ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 5ο
1.1.2. Ευρωπαϊκή νομική προσέγγιση της αρχής της μη διάκρισης λόγω αναπηρίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.)19 δημιουργήθηκε ως περιφερειακός οικονομικός οργανισμός με κύριο σκοπό την εγκαθίδρυση μιας ενοποιημένης αγοράς, με ταυτόχρονη διασφάλιση της ελεύθερης διακίνησης αγαθών, υπηρεσιών, ατόμων και κεφαλαίων, κατόπιν μάλιστα και των δύο παγκοσμίων πολέμων που προηγήθηκαν και ταλάνισαν ολόκληρη την ανθρωπότητα. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, τα ιδρυτικά20 κράτη-μέλη εκκίνησαν ουσιαστικά μια μορφή συνεργασίας διακυβερνητικού χαρακτήρα, η οποία εν συνεχεία μέσω της σταδιακής μεταβίβασης εξουσιών στην Ένωση, εξελίχθηκε σε υπερεθνική.21 Στην πρώιμη δράση της Ένωσης περιλαμβάνονταν κυρίως μέτρα που αφορούσαν την οικονομική και εμπορική συνεργασία τόσο μεταξύ των κρατών-μελών όσο και με τρίτες προς την Ένωση χώρες, την εξωτερική πολιτική και την προστασία των συνόρων τους, καθώς και τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις. Δεν αποτέλεσε πρωταρχικό της στόχο η κοινωνική πολιτική και η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου, η οποία αναπτύχθηκε στη συνέχεια, όπου πλέον οι αρμοδιότητές της διευρύνθηκαν σε ποικίλους τομείς, όπως η απασχόληση, η υγεία, η εκπαίδευση, το περιβάλλον.22
Ωστόσο, ήδη από το 1961 υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης που τέθηκε σε ισχύ την 26η.2.196523, όπου στο προοίμιό του κάνει λόγο για την εργασία ως πανανθρώπινο δικαίωμα και μάλιστα σε
«δίκαιες συνθήκες» χωρίς βεβαίως να αποκλείονται από «την επαγγελματική εκπαίδευση και την «επαγγελματική και κοινωνική επαναπροσαρμογή» τα ΑμεΑ, όπως ρητά προβλέπεται στο άρθρο 15 του ιδίου. Γίνεται λόγος μάλιστα για την υποχρέωση των κρατών-μελών να λαμβάνουν μέτρα προς την επίτευξη του ως άνω σκοπού, ο οποίος ωστόσο επικεντρώνεται κυρίως στην αποκατάσταση των ΑμεΑ στην κοινωνία.24 Αντιθέτως, στο αντίστοιχο άρθρο 15 του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη (Α.Ε.Κ.Χ.)25 γίνεται πλέον λόγος για «άσκηση του δικαιώματος στην ανεξαρτησία, την κοινωνική ένταξη και τη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή», καθώς και την παροχή κινήτρων στους εργοδότες για πρόσληψη ΑμεΑ αλλά και ταυτοχρόνως για λήψη μέτρων διευκόλυνσης της παροχής εργασίας από ΑμεΑ ώστε να είναι σε θέση να διατηρούν τις θέσεις εργασίας τους και να εντάσσονται απρόσκοπτα στο κοινωνικό σύνολο. Σημαντικό απότοκο της υπογραφής της συγκεκριμένης συνθήκης αποτελεί αδιαμφισβήτητα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων που παρακολουθεί την εφαρμογή του Ε.Κ.Χ. στις συμβαλλόμενες χώρες.26
Τα πρώτα χρόνια, η πολιτική της Ε.Ε. σχετικά με την αναπηρία επικεντρωνόταν κυρίως στην εφαρμογή «Προγραμμάτων Δράσης»27 με στόχο την ανταλλαγή πληροφοριών, την εκπαίδευση γύρω από την αναπηρία και τις διακρίσεις μέσω κυρίως πρωτοβουλιών των ΜΚΟ, χωρίς να λαμβάνει ουσιαστικά μέτρα δράσης για την αποκατάσταση των δικαιωμάτων τους, με δεσμευτικά για τα κράτη-μέλη νομοθετικά κείμενα.28 Παράλληλα, έγιναν προσπάθειες, ωστόσο μέσω μη δεσμευτικών ρυθμίσεων, να τεθούν στα κράτη-μέλη στόχοι που αφορούσαν την απασχόληση των ατόμων με αναπηρία και μέσω της εθνικής τους δράσης να οδηγηθούν στην επίτευξή τους.
