ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 14ο
3.1.1. Η προσέγγιση των εύλογων προσαρμογών υπέρ των ατόμων με αναπηρία με βάση το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στο άρθρο 5 της Οδηγίας 2000/78174 προβλέπεται η υποχρέωση των εργοδοτών να προβαίνουν σε εύλογες προσαρμογές, να λαμβάνουν δηλαδή εκείνα τα «ενδεδειγμένα μέτρα» που ανταποκρίνονται στην εκάστοτε περίπτωση εργαζομένου με αναπηρία και εξυπηρετούν τις ανάγκες που παρουσιάζονται, ώστε ο εργαζόμενος με αναπηρία να διασφαλίζει την πρόσβασή του στην εργασία, να διατηρεί τη θέση του ή να εξελίσσεται σε αυτήν, ή με σκοπό να του παρέχεται εκπαίδευση, υπό την προϋπόθεση πάντα τα μέτρα αυτά να μην αποτελούν υπέρμετρη επιβάρυνση για τον εργοδότη.175 Αρχικά, στην αιτιολογική σκέψη 20176 της Οδηγίας 2000/78 πραγματοποιείται μία ενδεικτική απαρίθμηση τέτοιων μέτρων που είτε πρόκειται για μέτρα διαμόρφωσης του χώρου εργασίας ανάλογα με την αναπηρία του ατόμου προκειμένου να εξασφαλίζεται η προσβασιμότητα σε αυτόν, είτε μέτρα που σχετίζονται με τον εξοπλισμό της εργασίας όπως η χρήση υποστηρικτικής τεχνολογίας αλλά ακόμα και μέτρα οργανωτικής φύσεως όπως η μείωση του ωραρίου177 ή του ρυθμού εργασίας, η τηλεργασία, αλλαγή τόπου εργασίας, αλλαγή θέσης εργασίας178, παροχή ειδικής εκπαίδευσης ή πρόσθετης κατάρτισης αν απαιτείται η αλλαγή αντικειμένου στην εργασία λόγω της αναπηρίας κ.ά.179 Υπάρχει πληθώρα «εύλογων προσαρμογών» και εξαρτάται από κάθε περίπτωση ξεχωριστά ποια προσαρμογή κρίνεται ως εύλογη.180 Η επιλογή του κατάλληλου μέτρου προσαρμογής για την επίτευξη του επιθυμητού στόχου, ήτοι την απρόσκοπτη συμμετοχή και ανέλιξη του ατόμου με αναπηρία στον εργασιακό βίο, απαιτεί μια εξατομικευμένη αξιολόγηση, που λαμβάνει υπόψη την κατάσταση του ενδιαφερόμενου ατόμου και τις ιδιαίτερες απαιτήσεις της εργασίας που επρόκειτο να εκτελέσει. Συνεπώς, λόγω των πολλών διαφορετικών περιπτώσεων που μπορεί να δικαιολογούν τη λήψη μέτρων για εύλογες προσαρμογές, δεν καθίσταται εφικτό για τον δικαιικό κόσμο να περιλαμβάνει μία «κλειστή» λίστα περιοριστικά αναφερόμενων μέτρων διευκόλυνσης. Συνήθης πρακτική των κρατών-μελών είναι η υιοθέτηση ενός γενικού ορισμού των εύλογων προσαρμογών, ο οποίος συνοδεύεται από έναν κατάλογο με ενδεικτικά μέτρα και επικαιροποιείται βάσει και της νομολογίας. Επιπλέον, η χρήση στην εθνική νομοθεσία είτε αυτούσιων διατυπώσεων της Οδηγίας είτε έτερων ορισμών και διατυπώσεων καθίσταται νομικά αδιάφορο γεγονός, καθόσον όλες οι διατυπώσεις αποδίδουν την ίδια έννοια.181
