ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 20ο
4.3. Νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων.
Το δίκαιο της καταγγελίας των συμβάσεων εργασίας των ατόμων που αντιμετωπίζουν κάποια αναπηρία ή χρόνια πάθηση, εκτός των ανωτέρω διατάξεων, συμπληρώνεται και από ένα πλήθος αποφάσεων των ελληνικών δικαστηρίων που κατ’ εφαρμογή, κυρίως, των γενικών αρχών της καλής πίστης, της αναλογικότητας, και της απαγόρευσης της καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος, συνέβαλαν στην προστασία αυτών των εργαζομένων από απολύσεις οφειλόμενες είτε στην αναπηρία ή τη χρόνια πάθησή τους, είτε στην άρνηση των εργοδοτών να προβούν σε εύλογες προσαρμογές για την ισότιμη συμμετοχή τους στον επαγγελματικό βίο πριν τελικά καταγγείλουν τη σύμβαση εργασίας. Από την επισκόπηση της νομολογίας των ελληνικών δικαστηρίων συνάγεται ευχερώς πως η εφαρμογή των ειδικών νομοθετημάτων για την απαγόρευση των διακρίσεων εν γένει, είναι αρκετά περιορισμένη301 στην πράξη, καθώς τα δικαστήρια τις περισσότερες φορές αρκούνται στην εξέταση των επίδικων υποθέσεων που επιλαμβάνονται ζητημάτων διακρίσεων, σύμφωνα με τις γενικές διατάξεις του Αστικού Κώδικα.302 Στη συνέχεια εξετάζονται κάποιες σημαντικές αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων που άπτονται των υπό κρίση ζητημάτων.
Με την απόφαση ΑΠ 750/2016,303 κρίθηκε ορθή η κρίση του Μονομελούς Εφετείου Θράκης στην με αριθμό 225/2015 απόφασή του, η οποία δέχτηκε ως καταχρηστική άσκηση του διευθυντικού δικαιώματος εργοδότη την άρνησή του να αναθέσει διαφορετικά καθήκοντα εργασίας σε εργαζόμενο που υπέστη εργατικό ατύχημα και απέκτησε αναπηρία. Αναλυτικότερα, ο εργαζόμενος, χειριστής μονάδων παραγωγής σε εργοστάσιο, κατά τη διάρκεια της εργασίας του, υπέστη εργατικό ατύχημα με αποτέλεσμα να αποκτήσει παραπληγία των κάτω άκρων. Ως επακόλουθο, κατέστη αδύνατο να ασκήσει τα καθήκοντα της προγενέστερης, του ατυχήματος θέσης εργασίας του και αιτήθηκε από την εργοδότρια εταιρία να προβεί σε εύλογες προσαρμογές τοποθετώντας τον σε άλλη θέση εργασίας, ανταποκρινόμενη στην κατάσταση της υγείας του. Εκδηλώνοντας μάλιστα σθεναρά ο εργαζόμενος την επιθυμία του να συνεχίσει να παρέχει την εργασία του, πρότεινε στην εργοδότρια να αναλάβει τη θέση του αποθηκάριου. Κατά το σκεπτικό της δευτεροβάθμιας απόφασης, η εργοδότρια
«κατά κατάχρηση του διευθυντικού της δικαιώματος304 και κατ’ απαγορευμένη διακριτική μεταχείρισή του», αρνήθηκε και προχώρησε στην καταγγελία της σύμβασης εργασίας. Παρόλο που στην περίπτωση αυτή έγινε κατά ορθή κρίση δεκτή η ακυρότητα της επίδικης απόλυσης, ο ΑΠ βασίστηκε αποκλειστικά στην πάγια νομολογία305 πως η καταγγελία αποτελεί το έσχατο μέσο και πως η εργοδότρια εταιρία ασκώντας το διευθυντικό δικαίωμα σύμφωνα με τις επιταγές της καλής πίστης, όφειλε «να λάβει πρόνοια υπέρ του μισθωτού» και να επανακαθορίσει τους όρους παροχής της εργασίας του ώστε να είναι σε θέση ο ίδιος να τους εκπληρώσει (288 και 662 ΑΚ).306 Ουδεμία αναφορά πραγματοποιήθηκε στις ειδικότερες διατάξεις για την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας που καθιστούν άκυρη την απόλυση, ούτε και στην υποχρέωση των εύλογων προσαρμογών που είχε η εργοδότρια εταιρία και που θα επέτρεπαν, αν είχαν ληφθεί, στον εργαζόμενο να εξακολουθεί να παρέχει την εργασία του. Γενικότερα σε αυτού του είδους τις υποθέσεις, όπως αναλύθηκε και ανωτέρω, τα δικαστήρια εξετάζουν το κύρος της καταγγελίας σύμφωνα με τη γενική διάταξη του άρθρου 281 ΑΚ, αρχή της καλής πίστης, την αρχή πως η απόλυση αποτελεί την ultima ratio307, την έσχατη λύση και τις γενικές διατάξεις 652 και 662 ΑΚ.