Σε μεταγενέστερο χρόνο, για την εγκαθίδρυση της αρχής της μη διάκρισης υπήρξε ιδιαιτέρως σημαντική η ψήφιση του άρθρου 13 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΣΕΕ ή Συνθήκη ΕΚ) όπως αυτή τροποποιήθηκε από τη Συνθήκη του Άμστερνταμ29 και ισχύον άρθρο 19 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) ως αποτέλεσμα της Συνθήκης της Λισαβώνας30, σύμφωνα με το οποίο εξουσιοδοτείται η Ένωση να αντιμετωπίζει διακρίσεις που βασίζονται, μεταξύ άλλων, στην αναπηρία.31 Περαιτέρω, από την επισκόπηση της διάταξης του άρθρου 10 της ΣΛΕΕ, όπου ορίζεται, «Κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών και των δράσεών της, η Ένωση επιδιώκει να καταπολεμήσει κάθε διάκριση λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού» διαφαίνεται η ανάγκη της Ε.Ε. να αντιταχθεί σε κάθε διάκριση λόγω συγκεκριμένων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων μέσω της άσκησης της πολιτικής της εξουσίας. Τα άρθρα αυτά αποτέλεσαν τη βάση για την Οδηγία 2000/78, που επιδιώκει την ίση μεταχείριση στην εργασία και την απασχόληση διαμορφώνοντας τα θεμέλια του ευρωπαϊκού πλαισίου κατά των διακρίσεων που μεταξύ άλλων αφορούν και την αναπηρία.32
Κατά το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, η υπογραφή και η θέση σε ισχύ του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Χ.Θ.Δ.Ε.Ε.) με τη Συνθήκη της Λισαβώνας έχει βαρύνουσα σημασία για την προάσπιση της αρχής της μη διάκρισης και την εν γένει προστασία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.33 Αρχικά επισημαίνεται πως στο άρθρο 20 του Χάρτη κατοχυρώνεται η γενική αρχή της ισότητας, έτι περαιτέρω, στο άρθρο 21 παρ. 1 κατοχυρώνεται η απαγόρευση των διακρίσεων για τα γνωρίσματα που απαριθμεί σε αυτή την «ανοιχτή-ενδεικτική» λίστα λόγων διάκρισης μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και η αναπηρία.34 Αναλυτικότερα προβλέπει πως, «Απαγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, εθνοτικής καταγωγής ή κοινωνικής προέλευσης, γενετικών χαρακτηριστικών, γλώσσας, θρησκείας ή πεποιθήσεων, πολιτικών φρονημάτων, ή κάθε άλλης γνώμης, ιδιότητας μέλους εθνικής μειονότητας, περιουσίας, γέννησης, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.», καθώς και στο άρθρο 2635 πως, «Η Ένωση αναγνωρίζει και σέβεται το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες να επωφελούνται μέτρων που θα τους εξασφαλίζουν την αυτονομία, την κοινωνική και επαγγελματική ένταξη και τη συμμετοχή στον κοινοτικό βίο». Προκύπτει συνεπώς πως οι διατάξεις του Χ.Θ.Δ.Ε.