Κατά την αιτιολογική σκέψη 21 της Οδηγίας 2000/78, η δυσανάλογη επιβάρυνση προσδιορίζεται από το οικονομικό κόστος της ανάληψης των μέτρων εύλογων προσαρμογών για την επιχείρηση, αλλά και κάθε άλλο κόστος182 που θα έχει η επιχείρηση από την υιοθέτηση αυτών των μέτρων183, την εν γένει οικονομική της κατάσταση, καθώς και την τυχόν παροχή δημοσίων κονδυλίων ή οιασδήποτε άλλης κρατικής ενίσχυσης.184 Η Οδηγία φροντίζει για την εφαρμογή της αρχής της μη διάκρισης και την αποκατάσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ΑμεΑ μέσω της υποχρέωσης λήψης κατάλληλων και αποτελεσματικών μέτρων διευκόλυνσης της εργασίας, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη και τα συμφέροντα των εργοδοτών και οδηγούμενη σε μία στάθμιση συμφερόντων185. Άλλωστε, σε κάθε άλλη περίπτωση, η υιοθέτηση μέτρων που θα είχε ως αποτέλεσμα την οικονομική αποδυνάμωση των εργοδοτών δεν θα ανταποκρίνονταν στην πολιτική καταπολέμησης των διακρίσεων.186 Με την αρωγή της αρχής της αναλογικότητας, στην περίπτωση που καθίστανται κατάλληλες περισσότερες εύλογες προσαρμογές για την περίπτωση ενός εργαζομένου με αναπηρία, τότε εναπόκειται στην επιχείρηση η επιλογή του μέτρου που θα της επιφέρει το λιγότερο κόστος.187 Ο εξατομικευμένος χαρακτήρας των εύλογων προσαρμογών, επιτρέπει την επικοινωνία και την καλή συνεργασία μεταξύ εργοδότη και εργαζομένου προκειμένου να ανευρεθεί το κατάλληλο μέτρο που θα εξυπηρετεί αμφότερες τις πλευρές, προπάντων βέβαια, ικανοποιώντας την γενική αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων μέσω της ισότιμης συμμετοχής του εργαζομένου με αναπηρία στην απασχόληση και τον επαγγελματικό βίο. Σημειώνεται, πως το άρθρο 5 της Οδηγίας δεν αποσκοπεί στην υποχρέωση πρόσληψης από τους εργοδότες ή ακόμα και διατήρησης στις θέσεις εργασίας, ατόμων με αναπηρία που δεν ανταποκρίνονται στις βασικές απαιτήσεις των συγκεκριμένων θέσεων εργασίας,188 καθώς κάτι τέτοιο αντιβαίνει σαφώς στους σκοπούς της Οδηγίας.
Περαιτέρω, στην υπόθεση C-270/16, Ruiz Conejero, η Γενική Εισαγγελέας Sharpston επισημαίνει στις Προτάσεις της πως για την ενεργοποίηση της υποχρέωσης που θέτει η Οδηγία 2000/78 περί εύλογων προσαρμογών, χρειάζεται επιπρόσθετα γνωστοποίηση στον εργοδότη, των σημαντικών πληροφοριών γύρω από την αναπηρία που αντιμετωπίζει ο εργαζόμενος και τους περιορισμούς που τίθενται σε αυτόν, προκειμένου να ληφθούν τα κατάλληλα και εξειδικευμένα μέτρα για την περίπτωσή του.189 Αρκεί μία γενική γνώση της αναπηρίας του εργαζομένου, ειδικά