Στην υπ’ αριθ. 2022/2022308 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Αθηνών γίνεται λόγος για την υποχρέωση του εργοδότη, κατ’ ενάσκηση του διευθυντικού του δικαιώματος, να διαφοροποιεί τα καθήκοντα εργαζομένου ο οποίος λόγω σωματικής ή πνευματικής αδυναμίας δεν είναι σε θέση να παρέχει την εργασία για την οποία είχε συμβληθεί αρχικά. Πόσο μάλλον, τονίζει το Δικαστήριο, αν αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα υγείας που του προξένησε η εργασία του. Περαιτέρω, στη μείζονα πρόταση πραγματοποιείται εκτενής αναφορά στον ν.4443/2016 για την απαγόρευση των διακρίσεων και ειδικότερη αναφορά στην άρνηση εύλογων προσαρμογών, ενώ στη συνέχεια υπενθυμίζεται η υποχρέωση του δικαστηρίου να λαμβάνει υπόψη του αυτεπαγγέλτως τις επιταγές του ενωσιακού δικαίου και συνεπώς και το εθνικό νομικό πλαίσιο που τις ενσωματώνει. Στην παρούσα υπόθεση, το Εφετείο έκρινε πως η εργοδότρια εταιρία λαμβάνοντας υπόψη την υγεία του εργαζομένου και τη νόσο από την οποία έπασχε που δεν του επέτρεπε την άρση βάρους ούτε την έντονη ψυχολογική πίεση, έλαβε τις κατάλληλες εύλογες προσαρμογές προκειμένου να μην υπάρξει επιδείνωση της υγείας του και ο ίδιος να συνεχίσει να εργάζεται σε άλλη θέση στην εταιρία. Συνεπώς, έκρινε πως η εταιρία ανταποκρίθηκε ορθώς στις υποχρεώσεις της και ως εκ τούτου, απέρριψε την αγωγή του εργαζομένου.
Ο Άρειος Πάγος με την απόφαση 1334/2021309αναίρεσε την υπ’ αριθμόν 443/2019 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Θεσσαλονίκης για πλημμελή αιτιολογία η οποία είχε κρίνει ως άκυρη καταγγελία σύμβασης εργασίας εργαζομένου με αναπηρία. Ειδικότερα, σύμφωνα με το ιστορικό της υπόθεσης όπως διατυπώνεται στην απόφαση του Εφετείου, μία ανώνυμη εταιρεία είχε προσλάβει σύμφωνα με τις επιταγές του νόμου 2643/1998 για την «μέριμνα για την απασχόληση προσώπων ειδικών κατηγοριών» και την αναγκαστική τοποθέτηση ατόμων με αναπηρία σε επιχειρήσεις ιδιωτικού τομέα και σε δημόσιους φορείς, έναν εργαζόμενο με αναπηρία και συγκεκριμένα με κώφωση. Απασχολούσε τον συγκεκριμένο εργαζόμενο από το έτος 1997. Ωστόσο, το έτος 2015 αποφάσισε να διακόψει τη λειτουργία του τμήματος διανομής στη Βόρεια Ελλάδα, στο οποίο απασχολούνταν και ο συγκεκριμένος εργαζόμενος, απολύοντας ουσιαστικά όλους τους εργαζόμενους πλην αυτού του ιδίου. Η εργοδότρια στη συνέχεια υπέβαλε αίτηση στον Περιφερειακό Διευθυντή του Ο.Α.Ε.Δ. Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, κοινοποιούμενη συγχρόνως στην επιτροπή του άρθ. 9 του ν. 2643/1998, για να της επιτραπεί με τη χορήγηση άδειας να καταγγείλει τη συγκεκριμένη σύμβαση εργασίας η οποία, όπως δήλωσε η ίδια, δεν οφείλεται στην αναπηρία του εργαζομένου, αλλά στην έλλειψη αντικειμένου εργασίας. Στην ίδια αίτηση μάλιστα εξέφρασε την επιθυμία της να προτείνει στον εργαζόμενο την ανάληψη καθηκόντων ως αποθηκάριου στις αποθήκες που διέθετε η εταιρία στον Βόλο προκειμένου να διατηρήσει τη θέση εργασίας του, αλλά δεν το έπραξε φοβούμενη πως αυτός θα την απέρριπτε. Η Πρωτοβάθμια Επιτροπή απέρριψε την αίτηση της εταιρίας, διατυπώνοντας στα πρακτικά της πως δεν προέκυψαν ζητήματα οικονομικής αδυναμίας, ώστε να προβαίνει η ίδια σε απολύσεις για οικονομοτεχνικούς λόγους. Ο Περιφερειακός Διευθυντής δεν αποκρίθηκε επί της αίτησης. Κατά αυτού του πρακτικού, η εταιρεία άσκησε προσφυγή στη Δευτεροβάθμια Επιτροπή η οποία εκ νέου απέρριψε την αίτησή της, δηλώνοντας, μεταξύ άλλων, πως παρέβη της υποχρέωσης για λήψη εύλογων προσαρμογών ώστε να συνεχίσει να παρέχει την εργασία του ο εργαζόμενος απρόσκοπτα, δηλώνοντας μάλιστα πως η υποχρέωση αυτήν είναι δεδομένη και δεν εναπόκειται στην διακριτική ευχέρεια του εργοδότη, στον βαθμό βέβαια που η υποχρέωση αυτή δεν καθίσταται δυσανάλογη για τον ίδιο. Συνέχισε αναφέροντας πως στις εύλογες προσαρμογές εντάσσονται τόσο τα μέτρα πρακτικής φύσεως, αλλά και τα οργανωτικά μέτρα, όπως παρίσταται η κατανομή διαφορετικών καθηκόντων, τονίζοντας πως η άρνηση του εργοδότη να λάβει αυτές τις εύλογες προσαρμογές αποτελεί διάκριση βάσει του άρθρου 2 της Σύμβασης του Ο.