Ε. τυγχάνουν γενικής εφαρμογής, ήτοι σε όλους τους τομείς της ζωής που είναι πρόσφοροι για ανάπτυξη διακρίσεων.36 Επιπρόσθετα, η επιβολή περιορισμών στην άσκηση των προβλεπόμενων δικαιωμάτων και ελευθεριών του Χάρτη είναι κατ’ αρχάς επιτρεπτή. Η δυνατότητα όμως αυτή με τη σειρά της υπόκειται σε «περιορισμούς» όπως ορίζει το άρθ. 52 παρ. 1 του Χάρτη, ήτοι επιβάλλεται η πρόβλεψη του περιορισμού του δικαιώματος από τον νόμο και δεν πρέπει να θίγεται ο πυρήνας του δικαιώματος, τηρουμένων των όσων προβλέπονται για την αρχή της αναλογικότητας, καταλληλόλητα, προσφορότητα και τήρηση του αναγκαίου μέτρου προκειμένου να εξυπηρετηθεί θεμιτός σκοπός της Ε.Ε.37
Αντίστοιχα, με το άρθρο 21 του Χ.Θ.Δ.Ε.Ε, στο άρθρο 14 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του ανθρώπου (Ε.Σ.Δ.Α.) η οποία κυρώθηκε με το ν.δ.53/1974, προβλέπεται μια «ανοιχτή-ενδεικτική» λίστα γνωρισμάτων διάκρισης, στην οποία ωστόσο, δεν αναφέρεται ρητά η αναπηρία. Ειδικότερα, στο άρθρο 14 προβλέπεται ότι «[η] χρήσις των αναγνωριζομένων εν τη παρούση Συμβάσει δικαιωμάτων και ελευθεριών δέον να εξασφαλισθή ασχέτως διακρίσεως φύλου, φυλής, χρώματος, γλώσσης, θρησκείας, πολιτικών ή άλλων πεποιθήσεων, εθνικής ή κοινωνικής προελεύσεως, συμμετοχής εις εθνικήν μειονότητα, περιουσίας, γεννήσεως ή άλλης καταστάσεως». Η προστασία που απορρέει από τη διάταξη αυτή αφορά τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που πηγάζουν από τις άλλες διατάξεις της Ε.Σ.Δ.Α. και δεν θεσπίζεται γενική προστασία από τις διακρίσεις όλων ανεξαρτήτως των δικαιωμάτων. Μία τέτοια γενικής φύσεως απαγόρευση εντοπίζεται στο 12ο Πρωτόκολλο που συνοδεύει την Ε.Σ.Δ.Α. το οποίο ωστόσο δεν έχει κυρωθεί από τη χώρα μας.38 Η ιδιαιτερότητα της «ενδεικτικής» λίστας γνωρισμάτων έγκειται στο ότι είναι δυνατόν να συμπεριληφθούν σε αυτήν έτερα ατομικά γνωρίσματα που κρίνονται άξια προστασίας από τις διακρίσεις στην εκάστοτε εξεταζόμενη περίπτωση.39 Ειδικότερα, παρόλο που το προαναφερθέν άρθρο δεν κατονομάζει την αναπηρία ρητά στην λίστα του, το Ε.Δ.Δ.Α. έχει αναγνωρίσει την αναπηρία ως προστατευόμενο χαρακτηριστικό μέσα από σημαντικές εκδοθείσες αποφάσεις του.40 Επισημαίνεται πως σε υποθέσεις διακρίσεων λόγω αναπηρίας, το Ε.Δ.Δ.Α. χρησιμοποιεί το άρθρο 14 της Ε.Σ.Δ.Α περί απαγόρευσης των διακρίσεων συμπληρωματικά με το άρθρο 8 που αφορά την προστασία της ιδιωτικής ζωής.41 Πιθανώς, καθίσταται εύλογη η παρατήρηση πως το άρθρο 14 δεν διαθέτει απόλυτη αυτονομία στην εφαρμογή του, τουλάχιστον, όσον αφορά υποθέσεις διακρίσεων για προστατευόμενα γνωρίσματα που δεν προβλέπονται ρητώς στην ως άνω διάταξη, καθώς από την επισκόπηση της νομολογίας του Δικαστηρίου προκύπτει η παράλληλη εφαρμογή και πρόσθετου άρθρου της Σύμβασης, όπως το άρθρο 8.
