Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 9ο

Νοέ 22, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 9ο

 

1.3.3      Ειδική Αγωγή

 

Στον τομέα της αναπηρίας, οποιαδήποτε επαφή με κάποια μορφή τέχνης, παραδοσιακά θεωρείται ότι επιφέρει θεραπευτικά αποτελέσματα. Έτσι, τέχνη και θεραπεία συνδέονται στενά (Barnes, 2003). Η λέξη «θεραπεία» όμως, επεκτείνεται από τον παραδοσιακό της ορισμό και περικλείει κάθε θετική αλλαγή που πραγματοποιείται στην ζωή του ατόμου με αναπηρία. (Ezell & Levy, 2003). Τέτοιου είδους θετικές αλλαγές, μπορεί να εντοπίζονται στους τομείς της επικοινωνίας, της λειτουργικότητας, της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της συναισθηματικής έκφρασης (Ahessy, 2020).

Οι τέχνες αποτελούν ένα αποτελεσματικό εργαλείο επικοινωνίας, κυρίως για τα μη λεκτικά άτομα, ή για όσα δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν με λέξεις τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες τους. Μέσω αυτών, η επικοινωνία τους γίνεται πιο εύκολη, ήπια και λιγότερο «απειλητική» (Emakpor et al., 2012). Επίσης, μέσω της πολυαισθητηριακής καλλιτεχνικής διαδικασίας (Koch et al., 2015), κατά την οποία εγείρονται ταυτόχρονα οπτικά, ακουστικά, απτικά και ιδιοδεκτικά ερεθίσματα, τα άτομα με αναπηρία μπορούν να βελτιώσουν ήδη υπάρχουσες ή να αποκτήσουν νέες ικανότητες, να μάθουν να οργανώνουν καλύτερα το σώμα τους, να κατανοούν ευκολότερα τον εαυτό τους (You, 2021) και να αυτοπροσδιορίζονται, αλλά και να διευρύνουν τις σκέψεις τους, να εξασκηθούν στην λήψη αποφάσεων και να αναλάβουν περισσότερες πρωτοβουλίες (Huang & Dodder, 2002). Γνώσεις και δεξιότητες, σημαντικές για την καθημερινότητά τους, που η απόκτηση τους ή μη, επηρεάζουν την ποιότητα ζωής τους (Darragh et al., 2015). Τέλος, σημαντική είναι η συμβολή των τεχνών και στην συναισθηματική ανάπτυξη και τον έλεγχο των συναισθημάτων των ατόμων με αναπηρία (Ho et al., 2020). Κατά την διάρκεια της καλλιτεχνικής δημιουργίας, το άγχος μειώνεται και με την ολοκλήρωση της, το τελικό προϊόν που παράγεται από μέρους τους, βοηθάει στην ενίσχυση της αυτοπεποίθησής τους (Stickey et al., 2012).

Για όλους λοιπόν τους παραπάνω λόγους, οι τέχνες ενσωματώνονται σε προγράμματα και παρεμβάσεις για άτομα με αναπηρίες και χρησιμοποιούνται θεραπευτικά σε κλινικά, εκπαιδευτικά (Rubin, 2009), αλλά και ανεξάρτητα περιβάλλοντα (Darragh et al., 2015).

Στα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, οι τέχνες εισάγονται θεραπευτικά στην δημόσια εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία την δεκαετία του 1960 (Makousky, 2018). Πρωτοπόρος, υπήρξε ο δάσκαλος της τέχνης Viktor Lowenfeld, ο οποίος, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, συστήνει το 1939 τον όρο «art education therapy». Δουλεύοντας με παιδιά με τύφλωση ή πρόβλημα όρασης, προσπαθεί να κατανοήσει, μέσα από καλλιτεχνικές δραστηριότητες, το αντίκτυπο της αναπηρίας στην αυτό- αντίληψη τους (Zimmerman, 2010). Παρόμοια, η Marie Petrie, εργάζεται με παιδιά με φυσικές, αισθητηριακές και νοητικές αναπηρίες και περιγράφει, πώς οι ομάδες αυτές, ωφελούνται με την ενασχόληση τους με τις τέχνες (Rubin, 2009).