Η.Ε. για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία η οποία ενσωματώθηκε στο εθνικό μας δίκαιο με τον ν. 4074/2012. Η Δευτεροβάθμια Επιτροπή δήλωσε πως η πρόταση της εργοδότριας εταιρείας για την καθημερινή μετάβαση του εργαζομένου με ΚΤΕΛ στο παράρτημα των αποθηκών της εταιρείας στον Βόλο, δεν εντάσσεται στην έννοια των εύλογων προσαρμογών. Ο εργαζόμενος αντίθετα πρότεινε στην εταιρεία να εργαστεί στο τμήμα πωλήσεων το οποίο συνέχιζε να λειτουργεί στην Θεσσαλονίκη, καθώς μάλιστα ο ίδιος είχε και πανεπιστημιακές γνώσεις και γνώσεις χειρισμού ηλεκτρονικών υπολογιστών. Η εργοδότρια εταιρεία εμμένοντας στη θέση ότι δεν υπάρχει αντικείμενο εργασίας πλέον για τον ίδιο, δήλωσε στον εργαζόμενο πως από τη στιγμή που αρνείται να παράσχει την εργασία του, το εκλαμβάνει ως καταγγελία της σύμβασης εργασίας. Το Εφετείο έκρινε ως άκυρη τη συγκεκριμένη απόλυση του εργαζομένου με αναπηρία, αναφέροντας, μεταξύ άλλων, πως ο εργαζόμενος δεν ήταν υποχρεωμένος να δεχθεί την πρόταση της εργοδότριας εταιρείας για μετάθεση της θέσης του στον Βόλο, καθώς εξαρχής με την αναγκαστική πρόσληψη των ΑμεΑ, ούτως ή άλλως, περιορίζεται η συμβατική ελευθερία του εργοδότη και του επιβάλλεται ως υποχρέωση η λήψη εύλογων προσαρμογών, ώστε να διασφαλίσει τη θέση εργασίας των ατόμων με αναπηρία που απασχολεί. Ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι η απόφαση του Εφετείου δεν εμπεριέχει ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία, καθώς αναφέρει μεν την υποχρέωση του εργοδότη για λήψη εύλογων προσαρμογών, ωστόσο δεν εξειδικεύει ποια είναι αυτά τα κατάλληλα μέτρα τα οποία όφειλε να λάβει και δεν έλαβε τελικώς η εργοδότρια εταιρία, προκειμένου να μπορέσει ο εργαζόμενος να ενταχθεί στο εναπομείναν τμήμα πωλήσεων στη Θεσσαλονίκη και την ίδια στιγμή τα μέτρα αυτά να μην αποτελούν δυσανάλογη επιβάρυνση για την εργοδότρια. Αναίρεσε την υπό κρίση απόφαση και παρέπεμψε στο ίδιο δικαστήριο με διαφορετική σύνθεση. Στη συνέχεια εκδόθηκε η με αριθμό 1063/2022 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Θεσσαλονίκης με την οποία κρίθηκε και πάλι άκυρη η καταγγελία της σύμβασης εργασίας λόγω του ότι δεν τηρήθηκε η προβλεπόμενη νόμιμη διαδικασία του νόμου 2643/1998 και παράλληλα διότι δεν τήρησε η εργοδότρια την υποχρέωσή της να προβεί σε εύλογες προσαρμογές για την απρόσκοπτη συνέχιση παροχής εργασίας από τον εργαζόμενο. Η νεότερη απόφαση του Εφετείου εξειδίκευσε τα μέτρα εύλογης προσαρμογής που μπορούσε να λάβει η εργοδότρια, υπογραμμίζοντας πως πρόκειται για μία εύρωστη εταιρεία η οποία είχε τη δυνατότητα να δημιουργήσει μία νέα θέση απασχόλησης στο ήδη υπάρχον τμήμα πωλήσεων στη Θεσσαλονίκη, λαμβάνοντας τόσο οργανωτικά μέτρα όσο και πρακτικά ανταποκρινόμενα στην αναπηρία του εργαζομένου, όπως για παράδειγμα η παροχή εξειδικευμένου εξοπλισμού ηλεκτρονικού υπολογιστή, η ανάθεση καθηκόντων όπως η ηλεκτρονική καταχώρηση δαπανών, τιμολογίων κ.ά., η διανομή της αλληλογραφίας και άλλες τέτοιου είδους εργασίες. Άλλωστε ο ίδιος διέθετε και τυπικά και ουσιαστικά προσόντα τα οποία θα μπορούσε να αξιοποιήσει παρέχοντας αυτές τις εργασίες.