Εν αντιθέσει με όσα αναφέρθηκαν ανωτέρω σχετικά με την «ανοικτή-ενδεικτική» λίστα λόγων διάκρισης που εμπεριέχεται τόσο στο άρθρο 21 του Χ.Θ.Δ.Ε.Ε. όσο και στο άρθρο 14 της Ε.Σ.Δ.Α., στις Οδηγίες 2000/4342 και 2000/7843 που ψηφίστηκαν για την καταπολέμηση των διακρίσεων44 και συναφώς την ενίσχυση της αρχής της μη διάκρισης, περιλαμβάνεται μια «κλειστή» λίστα λόγων διάκρισης, ήτοι μια λίστα συγκεκριμένων χαρακτηριστικών που τυγχάνουν προστασίας από τυχόν διακρίσεις.45 Η πρώτη Οδηγία περιλαμβάνει ως προστατευόμενα χαρακτηριστικά τη φυλετική ή εθνοτική καταγωγή και η δεύτερη τις θρησκευτικές ή άλλες πεποιθήσεις, την αναπηρία, την ηλικία και τον σεξουαλικό προσανατολισμό στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας.46 Μεταξύ άλλων, η Οδηγία 2000/78 θέτει στο προστατευτικό της πεδίο από τις διακρίσεις, την αναπηρία.47 Τα άτομα με αναπηρία απαγορεύεται να τύχουν οιασδήποτε διακριτικής, δυσμενούς μεταχείρισης λόγω της αναπηρίας τους στην απασχόληση και την εργασία, καθώς κύριος στόχος της Οδηγίας καθίσταται η διασφάλιση της ίσης μεταχείρισης όλων των εργαζομένων στα κράτη-μέλη της Ένωσης στο πλαίσιο μίας αγοράς εργασίας που θα ενισχύσει την κοινωνική τους ένταξη.48 Επισημαίνεται πως η συγκεκριμένη Οδηγία εφαρμόζεται αποκλειστικά στον τομέα της εργασίας και της απασχόλησης, σε όλα τα στάδια του επαγγελματικού βίου από την πρόσληψη μέχρι και την απόλυση, καθώς και κατά τη διάρκεια παροχής της εργασίας, σε όλα τα επαγγέλματα του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα49, στους μόνιμους υπαλλήλους ακόμα και σε αυτούς που διανύουν δοκιμαστική περίοδο κατόπιν της πρόσληψής τους.50 Υφίστανται βέβαια συγκεκριμένες κατηγορίες επαγγελμάτων που εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της, όπως είναι ο τομέας των ενόπλων δυνάμεων στον οποίο, κατ’ αρχάς, κρίνεται επιτρεπτό να τίθενται περιορισμοί σχετικά με την ηλικία και την αναπηρία.51 Σύμφωνα με το άρθρο 2 της Οδηγίας, η αρχή της ίσης μεταχείρισης ορίζεται ως «η απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης, παρενόχλησης και εντολής για διάκριση για έναν από τους λόγους που μνημονεύονται στο άρθρο 1». Αμέσως παρακάτω προχωρά στον ορισμό της «άμεσης» διάκρισης, σύμφωνα με τον οποίο όταν ένα άτομο που διαθέτει ένα από τα προστατευόμενα ειδικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Οδηγίας, βιώνει συμπεριφορά λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν που
«υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο»52 ένα άλλο πρόσωπο ευρισκόμενο σε παρόμοια κατάσταση. Στην περίπτωση της «έμμεσης» διάκρισης ένας φαινομενικά ουδέτερος κανόνας, κριτήριο, πρακτική που εφαρμόζεται για όλους, τελικώς φέρνει σε δυσμενέστερη θέση άτομα που φέρουν το ειδικό προστατευόμενο από την Οδηγία χαρακτηριστικό, εκτός αν αυτός ο κανόνας, κριτήριο, πρακτική εξυπηρετεί θεμιτό σκοπό που επιτυγχάνεται με πρόσφορα και αναγκαία μέσα.53 Αν δηλαδή εξυπηρετείται οποιοσδήποτε θεμιτός σκοπός, καθώς δεν προβλέπεται κάποιος συγκεκριμένος στην Οδηγία και παράλληλα εφαρμόζεται η αρχή της αναλογικότητας, τότε δεν υφίσταται έμμεση διάκριση λόγω του ειδικού γνωρίσματος του ατόμου διότι δικαιολογείται αντικειμενικά η ύπαρξή της κατά τα οριζόμενα στην Οδηγία.54 Η έννοια της έμμεσης διάκρισης ουσιαστικά έχει ως στόχο να φανερώσει τις υποκρυπτόμενες και συχνά θεσμικά κατοχυρωμένες μορφές διακρίσεων.55 Επιπρόσθετα, η Οδηγία στο άρθρο 2 παρ. 3 και 4 εντάσσει στις απαγορευμένες διακρίσεις την παρενόχληση56 καθώς και την εντολή για διακριτική μεταχείριση προσώπου που φέρει ένα από τα προστατευόμενα γνωρίσματα.