Στην ειδική αγωγή, η σύγχυση ανάμεσα σε «Art Therapy» και «Art Education», αλλά και στις παρεμβάσεις που περιλαμβάνουν τις τέχνες, είναι ακόμα μεγαλύτερη, με την διάκριση ανάμεσα τους να είναι πολύ λεπτή. Σίγουρα υπάρχουν στοιχεία εκπαίδευσης στην «Art Therapy» και θεραπευτικά στοιχεία στην «Art Education», παρόλα αυτά έχουν διαφορές ως προς τον στόχο. Η μια στοχεύει πρωτίστως στην θεραπεία, χρησιμοποιώντας την τέχνη ως μέσο και η άλλη στοχεύει πρωτίστως στην εκπαίδευση, με τα θεραπευτικά οφέλη να έρχονται ως επακόλουθα (Rubin, 2009). Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις, που «Art Therapy» και «Art Education» συγχωνεύονται σε ένα μεικτό μοντέλο (Art Education Model), στο οποίο η «Art Therapy» πραγματοποιείται μέσα στην σχολική τάξη, συνδυαστικά με την διδασκαλία (Edelman, 2020).

Αντίστοιχη σύγχυση, υπάρχει και ως προς τους επαγγελματίες που σχεδιάζουν και υλοποιούν τις «Art (based) interventions» για τους μαθητές με αναπηρία. Art therapists, δάσκαλοι καλλιτεχνικών (art teachers/educators) και δάσκαλοι ειδικής αγωγής, διεκδικούν αυτόν τον ρόλο. Πολλοί εκπαιδευτικοί, προσπαθώντας να βοηθήσουν τους μαθητές τους, σχεδιάζουν από μόνοι τους προγράμματα που ενσωματώνουν τις τέχνες, χωρίς ωστόσο να έχουν κάποια εξειδικευμένη κατάρτιση (Makousky, 2018). Κάποιοι ερευνητές επιμένουν ότι κάτι τέτοιο είναι επικίνδυνο για τους μαθητές και τάσσονται υπέρ των Art therapists (McDonald & Drey, 2017). Ο John (1986), υποστηρίζει πως σκοπός των δασκάλων, προκειμένου να βοηθήσουν τους μαθητές τους με αναπηρία, είναι να προσαρμόζουν την διδασκαλία τους και την ύλη, συνδυάζοντας τις τέχνες με την ειδική αγωγή και δημιουργώντας προγράμματα, που τα χαρακτηρίζει ως «therapeutic art programs». Τέλος, υπάρχουν και ερευνητές, που προτείνουν ότι η καλύτερη λύση είναι η διασταύρωση της «Art Therapy», της ειδικής αγωγής και της «Art Education» και η συνεργασία ειδικών από τον κάθε κλάδο (Kissinger & Ponder, 2009).

Είναι γεγονός πάντως, πως η παρουσία της «Art Therapy» και των «Art (based) interventions» σε σχολικά πλαίσια, είναι πιο συχνά στην ειδική αγωγή, παρά στην γενική εκπαίδευση. Το ίδιο ισχύει και για τους πόρους που δαπανώνται για αυτό τον σκοπό, αλλά και για τους ειδικούς επιστήμονες που απαιτούνται. Στις Η.Π.Α, σχεδόν όλα τα σχολεία που φιλοξενούν μαθητές με αναπηρίες έχουν σταθερό Art therapist στο προσωπικό τους, ενώ στην γενική εκπαίδευση, οι Art therapists συνήθως μετακινούνται και μοιράζουν τις ώρες τους σε περισσότερα σχολεία (Regev et al., 2015).