Στο σημείο αυτό προστίθεται και η έκδοση της με αριθ. 1821/2023 απόφασης του Διοικητικού Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης η οποία αφορά την ως άνω υπόθεση, εξετάζοντας το ένδικο μέσο της ανακοπής ερημοδικίας που άσκησε ο προαναφερθείς εργαζόμενος κατά απόφασης του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών, που είχε κάνει δεκτή προσφυγή της εργοδότριας εταιρείας κατά του αρχικού πρακτικού της Πρωτοβάθμιας Επιτροπής του άρθρου 9 του ν.2643/1998. Το Διοικητικό Πρωτοδικείο με την υπ’ αριθ. 1821/2023 απόφασή του, δέχτηκε πως τόσο από την αίτηση που υπέβαλε η εργοδότρια στην Πρωτοβάθμια Επιτροπή, όσο και με το δικόγραφό της στην παρούσα δίκη, φαίνεται να συνδέει κατά ρητό τρόπο την επικαλούμενη από την ίδια ακαταλληλότητα του εργαζομένου με την αναπηρία του, γεγονός που κατά το δικάσαν Δικαστήριο αποτελεί απαγορευμένη διάκριση λόγω αναπηρίας, για τους λόγους που εξέθεσε στη μείζονα σκέψη του. Επαναλαμβάνοντας αυτό που είχε διατυπώσει στη δικανική του σκέψη το Μονομελές Εφετείο Θεσσαλονίκης, αναφέρει πως στην αναγκαστική πρόσληψη ατόμου με αναπηρία είναι δεδομένο ότι υπάρχει περιορισμός της συμβατικής ελευθερίας του εργοδότη και συγκεκριμένα υφίσταται περιορισμός στην ελευθερία του να επιλέγει ποιον θα προσλάβει και ποιον θα απολύσει. Ωστόσο, πρόκειται για έναν θεμιτό περιορισμό, ανταποκρινόμενο στις συνταγματικές επιταγές του εθνικού μας δικαίου και για το λόγο αυτό ο εργοδότης υποχρεούται να λαμβάνει τα ενδεδειγμένα μέτρα, τις εύλογες διευκολύνσεις, όπως αναφέρει το Διοικητικό Δικαστήριο, για να προστατευτεί η θέση εργασίας του ατόμου με αναπηρία. Μάλιστα, η εργοδότρια εταιρεία δεν προσκόμισε ούτε επικαλέστηκε επαρκή στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι η ίδια τίθεται σε δυσμενή θέση με τη λήψη αυτών των μέτρων, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες στον χώρο που δραστηριοποιείται. Ως εκ τούτου, δεν προκύπτει δυσανάλογη επιβάρυνση για την ίδια, ενώ επιπρόσθετα το μέτρο που φαίνεται να έχει προτείνει για την μετάθεση του εργαζομένου στις αποθήκες του Βόλου, δεν είναι δυνατόν να ενταχθεί στα μέτρα εύλογων προσαρμογών, διότι κατά αυτόν τον τρόπο καθίσταται δυσμενέστερη η θέση του εργαζομένου, ο οποίος θα πρέπει να μεταβαίνει καθημερινά σε άλλη πόλη για να εργαστεί με επαυξημένα έξοδα. Το Δικαστήριο τονίζει πως στη συγκεκριμένη περίπτωση η επιλογή των εύλογων προσαρμογών καθίσταται εύκολη από τη στιγμή που ο συγκεκριμένος εργαζόμενος διέθετε τα κατάλληλα τυπικά και ουσιαστικά προσόντα για να ανταποκριθεί και σε κάποια άλλη θέση υπαλλήλου και όχι απλά σε θέση εργάτη. Τέλος, το Διοικητικό Δικαστήριο κατέληξε πως ήταν ορθή η κρίση της επιτροπής και όσα αναφέρονταν στο προσβαλλόμενο πρακτικό συνεδρίασής της.
