ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 6ο
1.1.2. Η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας όπως προβλέπεται στο εθνικό μας δίκαιο.
Σε επίπεδο συνταγματικού δικαίου στη χώρα μας δεν υφίσταται αυτοτελής διάταξη που να απαγορεύει τις διακρίσεις ιδίως λόγω αναπηρίας. Τις περισσότερες φορές απαιτείται η εφαρμογή περισσοτέρων διατάξεων του Συντάγματος όπως πρόκειται για το άρθρο 2 παρ.1 του Συντάγματος για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, το άρθρο 4 παρ.1 και 2 για την γενική αρχή της ισότητας, το άρθρο 5 παρ. 1 για την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, το άρθρο 21 παρ. 3 που αφορά το δικαίωμα στην υγεία και την προστασία, μεταξύ άλλων, της αναπηρίας καθώς και η παρ. 6 του ιδίου για τη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνική, οικονομική, επαγγελματική και πολιτική ζωή της χώρας. Περαιτέρω, το άρθρο 22 παρ. 1, σύμφωνα με το οποίο: «Η εργασία αποτελεί δικαίωμα και προστατεύεται από το Κράτος (..) Όλοι οι εργαζόμενοι, ανεξάρτητα από φύλο ή άλλη διάκριση, έχουν δικαίωμα ίσης αμοιβής για παρεχόμενη εργασία ίσης αξίας», το άρθρο 25 παρ. 1, που ορίζει πως: «Τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους του κοινωνικού συνόλου και η αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους. Όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να διασφαλίζουν την ανεμπόδιστη και αποτελεσματική άσκησή τους (..)» και τέλος το άρθρο 116 παρ. 2 σύμφωνα με το οποίο: « (..) Το Κράτος μεριμνά για την άρση των ανισοτήτων που υφίστανται στην πράξη (..)».57
Η Οδηγία 2000/78 μεταφέρθηκε στο ελληνικό δίκαιο με την κύρωση του ν.3304/2005 ο οποίος στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από τον ν.4443/2016 που οδήγησε στην κατάργησή του προϊσχύσαντος.58 Ο ν.4443/2016 και η απαγόρευση των διακρίσεων εφαρμόζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της εργασιακής σχέσης, από την πρόσληψη, δηλαδή κατά το προσυμβατικό στάδιο59 60, όπως άλλωστε και η Οδηγία την οποία ενσωματώνει, μέχρι και τη λύση της σχέση, αφορά άπασες τις συνθήκες εργασίας και όλα τα επαγγέλματα του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα.61 Στο άρθρο 1 του ν.4443/2016, επαναλαμβάνονται οι λόγοι διάκρισης όπως ακριβώς αναφέρονται στο κείμενο της Οδηγίας 2000/78 και τους οποίους ανέφερε και ο προηγούμενος νόμος, και προστίθενται επιπλέον και οκτώ νέοι λόγοι διάκρισης,62 μεταξύ των οποίων και η
«χρόνια πάθηση» για την οποία γίνεται λόγος κατωτέρω63. Στο άρθρο 2 πέραν της άμεσης και έμμεσης διάκρισης, της παρενόχλησης και της εντολής για διακριτική μεταχείριση ατόμου, προστέθηκαν ως επιπρόσθετες έννοιες διακρίσεων η «διάκριση λόγω σχέσης»64, «διάκριση λόγω νομιζόμενων χαρακτηριστικών», «πολλαπλή διάκριση»65 και «άρνηση εύλογων προσαρμογών». Όπως αναλυτικά εκτέθηκε ανωτέρω, η Οδηγία 2000/78 περιλαμβάνει μία «κλειστή» λίστα γνωρισμάτων που προστατεύονται από διακρίσεις. Αυτό δεν συνεπάγεται την αδυναμία του εθνικού νομοθέτη να προσθέτει