16 ΔΕΕ, 11.4.2013, Υπόθ. C-355/11 Ring και C-337/11 Werge, HK Danmark, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2013, 842, με σχόλια Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 815.
17 Δ. Γούλας, Οι διακρίσεις σε βάρος εργαζομένων με προβλήματα ψυχικής υγείας, 515.
18 Π. Νάσκου Περάκη, Η προσβασιμότητα: ένα νέο δικαίωμα στο διεθνές νομικό πλαίσιο προστασίας των Ατόμων με Αναπηρία, σε Τιμητικό Τόμο Παναγιώτη Κανελλόπουλου, 2015, 3. Δημοσιευμένο σε : https://naskouperraki.gr
19 Το έτος 1957 με τη Συνθήκη της Ρώμης ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (Ε.Ο.Κ.), η οποία είναι και η πιο γνωστή από τις τρεις συνολικά Ευρωπαϊκές Κοινότητες που ιδρύθηκαν. Οι τρεις Κοινότητες συγχωνεύτηκαν το 1965 στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (Ε.Κ.). Με τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης του Μάαστριχτ (υπογραφή 7.2.1992) την 1η Νοεμβρίου 1993, την Ε.Κ. διαδέχθηκε η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.). Βλ. για περισσότερα: https://european-union.europa.eu/principles-countries- history/history-eu_el (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).
20 Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο.
21 Ε. Σαχπεκίδου, Ευρωπαϊκό Δίκαιο, 2013, 301.
22 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 8.
23 Η Ελλάδα κύρωσε τον Ε.Κ.Χ. με τον ν.1426/1984 (ΦΕΚ Α΄ 32/21.3.1984).
24 Ν. Γαβαλάς, ΕΕργΔ 2013, 809.
25 Υπεγράφη στο Στρασβούργο την 3η.5.1996 με έναρξη ισχύος την 1η.7.1999. Η Ελλάδα κύρωσε τον Α.Ε.Κ.Χ. με τον ν. 4359/2016 (ΦΕΚ Α΄ 5/20.1.2016).
26 https://www.coe.int/en/web/european-social-charter (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).
27 Community Action Programmes.
28 www.independentliving.org/docs2/enilsverneypres.html (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).
29 Η Συνθήκη του Άμστερνταμ υπεγράφη την 2α.10.1997 με έναρξη ισχύος την 1η.5.1999.
30 Η Συνθήκη της Λισαβώνας υπεγράφη την 13η.12.2007 με έναρξη ισχύος την 1η.12.2009.
31 Άρθρο 19 παρ. 1 της ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 13 της ΣΕΕ) «1. Με την επιφύλαξη των άλλων διατάξεων των Συνθηκών και εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που παρέχουν στην Ένωση, το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα, σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία, και μετά την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, μπορεί να αναλάβει δράση για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.».
32 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 91.
33 Δ. Ζερδελής/Δ. Γούλας, Επίτομο Εργατικό Δίκαιο, 2022, 65.
34 Γ. Σαφούρης, Η προστασία που παρέχει ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στα άτομα με αναπηρία, ΔιΔικ, 2022, 27-30. M. Bell, The Right to Equality and Non-Discrimination, σε: T. Hervey /
- Kenner, Economic and Social Rights under the EU Charter of Fundamental Rights: A Legal Perspective, Hart Publishing, 2006, 91 και 97 επ.
35 Βλ. περαιτέρω, D. Ferri, The Unorthodox Relationship between the EU Charter of Fundamental Rights, the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities and Secondary Rights in the Court of Justice Case Law on Disability Discrimination, European Constitutional Law Review, 2020, 276.
36 Ν. Γαβαλάς, ΕΕργΔ 2013, 809.