Με τη με αριθμό 1476/2021310 απόφαση, το Μονομελές Πρωτοδικείο Πειραιά αναγνώρισε τη σημασία της υποχρέωσης του εργοδότη για λήψη εύλογων προσαρμογών υπέρ των εργαζομένων με αναπηρία και οδηγήθηκε στην κρίση πως η παράλειψη αυτής της κεφαλαιώδους σημασίας υποχρέωσης, συνεπάγεται και καταχρηστική άσκηση του διευθυντικού δικαιώματος του εργοδότη κατά παράβαση του άρθρου 656 ΑΚ. Ως αποτέλεσμα, η καταγγελία της σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου στην οποία προβαίνει ο εργοδότης χωρίς τη διερεύνηση λήψης εύλογων προσαρμογών ως ηπιότερο μέτρο έναντι της απόλυσης, καθίσταται άκυρη ως καταχρηστική, «αφού η απόλυση της ενάγουσας υπερέβη προφανώς τα όρια της καλής πίστης, καθώς και του κοινωνικού και οικονομικού σκοπού του δικαιώματος (άρθρο 281 ΑΚ)». Αναλυτικότερα, στη μείζονα σκέψη της παρούσας απόφασης αναφέρεται πως κατά την άσκηση του διευθυντικού δικαιώματος σύμφωνα με τα άρθρα 288 και 652 ΑΚ και στο πλαίσιο εφαρμογής της αρχής της καλής πίστης, ο εργοδότης οφείλει να λάβει πρόνοια υπέρ του εργαζομένου που ασθενεί και να του αναθέτει εργασιακά καθήκοντα στα οποία αυτός μπορεί να ανταποκριθεί. Άλλως, η εμμονή του στην ενάσκηση της αρχικώς αναληφθείσας εργασίας από τον εργαζόμενο, συνιστά καταχρηστική άσκηση του εν λόγω δικαιώματος και δύναται να οδηγήσει σε υπερημερία του εργοδότη κατά το άρθρο 656 ΑΚ. Στη συνέχεια επισημαίνει τη θεμελιώδη σημασία των εύλογων προσαρμογών και τονίζει πως μόνο εφόσον έχει προβεί σε μέτρα διευκόλυνσης παροχής της εργασίας ικανοποιώντας αυτή του την υποχρέωση, ο εργοδότης δύναται να δικαιολογήσει διαφορετική μεταχείριση του εργαζομένου λόγω της αναπηρίας ή της χρόνιας πάθησής του. Ειδάλλως, η διαφορετική μεταχείριση θα οφείλεται στην έλλειψη εύλογων προσαρμογών και θα αποτελεί διάκριση για αυτόν τον λόγο και όχι για το καθαυτό γνώρισμα της αναπηρίας. Ακόμα και για να κριθεί ο εργαζόμενος με αναπηρία ως ικανός και κατάλληλος κατά τις επιταγές της Οδηγίας 2000/78/ΕΚ προκειμένου να απασχοληθεί στη συγκεκριμένη θέση εργασίας, απαιτείται να προβεί ο εργοδότης πρώτα σε εύλογες προσαρμογές. Στην προκείμενη περίπτωση, η ενάγουσα προσέβαλε την καταγγελία της σύμβασης εργασίας της αορίστου χρόνου ως καταχρηστική, διότι, κατά την ίδια, η εργοδότρια εταιρεία προχώρησε στη λύση της εργασιακής σύμβασης για λόγους εκδίκησης και για το γεγονός της μακράς απουσίας της από την εργασία εξαιτίας της χρόνιας πάθησης της. Από την άλλη, η εναγόμενη εργοδότρια εταιρεία αντέταξε πως η καταγγελία της σύμβασης εργασίας ουδεμία σχέση έχει με την πάθηση της εργαζόμενης, αλλά σχετίζεται με την άρνηση της για παροχή εργασίας για μεγάλο χρονικό διάστημα και για λόγους ανεπαρκούς απόδοσης. Επιπρόσθετα, ισχυρίστηκε πως κατά το στάδιο της πρόσληψης ουδέποτε ενημερώθηκε για την πάθηση που αντιμετωπίζει η ενάγουσα. Η τελευταία έπασχε από χρόνια πάθηση νευρολογικής φύσεως με συνοδεία αγχώδους διαταραχής, η οποία υποτροπίασε και σε συνδυασμό με την πανδημία του κορονοϊού την οδήγησαν να απέχει από την εργασία της για συνεχές χρονικό διάστημα. Η ανικανότητα προς εργασία δεν μπορούσε να εκτιμηθεί για το μέλλον. Σύμφωνα με το σκεπτικό της απόφασης, η εργοδότρια εταιρεία κατήγγειλε τη σύμβαση εργασίας