στις περιπτώσεις που αυτή είναι εμφανής, ενώ σε παθήσεις με ειδικά χαρακτηριστικά αρκεί η γνωστοποίηση στον εργοδότη των ειδικών αυτών σημείων ώστε να μπορέσει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα που ανταποκρίνονται στην υπό κρίση περίπτωση.190 Ωστόσο, η υποχρέωση αυτή του εργοδότη δεν αίρεται ακόμα και αν ο εργαζόμενος, ούτε προέβη στη γνωστοποίηση της αναπηρίας του, ούτε αιτήθηκε μέτρα εύλογης προσαρμογής, καθώς η υποχρέωση αυτή εκκινεί από τη στιγμή που με οιονδήποτε τρόπο περιέλθει σε γνώση του εργοδότη η κατάσταση του εργαζομένου.191 Η Γενική Εισαγγελέας Sharpston συνεχίζει στις Προτάσεις της, τονίζοντας τη θεμελιώδη σημασία των εύλογων προσαρμογών για τη συμμετοχή των ΑμεΑ στην αγορά εργασίας, και ακολούθως υπογραμμίζει πως, δυνάμει του άρθρου 3 παρ.1 στ. α΄ και γ΄, η Οδηγία εφαρμόζεται σε όλα τα στάδια της σχέσης εργασίας, ακόμα και στο προσυμβατικό στάδιο, κατά την πρόσληψη192, ώστε «όταν ένας εργοδότης γνωρίζει, ή εύλογα όφειλε να γνωρίζει, ότι το πρόσωπο το οποίο πρόκειται να προσλάβει ή είναι ήδη υπάλληλός του έχει ή ενδέχεται να έχει κάποια αναπηρία, η υποχρέωση αυτή συνιστά το πρώτο βήμα της διαδικασίας που έχει ως αποτέλεσμα την αποφυγή διακριτικής μεταχειρίσεως. Η άρνηση προσλήψεως ή, ανάλογα με την περίπτωση, η απόλυση που οφείλεται σε μη συμμόρφωση προς την εν λόγω υποχρέωση ισοδυναμεί με αθέμιτη διάκριση για τους σκοπούς της οδηγίας 2000/78.».193 Από την επισκόπηση των Προτάσεων της Γενικής Εισαγγελέα προκύπτει και η σύνδεση που πραγματοποιεί μεταξύ των έμμεσων διακρίσεων κατά εργαζομένων με αναπηρία και της υποχρέωσης παροχής εύλογων προσαρμογών. Υποστηρίζει ότι τα στοιχεία i και ii194 του άρθρου 2 παρ. 2 της Οδηγίας δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, αλλά ερμηνεύονται συνδυαστικά, καθώς το δεύτερο στοιχείο επεξηγεί το πρώτο, ειδικά ως προς την αναλογικότητα195. Τονίζει ότι σε περίπτωση που μια διάταξη ενδέχεται να αποτελεί έμμεση διάκριση λόγω αναπηρίας, ο εργοδότης οφείλει πρώτα να εξετάσει τη δυνατότητα λήψης εύλογων προσαρμογών, σύμφωνα με το άρθρο 5 της Οδηγίας. Η υποχρέωση παροχής αυτών των εύλογων διευκολύνσεων είναι καίρια, καθώς η μη συμμόρφωση μπορεί να ισοδυναμεί με αθέμιτη διάκριση, υπό την προϋπόθεση πάντα ότι η εφαρμογή τους δεν συνεπάγεται δυσανάλογη επιβάρυνση για τον εργοδότη.196 Η προσέγγιση αυτή καταδεικνύει τη σημασία των εύλογων προσαρμογών ως μέσου προστασίας των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία και ενίσχυσης της ισότητας στην εργασία.
