκειμένου να βοηθήσει τους μαθητές με αναπηρία. Σε όλες λοιπόν τις μελέτες, στις παρεμβάσεις που περιγράφονται, είτε αυτές χαρακτηρίζονται ως «Art based interventions», είτε «Art therapies», είτε «Art based programs», οι τέχνες παίζουν καθοριστικό ρόλο και βοηθούν τους μαθητές με αναπηρίες να αποκτήσουν ή να βελτιώσουν διάφορες δεξιότητες, λειτουργώντας ως πηγές μάθησης και ανάπτυξης, όπως αναφέρουν οι Bajaj & Vohra (2013).
Μέσω των τεχνών ενεργοποιούνται οι αισθήσεις και έτσι η μάθηση γίνεται πιο απτή και κατανοητή (Allen, 2018), ενώ παράλληλα λειτουργούν και ως ένας εναλλακτικός και πιο άμεσος τρόπος επικοινωνίας, για μαθητές που δεν μπορούν να επικοινωνήσουν με άλλο τρόπο (Bajaj & Vohra, 2013). Σημαντική είναι η συμβολή τους στον έλεγχο και την διαχείριση των συναισθημάτων (Menzer 2014), αλλά και γενικότερα στην αυτορρύθμιση, την ψυχική υγεία και την βελτίωση της ποιότητας ζωής των ατόμων (You, 2021).
Πριν κλείσουμε το κεφάλαιο της συζήτησης, θα ήταν σοβαρή παράλειψη να μην αναφερθούμε στην μουσική και στο πώς αυτή επιδρά και επηρεάζει τους μαθητές με αναπηρία. Όπως εύκολα μπορούμε να παρατηρήσουμε, σχεδόν όλες οι μελέτες που έχουμε εξετάσει, συμπεριλαμβάνουν την μουσική στις παρεμβάσεις που περιγράφουν. Από την πιο απλή της μορφή, ως ακρόαση μουσικής κατά την διάρκεια της διδασκαλίας, ως και πιο σύνθετες και περίπλοκες μεθόδους μουσικοθεραπείας (π.χ VOICSS), η μουσική φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο και να προκαλεί θετικές αλλαγές σε μαθητές με αναπηρία.
Θα μπορούσαμε να γράψουμε κεφάλαια ολόκληρα για την σχέση και την σύνδεση της μουσικής με την αναπηρία, τις θεραπευτικές της ιδιότητες και την ιδιαίτερη κλίση ή το ταλέντο κάποιων ατόμων με αναπηρία σε αυτήν. Έτσι όμως θα ξεφεύγαμε πολύ από το θέμα μας, που δεν είναι μόνο η μουσική, αλλά γενικά οι παραστατικές τέχνες και πώς μπορούν να ενσωματωθούν σε σχολικά προγράμματα για μαθητές με αναπηρίες. Θα αρκεστούμε λοιπόν σε μια απλή αναφορά στην χαλαρωτική της επίδραση, που κατά τον Sharma (2017) βελτιώνει την μάθηση, αλλά και στην ικανότητά της να ενεργοποιεί συνδέσεις και μηχανισμούς στον εγκέφαλο, οι οποίοι μπορούν να διευκολύνουν την ανάπτυξη ακαδημαϊκών, κοινωνικών και άλλων δεξιοτήτων (Wan et al., 2010). Η ικανότητα αυτή της μουσικής, διαφαίνεται και σε μια από τις δικές μας μελέτες. Το ενδιαφέρον αυτής της μελέτης, έγκειται στο ότι η μουσική παρέμβαση που περιγράφεται, εφαρμόζεται σε μαθητές με κώφωση, κάτι που εκ πρώτης όψεως θα μας παραξένευε, δεδομένου ότι τα άτομα αυτά δεν μπορούν να την ακούσουν. Όπως φαίνεται όμως, πέρα από το κομμάτι της ακρόασης, άλλα στοιχεία
που σχετίζονται με την μουσική, όπως ο ρυθμός και η δόνηση, προκαλούν εξίσου θετικές αλλαγές στον ανθρώπινο εγκέφαλο και διευκολύνουν στην ανάπτυξη νέων νευρωνικών συνδέσεων που σχετίζονται με την κατάκτηση εκτελεστικών, στην συγκεκριμένη περίπτωση, δεξιοτήτων (Mason et al., 2021).