«υποκινούμενη στην απόφαση αυτή από τη μακρά απουσία της ενάγουσας από την εργασία της.». Το δικαστήριο αναφέρθηκε στον ν.4443/2016 και επισήμανε την υποχρέωση της εταιρείας για λήψη μέτρων εύλογης προσαρμογής κατά την διάρκεια της πανδημίας, όπως είναι η τηλεργασία, ή η ανάθεση διαφορετικών καθηκόντων ή ακόμα και η θέση σε αναστολή της σύμβασης εργασίας της ενάγουσας. Άλλωστε, η εργοδότρια δεν θα επερχόταν σε δυσμενή θέση από τη στιγμή που εκείνο το χρονικό διάστημα καταβαλλόταν οικονομική ενίσχυση από το κράτος. Το δικαστήριο καταλήγει πως αφού η εργοδότρια δεν ανταποκρίθηκε στην υποχρέωση για εύλογες προσαρμογές, άσκησε καταχρηστικά το διευθυντικό της δικαίωμα κατά παράβαση του άρθρου 656 ΑΚ και η απόλυση καθίσταται άκυρη ως καταχρηστική κατ’ άρθρο 281 ΑΚ, καθώς σύμφωνα με το σκεπτικό του δικαστηρίου, «το κύρος της απόλυσης ελέγχεται με βάση την καταχρηστική άσκηση δικαιώματος, υπό την ειδικότερη μορφή της ultima ratio, συνεκτιμώντας τόσο την Οδηγία 2000/78/ΕΚ όσο και τις διατάξεις του ν.4443/2016.». Σε απάντηση του ισχυρισμού της εργοδότριας εταιρείας πως καταχρηστικά δεν της αναφέρθηκε κατά τη διαδικασία της πρόσληψης η ύπαρξη αυτής της χρόνιας πάθησης, το δικαστήριο αποκρίθηκε πως δεν υφίσταται τέτοια υποχρέωση πληροφόρησης από τη στιγμή μάλιστα που η πάθηση της εργαζόμενης δεν ασκούσε επιρροή στην από μέρους της παροχή εργασίας, τονίζοντας μάλιστα πως αν είχε αποκαλυφθεί αυτή η πληροφορία και επηρέαζε την πρόσληψη της εργαζόμενης η ύπαρξη χρόνιας πάθησης, τότε η άρνηση της εργοδότριας για πρόσληψη θα συνιστούσε άμεση διάκριση. Περαιτέρω έκρινε πως υπήρχε παράνομη και υπαίτια προσβολή της προσωπικότητας της εργαζόμενης και συνεπώς κηρύσσοντας άκυρη την καταγγελία επιδίκασε σε αυτήν μισθούς υπερημερίας και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης.
Η εργοδότρια εταιρία άσκησε έφεση επί της ανωτέρω απόφασης και εκδόθηκε στη συνέχεια η με αριθμό 447/2022311 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Πειραιά, η οποία επικύρωσε την απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου με μία εκτενή μείζονα σκέψη που περιλάμβανε τον ορισμό της αναπηρίας όπως διαμορφώθηκε από το Δ.Ε.Ε. και τη διαφοροποίησή της από την έννοια της ασθένειας, τη χρόνια πάθηση που προστέθηκε ως προστατευόμενο από τις διακρίσεις γνώρισμα με τον ν. 4443/2016 και την προβληματική που αναπτύχθηκε γύρω από αυτήν, την αρχή της ίσης μεταχείρισης, τη σημασία της υποχρέωσης λήψης εύλογων προσαρμογών και έκανε λόγο για το βάρος απόδειξης στις δίκες που άπτονται θεμάτων απαγορευμένης διάκρισης. Επιπρόσθετα, κατέληξε στην κρίση περί ύπαρξης άμεσης διάκρισης λόγω χρόνιας πάθησης, παρόλο που δεν υπήρχε επίκληση από την ενάγουσα στην αρχική αγωγή της των διατάξεων του ν.4443/2016, καθώς, κατά το σκεπτικό της απόφασης, ο ίδιος ο δικαστής μπορεί να προβεί σε νομικό χαρακτηρισμό των υπό κρίση πραγματικών περιστατικών312.
