ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 17ο
4.1.1. Η απόλυση λόγω αναπηρίας ως μορφή διάκρισης.
Σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ. 1 περ. γ΄ του ν.4443/2016 η αρχή της ίσης μεταχείρισης που σχετίζεται με τα προστατευόμενα γνωρίσματα που προβλέπονται στον παρόντα νόμο και συναφώς στην Οδηγία 2000/78, εφαρμόζεται και στην περίπτωση της απόλυσης.258 Συνεπώς, η απόλυση στον βαθμό που συνδέεται με κάποιο προστατευόμενο γνώρισμα δύναται να αποτελέσει μορφή διάκρισης, η οποία αν κριθεί αδικαιολόγητη θα είναι άκυρη, ως μη γενόμενη259, δυνάμει των διατάξεων των άρθρων 174 και 180 ΑΚ.260 Με το άρθρο 66 παρ. 1 του ν. 4808/2021, ο νομοθέτης απαγορεύει ρητά πλέον την καταγγελία της σύμβασης εργασίας που γίνεται λόγω ενός από τα προαναφερθέντα προστατευόμενα γνωρίσματα στα οποία περιλαμβάνεται και η αναπηρία, με αποτέλεσμα να καθίσταται περιττή η επίκληση της διάταξης 281 ΑΚ261 για την καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος της καταγγελίας, όταν αυτή ερείδεται σε χαρακτηριστικό γνώρισμα που προστατεύεται από τις διακρίσεις όπως είναι η αναπηρία. Πάντως, και χωρίς τη συγκεκριμένη διάταξη του άρ. 66 ν.4808/2021 με τη ρητή απαγόρευση, η τελευταία πηγάζει ευθέως από τη διάταξη του άρθρου 2 του ν. 4443/2016, η οποία απαγορεύει κάθε μορφής διάκριση για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1 σε συνδυασμό με τη διάταξη του άρθρου 3.262 Η ύπαρξη της διάταξης του άρθρου 66 του ν.4808/2021 ενισχύει βέβαια τη σύνδεση του εθνικού δικαίου της καταγγελίας με τις επιταγές του ενωσιακού δικαίου για ίση μεταχείριση και ισότιμη συμμετοχή των ΑμεΑ στον επαγγελματικό βίο263 και για τον λόγο αυτό καθίσταται ουσιώδης. Αναλογιζόμενοι και την περιορισμένη εφαρμογή των ειδικών νομοθετημάτων που αποτελούν ουσιαστικά το δίκαιο των διακρίσεων και έχουν ενωσιακή προέλευση, πιθανώς η μεταφορά αυτής της απαγόρευσης και σε ένα γενικό νομοθέτημα για την προστασία της εργασίας, όπως είναι ο ν.4808/2021, να ενισχύει την εξοικείωση των εφαρμοστών του δικαίου με τις συγκεκριμένες έννοιες και διατάξεις, ώστε να αποφεύγουν την αποκλειστική χρήση των γενικών διατάξεων όπως τα άρθρα 281, 288, 652 και 662 ΑΚ. Με την προσπάθεια αυτή, συντάσσεται και η πρωτοβουλία κωδικοποίησης της νομοθεσίας του ατομικού εργατικού δικαίου στο Π.Δ. 80/2022264 που τιτλοφορείται ως «Κώδικας Ατομικού Εργατικού Δικαίου».
Επιπρόσθετα, η καταγγελία της σύμβασης εργασίας μπορεί αφενός, να αποτελεί άμεση διάκριση όταν η απόλυση προέρχεται αποκλειστικά από τη βούληση του εργοδότη να λύσει τη σχέση εργασίας με τον εργαζόμενο λόγω της αναπηρίας ή χρόνιας πάθησής του ή επειδή ο ίδιος αιτήθηκε εύλογες προσαρμογές κατά την παροχή της εργασίας του.265 Αφετέρου, μπορεί να αποτελεί έμμεση διάκριση όταν λαμβάνεται υπόψη για την απόλυση, ένα ουδέτερο εκ πρώτης όψεως κριτήριο που πλήττει όμως στην πραγματικότητα τα ΑμεΑ σε σύγκριση με τους λοιπούς εργαζομένους, όπως για παράδειγμα όταν για την απόλυση συνεκτιμώνται οι ημέρες απουσίας λόγω ασθένειας.266 Επισημαίνεται, πως είναι πιθανό οι εργαζόμενοι με αναπηρία ή χρόνια πάθηση να απουσιάσουν περισσότερες μέρες από την εργασία τους, καθώς πλήττονται και από τις κοινές ασθένειες από τις οποίες επηρεάζεται το σύνολο των εργαζομένων, αλλά επιπρόσθετα και από ασθένειες που σχετίζονται με την αναπηρία τους. Σε αυτή την περίπτωση, αν εξυπηρετείται θεμιτός σκοπός και τηρείται η αρχή της αναλογικότητας, η απόλυση δεν αποτελεί έμμεση διάκριση.267 Αρχικά, η διαφύλαξη των συμφερόντων του εργοδότη για την ορθή και ομαλή λειτουργία της επιχείρησής του από μία μακρόχρονη απουσία του εργαζομένου, έχει κριθεί πως αποτελεί θεμιτό σκοπό.268 Ωστόσο, εξετάζεται και κατά πόσο ήταν αναγκαία η απόλυση με γνώμονα τόσο τις επιπτώσεις στον εργαζόμενο, όσο και το ευρύτερο πλαίσιο λειτουργίας του κανόνα.269 Επιπρόσθετα, εάν οι απουσίες του εργαζομένου με αναπηρία οφείλονται στην άρνηση του εργοδότη για λήψη μέτρων εύλογων προσαρμογών, τότε καθίσταται ανεπίτρεπτη η καταγγελία της σύμβασης εργασίας του εργαζομένου από τον εργοδότη και αν αυτή πραγματοποιηθεί θα είναι άκυρη λόγω του ότι εισάγει άμεση διάκριση κατά του εργαζομένου με αναπηρία.