νέα χαρακτηριστικά γνωρίσματα σε εθνικά νομοθετήματα που κατά την βούλησή του χρήζουν προστασίας από συμπεριφορές διακριτικής μεταχείρισης. Ωστόσο, τα γνωρίσματα αυτά απολαμβάνουν μόνο την προστασία που πηγάζει από τις διατάξεις του εθνικού δικαίου και στερούνται την υπερνομοθετικής ισχύος προστασία του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αφ’ ης στιγμής δεν προβλέπονται στο κείμενο της Οδηγίας. Ωστόσο, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στη διεύρυνση του πεδίου των λόγων διάκρισης διότι όσο διευρύνεται το συγκεκριμένο πεδίο και προστατεύονται όλο και περισσότερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα, αναλογικά περιορίζεται και η συμβατική και επιχειρηματική ελευθερία, ιδιαίτερα κατά το προσυμβατικό στάδιο66 όπου εκ των πραγμάτων υφίσταται μια μεγαλύτερη ελευθερία για επιλογή του αντισυμβαλλόμενου δίχως να απαιτείται ειδική αιτιολόγηση της εκάστοτε απόφασης.67 Ως εκ τούτου, καθίσταται επιτακτική ανάγκη να τίθενται περιορισμοί στην ένταξη νέων γνωρισμάτων για προστασία από τις διακρίσεις υπό την έννοια της ύπαρξης δικαιολογητικών λόγων της ένταξής τους προκειμένου κατά αυτόν τον τρόπο να προστατεύεται και ο πυρήνας του δικαιώματος της συμβατικής ελευθερίας.68
Όπως αναφέρθηκε και σε προηγούμενη ενότητα69, με τον ν.4074/2012 κυρώθηκε από την Ελλάδα η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (Δ.Σ.Δ.Α.Α.) των Ηνωμένων Εθνών μαζί με το Προαιρετικό Πρωτόκολλο. Επιπλέον, ο νόμος 4488/2017 που κυρώθηκε στη συνέχεια έθεσε τις βάσεις για την εφαρμογή της Σύμβασης σε εθνικό επίπεδο, με στόχο την άρση των εμποδίων που εμποδίζουν την ισότιμη συμμετοχή των ΑμεΑ στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας και ανάγοντας σε γενική υποχρέωση την αποχή από διακρίσεις.70 Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 61 παρ. 1 του ν.4488/2017, «Κάθε φυσικό πρόσωπο ή νομικό πρόσωπο δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου υποχρεούται να διασφαλίζει την ισότιμη άσκηση των δικαιωμάτων των ΑμεΑ στο πεδίο των αρμοδιοτήτων ή δραστηριοτήτων του, λαμβάνοντας κάθε πρόσφορο μέτρο και απέχοντας από οποιαδήποτε ενέργεια ή πρακτική που ενδέχεται να θίγει την άσκηση των δικαιωμάτων των ΑμεΑ. Ιδίως υποχρεούται: α) να αφαιρεί υφιστάμενα εμπόδια κάθε είδους, β) να τηρεί τις αρχές καθολικού σχεδιασμού σε κάθε τομέα της αρμοδιότητάς του ή της δραστηριοποίησής του, προκειμένου να διασφαλίζει για τα ΑμεΑ την προσβασιμότητα των υποδομών, των υπηρεσιών ή των αγαθών που προσφέρει, γ) να παρέχει, όπου απαιτείται σε συγκεκριμένη περίπτωση, εύλογες προσαρμογές υπό τη μορφή εξατομικευμένων και κατάλληλων τροποποιήσεων, ρυθμίσεων και ενδεδειγμένων μέτρων, χωρίς την επιβολή δυσανάλογου ή αδικαιολόγητου βάρους, δ) να απέχει από πρακτικές, κριτήρια, συνήθειες και συμπεριφορές που συνεπάγονται διακρίσεις σε βάρος των ΑμεΑ, ε) να προάγει με θετικά μέτρα την ισότιμη συμμετοχή και άσκηση των δικαιωμάτων των ΑμεΑ στον τομέα της αρμοδιότητας ή δραστηριότητάς του.».