Στη με αριθμό 758/2022313 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Πατρών ο ενάγων εργαζόταν σε ανώνυμη εταιρεία παραγωγής και συσκευασίας γάλακτος όταν στη βάρδια του υπέστη εγκεφαλικό και χρειάστηκε να απουσιάσει από την εργασία του για διάστημα δύο μηνών. Κατά την επάνοδό του, ο προϊστάμενος του υπέδειξε άλλη θέση εργασίας, γραφείου και όχι χειρωνακτική, καθώς και τα ιατρικά πιστοποιητικά που προσκόμισε ο ενάγων βεβαίωναν την ικανότητά του για εργασία απλά με περιορισμό της ορθοστασίας λόγω των κινητικών προβλημάτων που αντιμετώπιζε συνεπεία του εγκεφαλικού. Λίγους μήνες μετά, η εταιρεία προέβη στην καταγγελία της σύμβασης εργασίας και ο ενάγων άσκησε την προβλεπόμενη αγωγή, αιτούμενος να κηρυχθεί η απόλυσή του καταχρηστική και άκυρη, διότι βασιζόταν αποκλειστικά στην ασθένειά του. Κατόπιν της αποδεικτικής διαδικασίας σχηματίστηκε η δικανική πεποίθηση πως ο εργαζόμενος απολύθηκε αποκλειστικά για λόγους που σχετίζονται με την ασθένειά του, χωρίς να έχει αποδειχθεί ότι προέκυψε κάποιο πρόβλημα στην παρεχόμενη εργασία του από τη νέα θέση που τον τοποθέτησαν. Η εταιρεία προσκόμισε έγγραφα με αρνητική αξιολόγηση του εργαζομένου, τα οποία ωστόσο, όπως επισήμανε το δικαστήριο, είχαν συνταχθεί πολύ νωρίτερα από την γέννηση της επίδικης υπόθεσης, γι’ αυτό και απορρίφθηκαν. Η επιχείρηση με την άφιξή του εργαζομένου μετά το ατύχημα, μόνη της έλαβε πρωτοβουλία να του αναθέσει εργασία κατάλληλη και ανταποκρινόμενη στο πρόβλημα υγείας που αντιμετώπιζε. Το δικαστήριο έκρινε πως αυτήν η μεταστροφή της στάσης της εταιρείας προς τον εργαζόμενο, καθώς και η εμμονή της να παράσχει ο ίδιος την εργασία που είχε αναλάβει πριν υποστεί το εγκεφαλικό και κλονιστεί η υγεία του, είναι καταχρηστική και συνεπώς άκυρη. Ως εκ τούτου, δεν επήλθε η λύση της σύμβασης εργασίας και η εργοδότρια εταιρεία θα πρέπει να αποδεχθεί την προσφερόμενη από τον εργαζόμενο εργασία στην ίδια θέση που αυτός κατείχε, καταβάλλοντας μισθούς υπερημερίας για το διάστημα που δεν αποδέχτηκε την προσήκουσα προσφορά του ενάγοντος, όπως επίσης και χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη λόγω υπαίτιας και παράνομης προσβολής της προσωπικότητάς του.
Ιδιαιτέρως σημαντική καθίσταται η προσφάτως εκδοθείσα απόφαση με αριθμό 53/2024314 του Ειρηνοδικείου Θεσσαλονίκης κατά την εκδίκαση εργατικής διαφοράς, όπου έκρινε άκυρη την απόλυση ενός εργαζομένου λόγω δυσμενούς διάκρισης που οφειλόταν στην παραβίαση της υποχρέωσης της εργοδότριας εταιρίας να προβεί στη λήψη μέτρων εύλογων προσαρμογών σύμφωνα με τα άρθρα 339 παρ. 1 και 19 του Π.Δ. 80/2022315. Συγκεκριμένα πρόκειται για έναν εργαζόμενο που απασχολούνταν σε κατάστημα σούπερ μάρκετ, όπου μεταξύ των καθηκόντων του ήταν και η φόρτωση και εκφόρτωση εμπορευμάτων. Μετά από οκτώ έτη απασχόλησης στη συγκεκριμένη εταιρεία, ο ενάγων εμφάνισε οσφυαλγία στη μέση του εξαιτίας της οποίας υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση λαμβάνοντας αναρρωτικές άδειες και απέχοντας για ένα χρονικό διάστημα από την εργασία του. Εν συνεχεία, κρίθηκε κατάλληλος για επιστροφή στην εργασία με σύσταση του επιβλέποντα ιατρού να σηκώνει βάρος μόνο μέχρι οκτώ κιλά, να προσέχει την ορθοστασία αλλά και τη συνεχή ακινησία. Η εργοδότρια εταιρεία μέσα σε λίγους μήνες από την επιστροφή του προέβη σε καταγγελία της σύμβασης εργασίας του, ισχυριζόμενη πως δεν είναι ικανός να ανταποκριθεί στα καθήκοντα της θέσης. Ο ενάγων πρόσβαλε την απόλυσή