Ανάλογη περίπτωση αποτελούν και τα κριτήρια επιλογής εργαζομένων προς απόλυση που θέτει ένας εργοδότης, όπως η χαμηλή παραγωγικότητα, και είναι δυνατόν να πλήττουν σε μεγαλύτερο βαθμό τους εργαζόμενους με αναπηρία, οπότε θα πρέπει να εξεταστεί αν στη συγκεκριμένη περίπτωση ελλοχεύει έμμεση διάκριση λόγω αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης.270 Ωστόσο, στην υπ’ αριθ. 1421/2015271 απόφαση του Αρείου Πάγου εξετάστηκε το συγκεκριμένο ζήτημα χωρίς να γίνει ουδεμία αναφορά στον ν.3304/2005 και την προστασία από τις διακρίσεις, που ενσωμάτωσε αρχικά την Οδηγία 2000/78.272 Ειδικότερα, στην παρούσα υπόθεση, μία εργαζόμενη με αναπηρίες απολύθηκε λόγω μειωμένης αποδοτικότητας, γεγονός άρρηκτα συνδεδεμένο με τις αναπηρίες που αντιμετώπιζε. Στη συνέχεια, η ίδια προσέβαλε το κύρος της καταγγελίας της σύμβασής της. Παρόλο που η απόλυση της συγκεκριμένης εργαζόμενης αποτελούσε διάκριση λόγω αναπηρίας και ο ν.3304/2005 ήταν ήδη σε ισχύ για μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι και την εκδίκαση της υπόθεσης, ενσωματώνοντας στην εθνική τάξη τις ισχύουσες επιταγές του ενωσιακού δικαίου, κανένα δικαστήριο που επιλήφθηκε της υπόθεσης, ούτε ο Άρειος Πάγος σε τελευταίο βαθμό, εφάρμοσε τις διατάξεις του δικαίου των διακρίσεων. Σε κανένα στάδιο δεν εξετάστηκε αν η λήψη εύλογων προσαρμογών από τον εργοδότη θα εξασφάλιζε την επάρκεια273 της εργαζόμενης στις απαιτήσεις της θέσης εργασίας και συνεπώς την εξομοίωση της με τους λοιπούς συναδέλφους της. Μόνο σε εκείνη την περίπτωση θα μπορούσε να αποτελέσει ασφαλές κριτήριο επιλογής απολυτέου η χαμηλή παραγωγικότητα, εφόσον είχαν ληφθεί δηλαδή τα κατάλληλα και εξατομικευμένα μέτρα εύλογων προσαρμογών από τον εργοδότη. Εν ολίγοις, η μειωμένη αποδοτικότητα δεν προέρχεται από την αναπηρία ή τη χρόνια πάθηση, αλλά από τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς που δεν αίρει ο εργοδότης μέσω της λήψης εύλογων προσαρμογών.
259 Κ. Παπαδημητρίου, ό.π., 553.
260 Δ. Ζερδελής/Δ. Γούλας, ό.π., 326.
261 Δ. Ζερδελής, Εργατικό Δίκαιο Ατομικές Εργασιακές Σχέσεις, ε΄ έκδοση, 2022, 1376.
262 Δ. Ζερδελής, ό.π., 1391.
263 Κ. Μπακόπουλος, ό.π., 73.
264 Προεδρικό Διάταγμα 80/2022 (ΦΕΚ Α΄ 222/4.12.2022) όπως ισχύει με τις τροποποιήσεις του ν.5163/2024.
265 Βλ. κοινό σχόλιο Δ. Γούλα στις αποφάσεις 1121/2021 ΜονΕφΠειραιά, 1476/2021 ΜονΠρΠειραιά Αρμ. 2023, 218-219.
266 Βλ. σχόλιο Δ. Γούλα στην απόφαση 758/2022 του ΜονΠρΠατρών, Αρμ. 2023, 1438.
267 Α. Λεβέντη, Διακρίσεις λόγω χρόνιας πάθησης ή αναπηρίας στο χώρο εργασίας, 2024, 30. Βλ. ΔΕΕ 11.4.2013, Υπόθ. C-335/11 και C-337/11, HK Danmark, σκ.76-77.
268 ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 43-44.
269 Δ. Γούλας, Οι διακρίσεις σε βάρος εργαζομένων με προβλήματα ψυχικής υγείας, ΕΕργΔ 2018, 534.
270 ΔΕΕ 11.9.2019, Υπόθ. C-397/18, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.59-60. ΔΕΕ, 10.2.2022, Υπόθ. C- 485/20, HR Rail, σκ.49. Πρβλ. απόφαση ΑΠ 1421/2015, ΕΕργΔ 2016, 291.
271 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
272 Ν. Γαβαλάς, Ο ν. 3304/2005 για την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας ετέθη εκτός ισχύος; Σχόλιο στην Α.Π. 1421/2015, ΕΕργΔ 2016, 287-290.
273 Ν. Γαβαλάς, ΕΕργΔ 2016, 289.