Το Δικαστήριο της Ε.Ε. σε προγενέστερή απόφασή του στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-355/11 και C-337/11197, διευκρίνισε ότι, η αποτυχία λήψης κατάλληλων μέτρων προσαρμογής στην εργασία του εργαζομένου από τον εργοδότη δεν καθίσταται δυνατό να ενεργοποιήσει την εφαρμογή διάταξης της εθνικής νομοθεσίας κατά την οποία όταν ένας εργαζόμενος έχει απουσιάσει για διάστημα εκατόν είκοσι (120) ημερών λαμβάνοντας κανονικά τις αποδοχές του λόγω ασθένειας, προβλέπεται μειωμένη προθεσμία προειδοποίησης απόλυσης. Στην περίπτωση αυτή, η απουσία δεν πηγάζει από την ίδια την ασθένεια του εργαζομένου, αλλά από την αμέλεια του εργοδότη να δημιουργήσει τις απαραίτητες και κατάλληλες συνθήκες για την εργασία του εργαζόμενου προσώπου. Ως εκ τούτου, η επίδικη αυτή διάταξη του εθνικού δικαίου θεωρήθηκε ότι παραβιάζει την Οδηγία, καθώς δημιουργεί αδικαιολόγητα μειονεκτήματα για τα ΑμεΑ, όταν η απόλυσή τους προκύπτει από την έλλειψη εύλογων προσαρμογών η υλοποίηση των οποίων θα τους επέτρεπε να παρευρίσκονται στην εργασία τους και όχι να απουσιάζουν για τόσο χρονικό διάστημα. Επισημαίνεται εκ νέου δε, ότι οιαδήποτε διαφορετική προσέγγιση θα αναιρούσε το νόημα της υποχρέωσης των εργοδοτών για εύλογες προσαρμογές, μετατρέποντάς την σε απλή θεωρία δίχως πρακτική αξία.198
Αντίστοιχη ήταν η κρίση του Δικαστηρίου και στην υπόθεση C-397/18, Nobel Plastiques Ibérica SA. Μία εργαζόμενη της εταιρίας Nobel Plastiques Ibérica SA διαγνώστηκε με επικονδυλίτιδα, καθιστώντας την προσωρινά ακατάλληλη για τη θέση εργασίας για την οποία είχε προσληφθεί. Όταν επανήλθε στην εργασία της, μετά από διαστήματα απουσίας, αιτήθηκε να προσαρμοστεί η θέση της στο πρόβλημα υγείας που πλέον αντιμετώπιζε και πράγματι τοποθετήθηκε σε άλλη θέση με μικρότερο κίνδυνο για την ακεραιότητά της. Η εργοδότρια εταιρία επιθυμώντας να προβεί σε απολύσεις υιοθέτησε τέσσερα κριτήρια199 επιλογής, τα οποία θεώρησε πως πληρούσε και η περίπτωση της προαναφερθείσας εργαζόμενης με αναπηρία και προχώρησε στην απόλυσή της, επικαλούμενη ουσιαστικά οικονομοτεχνικούς λόγους. Η απολυθείσα εργαζόμενη προσέφυγε κατά της καταγγελίας της σύμβασης εργασίας της και το εθνικό δικαστήριο ενώπιον του οποίου εισήχθη η υπόθεση ανέστειλε την κύρια δίκη υποβάλλοντας προδικαστικά ερωτήματα200 στο Δ.Ε.Ε. σχετικά με το εάν εντάσσεται η συγκεκριμένη εργαζόμενη στα ΑμεΑ σύμφωνα με την Οδηγία 2000/78 και σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, αν τα κριτήρια απόλυσης που επικαλείται η εργοδότρια εταιρία για τη νομιμότητα της απόλυσης, εισάγουν κατά περίπτωση άμεση ή έμμεση διάκριση. Μεταξύ άλλων, το Δικαστήριο επεσήμανε πως στην περίπτωση που έχουν ληφθεί κάποια μέτρα από την εργοδότρια εταιρία για τη συνέχιση της εργασίας της εργαζομένης με αναπηρία στην εταιρία πριν την απόλυση, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει την επάρκειά τους ώστε αυτά να θεωρηθούν εύλογες προσαρμογές.201 Εάν το αιτούν δικαστήριο καταλήξει ωστόσο, πως η εργοδότρια εταιρία δεν προέβη σε εύλογες προσαρμογές όπως προβλέπει το άρθρο 5 και οι αιτιολογικές σκέψεις 20 και 21 της Οδηγίας 2000/78 πριν την απόλυση της εργαζομένης με αναπηρία, τότε τα κριτήρια αυτά που έλαβε υπόψη της η εργοδότρια εταιρία, όπως για παράδειγμα το υψηλό ποσοστό απουσιών, για την απόλυσή της συνιστούν έμμεση διάκριση λόγω αναπηρίας.202 Στη σκέψη 72 της απόφασης, μάλιστα, υπενθυμίζει το Δικαστήριο, πως, κατά το άρθρο 2 της Δ.Σ.Δ.Α.Α. η άρνηση εύλογων προσαρμογών αποτελεί ειδικότερη μορφή διάκρισης λόγω αναπηρίας203.