Ιδιαιτέρως σημαντική στην προσπάθεια αντιμετώπισης των διακρίσεων και η συμβολή του ν.4808/202171 με τον οποίο κυρώθηκε η Σύμβαση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας «Για την εξάλειψη της βίας και της παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας». Στο άρθρο 4 του νόμου τυποποιείται αυτοτελώς η απαγόρευση της παρενόχλησης και κάθε βίας στην εργασία και γύρω από αυτήν, συμπεριλαμβανομένων δηλαδή όχι μόνο των χώρων που πραγματοποιείται η άσκησή της αλλά ακόμα και σε περιπτώσεις επικοινωνίας που σχετίζονται με την εργασία ή μετακίνησης από και προς σε αυτήν. Τίθεται γενική απαγόρευση της παρενόχλησης που σχετίζεται με την εργασία συμπληρωματικά της πρόβλεψης ως απαγορευμένο λόγο διάκρισης στις διατάξεις των νόμων 3896/2010 και 4443/2016.72 Τομή στο δίκαιο των διακρίσεων αποτελεί η προσθήκη του άρθρου 66 παρ. 1 του ν.4808/2021 που εντάσσει στην έννοια της δυσμενούς διάκρισης την απόλυση εργαζομένου λόγω συγκεκριμένων ειδικών προστατευόμενων χαρακτηριστικών, όπως είναι και η αναπηρία, και έτσι στερείται η δυνατότητα από τον εργοδότη να αιτηθεί την χορήγηση της πρόσθετης αποζημίωσης στον εργαζόμενο που προβλέπεται στην παράγραφο 3 του ιδίου άρθρου, αντί των μισθών υπερημερίας και την υποχρέωση επαναπασχόλησης όπως θα αναλυθεί κατωτέρω.73
57 Χ. Πόνη, Η συνταγματική προστασία των ατόμων με αναπηρία, ΔιΔικ 1/2022, 36.
58 Δ. Ζερδελής/Δ. Γούλας, ό.π., 65.
59Δ. Γούλας, Η απαγόρευση διακρίσεων κατά τη διαδικασία σύναψης της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, 2019, 15 επ.
60 Σε αντίθεση μάλιστα με τη γενική αρχή της ίσης μεταχείρισης η οποία δεν εφαρμόζεται κατά το προσυμβατικό στάδιο. Βλ. περαιτέρω Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 82 επ.
61 Βλ. άρθρο 3 του ν.4443/2016.
62 Χρώμα, εθνική καταγωγή, γενεαλογικές καταβολές, χρόνια πάθηση, οικογενειακή κατάσταση, κοινωνική κατάσταση, ταυτότητα φύλου, χαρακτηριστικά φύλου.
63 Βλ. ενότητα 2.2.
64 ΔΕΚ 17.7.2008, Υπόθ. C-303/08, S. Coleman, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2013, 831, με σχόλια Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 814.
65 ΔΕΕ 24.11.2016, Υπόθ. C-443/15, Parris.
66 Δ. Γούλας/Στ. Κοφίνης, Ο νέος νόμος 4443/2016 για την απαγόρευση των διακρίσεων: Μία πρώτη ερμηνευτική και κριτική προσέγγιση, ΕΕργΔ 2016, 1329.
67 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 84.
68 Δ. Ζερδελής/Δ. Γούλας, ό.π., 67.
69 Βλ. υποενότητα 1.1.1.
70 Δ. Γούλας, Η απαγόρευση διακρίσεων κατά τη διαδικασία σύναψης της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, 2019, 519.
71 Νόμος 4808/2021, ΦΕΚ Α΄ 101/19.6.2021. «Για την Προστασία της Εργασίας Σύσταση Ανεξάρτητης Αρχής «Επιθεώρηση Εργασίας» Κύρωση της Σύμβασης 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για την εξάλειψη της βίας και παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας Κύρωση της Σύμβασης 187 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για το Πλαίσιο Προώθησης της Ασφάλειας και της Υγείας στην Εργασία Ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1158 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 20ής Ιουνίου 2019 για την ισορροπία μεταξύ της επαγγελματικής και της ιδιωτικής ζωής, άλλες διατάξεις του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων και λοιπές επείγουσες ρυθμίσεις.».