37 ΔΕΕ, 22.5.2014, Υπόθ. C-356/12, Glatzel, σκ.42.
38 Δ. Γούλας, Οι διακρίσεις λόγω θρησκευτικών συμβόλων στον χώρο εργασίας, 2019, 7.
39 Δ. Ζερδελής/Δ. Γούλας, ό.π., 63.
40 ΕΔΔΑ απόφαση της 30.4.2009, Glor κατά Ελβετίας, αρ. προσφυγής 13444/04, ΕΔΔΑ απόφαση της 10.3.2011, Kiyutin κατά Ρωσίας, αρ. προσφυγής 2700/10, ΕΔΔΑ απόφαση της 30.1.2018, Enver Şahin κατά Τουρκίας, αρ. προσφυγής 23065/12.
41 Δ. Γούλας, ΕΕργΔ 2018, 519.
42 Οδηγία 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 2000, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής, ΕΕ L 180, 2. Βλ. υποσημ.3. 43 Οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία, ΕΕ L 303, 16. Βλ. υποσημ.3.
44 Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 11, 12, της Οδηγίας 2000/78.
45 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 78.
46 Δ. Ζερδελής/Δ. Γούλας, Επίτομο Εργατικό Δίκαιο, 2022, 65.
47 L. Waddington/Μ. Bell., More Equal than Others: Distinguishing European Union Equality Directives, Common Market Law Review, vol. 38, 2001, 587-611.
48 Βλ. άρθρο 1 της Οδηγίας 2000/78: «Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη.» και την αιτιολογική σκέψη 8 της Οδηγίας 2000/78.
49 Δ. Γούλας, Οι διακρίσεις λόγω θρησκευτικών συμβόλων στον χώρο εργασίας, 2019, 23.
50 ΔΕΕ, 10.2.2022, Υπόθ. C-485/20, HR Rail, σκ.30.
51 Βλ. άρθρο 3 της Οδηγίας 2000/78 «(..) 4. Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέψουν ότι η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στις ένοπλες δυνάμεις, στο βαθμό που αφορά τις διαφορές μεταχείρισης λόγω ειδικής ανάγκης ή ηλικίας.», και άρθρο 4 «(..) 2. Τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν στην ισχύουσα κατά την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας οδηγίας εθνική τους νομοθεσία ή να προβλέψουν σε μελλοντική νομοθεσία η οποία αφορά τις ισχύουσες εθνικές πρακτικές, κατά την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας οδηγίας διατάξεις βάσει των οποίων, στην περίπτωση των επαγγελματικών δραστηριοτήτων των εκκλησιών ή άλλων δημοσίων ή ιδιωτικών ενώσεων η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις, η διαφορετική μεταχείριση που εδράζεται στο θρήσκευμα ή τις πεποιθήσεις ενός προσώπου δεν συνιστά διάκριση όταν, λόγω της φύσης των εν λόγω δραστηριοτήτων ή του πλαισίου εντός του οποίου ασκούνται, η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις αποτελούν επαγγελματική απαίτηση ουσιώδη, θεμιτή και δικαιολογημένη, λαμβάνοντας υπόψη τη δεοντολογία της οργάνωσης. Αυτή η διαφορετική μεταχείριση ασκείται τηρουμένων των συνταγματικών διατάξεων και αρχών των κρατών μελών, καθώς και των γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου και δεν μπορεί να αιτιολογεί διάκριση η οποία βασίζεται σε άλλους λόγους.».
52 Άρθρο 2 παρ.2 εδ. α΄ της Οδηγίας 2000/78.
53 Άρθρο 2 παρ.2 εδ. β΄ της Οδηγίας 2000/78.
54 Δ. Γούλας, Οι διακρίσεις λόγω θρησκευτικών συμβόλων στον χώρο εργασίας, 2019, 27-28.
55 Μ. Miné, Διακρίσεις στην εργασία και την απασχόληση – Επίκαιρη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ΕΕργΔ 2020, 786.
56 Βλ. αναλυτικά Π. Μπουχερόπουλος, Mobbing, Ευθύνη λόγω ηθικής παρενόχλησης στην εργασία, 2022.