του ισχυριζόμενος ότι αυτή επήλθε λόγω δυσμενούς διάκρισης εξαιτίας της πάθησης του, με δεδομένο μάλιστα πως ουδέποτε η εργοδότρια έλαβε μέτρα εύλογης προσαρμογής ανταποκρινόμενα στην πάθησή του και για το λόγο αυτό ζήτησε με την αγωγή του να κηρυχθεί άκυρη η απόλυση αιτούμενος την καταβολή πρόσθετης αποζημίωσης του άρθρου 66 παρ. 3 του ν.4808/2021. Το δικαστήριο ήδη στη μείζονα σκέψη της απόφασης εξέφρασε τη σπουδαιότητα των εύλογων προσαρμογών, τονίζοντας πώς για να κριθεί αν ο εργαζόμενος με αναπηρία ή χρόνια πάθηση είναι κατάλληλος για τη θέση εργασίας και ικανός να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις αυτής, χρειάζεται να έχει προχωρήσει ο εργοδότης σε εύλογες προσαρμογές, υπό την προϋπόθεση βέβαια πως ο ίδιος δεν επηρεάζεται δυσμενώς. Στην παρούσα υπόθεση έκρινε πως η εργοδότρια εταιρεία, αφενός βάση της αρχής της πρόνοιας για την διαφύλαξη της υγείας των εργαζομένων της και αφετέρου βάση της υποχρέωσης των εύλογων προσαρμογών του ν. 4443/2016, όφειλε να λάβει εκείνα τα κατάλληλα μέτρα προκειμένου ο ενάγων και απασχολούμενος σε αυτήν να διατηρήσει τη θέση εργασίας του, από τη στιγμή που η ίδια μάλιστα δεν θα επερχόταν σε δυσμενή θέση βάσει των οικονομικών της δεδομένων και της γενικότερης πορείας της στον χώρο δραστηριοποίησής της. Η απόφαση εξειδίκευσε τα μέτρα που θα μπορούσε να έχει λάβει η εργοδότρια εταιρία, όπως η παροχή ελαφρύτερων υποδημάτων ασφαλείας για να μην σηκώνει πολύ βάρος ο ενάγων, η εναλλαγή στις θέσεις απασχόλησης μέσα στο κατάστημα για να μην επιβαρύνεται η μέση του, καθ’ υπόδειξη και των συστάσεων του ιατρού και άλλα τέτοια μέτρα ανταποκρινόμενα στη χρόνια πάθηση του εργαζομένου. Αντιθέτως, έκρινε το δικαστήριο, πως η εργοδότρια εταιρεία δεν έλαβε καμία εύλογη προσαρμογή παραβιάζοντας τη σχετική υποχρέωσή της και συνεπώς η απόλυση του εργαζομένου στην οποία προέβη καθίσταται άκυρη, καθώς εισάγει άμεση διάκριση κατά τα άρθρα 339 παρ. 1 και 19 του Π.Δ. 80/2022. Με την απόφαση επιδικάστηκε στον ενάγοντα η πρόσθετη αποζημίωση του άρθ. 66 παρ. 3 του ν.4808/2021 την οποία ο ίδιος είχε αιτηθεί.
301 Δ. Γούλας, Η εφαρμογή της απαγόρευσης των διακρίσεων στο ελληνικό εργατικό δίκαιο, ΕΕργΔ 2023, 1085.
302 Δ. Γούλας, Η εφαρμογή της απαγόρευσης των διακρίσεων στο ελληνικό εργατικό δίκαιο, ΕΕργΔ 2023, 1088.
303 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
304 Βλ. εκτενώς Δ. Ζερδελή, Η υποχρέωση άσκησης του διευθυντικού δικαιώματος και οι συνέπειές της παράβασής του, ΕΕργΔ 2022, 489 επ.
305 Βλ. απόφαση ΑΠ 876/1989 σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
306 Δ. Γούλας, ό.π., 1088.
307 Δ. Ζερδελής, Η υποχρέωση άσκησης του διευθυντικού δικαιώματος και οι συνέπειές της παράβασής του, ΕΕργΔ 2022, 490.
308 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
309 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
310 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
311 Δημοσιευμένη σε https://www.efeteio-peir.gr/?p=9688 (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).
312 Πρόκειται για την αρχή iura novit curia. Βλ. αναλυτικά σε Β. Τσιγαρίδα, Η αρχή iura novit curia στη διοικητική δίκη, 2021, 115 επ.
313 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
314 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
315 Το Π.Δ. 80/2022 κωδικοποίησε, μεταξύ άλλων, τους νόμους 4443/2016 και 4808/2021. Συνεπώς, εδώ πρόκειται για τα άρθρα 66 παρ. 1 του ν.4808/2021 και