Η πιο γνωστή και κομβική «Art (based) intervention» στην Αμερική, είναι το εθνικό πρόγραμμα M -DCPS, που εφαρμόζεται στην Κομητεία του Μαϊάμι της Καλιφόρνια (Makousky, 2018). Το πρόγραμμα αυτό ξεκίνησε πιλοτικά το 1979, με πρωτοβουλία της Janet Bush και συνδύαζε «Art Therapy» και «Art Education» σε αυτόνομες τάξεις, για μαθητές με Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), νοητικές, φυσικές και συναισθηματικές αναπηρίες (Isis et al., 2010). Στα πλαίσια του προγράμματος, εξειδικευμένοι Art therapists αξιολογούν τους μαθητές με αναπηρία και θέτουν συγκεκριμένους στόχους, οι οποίοι ενσωματώνονται στο Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό τους Πρόγραμμα (Individualized Education Plan -IEP). Στα ίδια πρότυπα, υλοποιείται από το 1993 μέχρι και σήμερα, ένα αντίστοιχο πρόγραμμα στην περιοχή του New Jersey (Edelman, 2020).

Εκτός όμως από τα διάφορα εθνικά προγράμματα, έχουν υλοποιηθεί κατά καιρούς και υλοποιούνται ακόμα, μικρότερης εμβέλειας προγράμματα και παρεμβάσεις, που ενσωματώνουν τις τέχνες σε σχολικά πλαίσια και απευθύνονται σε μαθητές με αναπηρίες. Σήμερα, το 10-15% των «Art (based) intervention» απευθύνεται σε μαθητές με ΔΑΦ (Makousky, 2018). Η ενδυνάμωση, η ενσωμάτωση τους στην κοινωνία και η αποδοχή τους από τους συνομήλικους, αποτελεί ίσως τον κυριότερο στόχο των «Art (based) interventions» (Delgado & Humm Delgado, 2019). Παράλληλα όμως με αυτούς τους στόχους, εξυπηρετούνται και άλλοι, ακαδημαϊκοί και συναισθηματικοί στόχοι (Malley & Silverstein, 2014).

Πολλοί εκπαιδευτικοί, χρησιμοποιούν «Art (based) interventions» ως εργαλεία μάθησης, τα οποία ενισχύουν την ικανότητα αφηρημένης σκέψης και επικοινωνίας και κάνουν την εκπαίδευση πιο διασκεδαστική και ενδιαφέρουσα, αυξάνοντας την φαντασία, την δημιουργικότητα και το ενδιαφέρον των μαθητών (Kotowski, 2013). Πόσο μάλλον στην περίπτωση μαθητών με αναπηρίες, η γνώση, μέσα από τις τέχνες, μπορεί να παρουσιαστεί με διάφορους τρόπους και αναπαραστάσεις, οδηγώντας σε βαθύτερη κατανόηση (Allen, 2018). Ανάλογα μάλιστα από το είδος της τέχνης που συμπεριλαμβάνει κάθε παρέμβαση, διαφορετικά είναι και τα οφέλη που προσκομίζει κάθε φορά το άτομο. Έτσι, οι εικαστικές-πλαστικές τέχνες φαίνεται να καλλιεργούν περισσότερο δεξιότητες που έχουν να κάνουν με το ίδιο το άτομο και τον εσωτερικό του κόσμο, όπως κατανόηση και έκφραση συναισθημάτων (Development Services Group, 2016), ενώ οι παραστατικές τέχνες καλλιεργούν περισσότερο επικοινωνιακές και κοινωνικές δεξιότητες (Edwards et al., 2018). Μέσα από την συμμετοχή μάλιστα σε προγράμματα παραστατικών τεχνών, στα οποία συμμετέχουν άτομα με αναπηρία και γενικός πληθυσμός, και οι δυο ομάδες φαίνεται να ωφελούνται, ενώ παράλληλα ενθαρρύνεται και η ένταξη (Salcido, 2017).

Μετάβαση στο περιεχόμενο