Στην υπόθεση C-795/19, Tartu Vangla204, το Δ.Ε.Ε. έκρινε ως αντίθετη προς το ενωσιακό δίκαιο, εσθονική ρύθμιση που προέβλεπε ότι δεν μπορεί να διατηρήσει τη θέση εργασίας του σωφρονιστικός υπάλληλος ο οποίος έχει μειωμένη ικανότητα ακοής κάτω από τα όρια που προβλέπει η εθνική νομοθεσία, χωρίς προηγουμένως να έχει εξακριβωθεί, αν ο υπάλληλος αυτός με τη συγκεκριμένη αισθητηριακή αναπηρία μπορεί να ανταποκριθεί στην εργασία του κατόπιν λήψης μέτρων εύλογης προσαρμογής κατ’ άρθρο 5 της Οδηγίας 2000/78.205 Επιπρόσθετα, το Δ.Ε.Ε. υπενθύμισε μέσα από το σκεπτικό της ως άνω απόφασης, πως τα κράτη-μέλη μπορούν κατ’ επίκληση του άρθρου 4 της Οδηγίας206 να προβλέπουν διαφορετική μεταχείριση βάσει ενός χαρακτηριστικού που συνδέεται με την αναπηρία λόγω της φύσης ενός συγκεκριμένου επαγγέλματος, εφόσον βέβαια εξυπηρετείται θεμιτός σκοπός και πραγματώνεται η αρχή της αναλογικότητας.207 Στη συνέχεια έσπευσε να υπογραμμίσει τη συσταλτική ερμηνεία του άρθρου 4 της Οδηγίας λόγω του ότι παρεκκλίνει από την γενική αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων208. Τρεις μέρες πριν τη δημοσίευση της προαναφερθείσας απόφασης του Δ.Ε.Ε., δημοσιεύτηκε η με αριθμό 1024/2021209 απόφαση του ΣτΕ η οποία αντιμετώπισε το ίδιο πραγματικό ζήτημα. Εξέτασε το ένδικο μέσο της έφεσης ενός οπλίτη κατά της υπ’ αριθ. 222/2018 απόφασης του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών που είχε δεχτεί τη νομιμότητα της απόλυσής του για λόγους υγείας βάσει γνωμάτευσης που τον έκρινε «ακατάλληλο για μονιμοποίηση» λόγω βαρηκοΐας. Η κρίση του Διοικητικού Εφετείου στηρίχθηκε σε διάταξη της ισχύουσας νομοθεσίας κατά τον κρίσιμο χρόνο που δεν επέτρεπε κατά την ιατρική εξέταση, τη χρήση ακουστικών βοηθημάτων. Ωστόσο, το ΣτΕ στην απόφασή του δέχτηκε ότι «το ειδικό κοινωνικό και συμμετοχικό δικαίωμα για τα άτομα με αναπηρίες»210 του άρθρου 21 παρ. 6 Σ., επιτρέπει τη χρήση διορθωτικών ακουστικών βοηθημάτων στον επαγγελματία οπλίτη.211 Σε κάθε άλλη περίπτωση, κατά το Δικαστήριο, η απόλυση του οπλίτη για τον επίμαχο λόγο που διορθώνεται βάσει της ιατρικής επιστήμης και των διαθέσιμων μέσων, υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο και «ισοδυναμεί με την απόλυσή του αποκλειστικά λόγω της αναπηρίας του».212 Το ΣτΕ καταλήγει τον δικανικό του συλλογισμό με παραπομπή στις Προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα στην υπόθεση C-795/19 Tartu Vangla και στις σκέψεις της από 11.4.2013 απόφασης του Δ.Ε.Ε. στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-335/11 Ring και C-337/11 Werge (HK Danmark).
Η από 10.2.2022 απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην υπόθεση C-485/20, HR Rail, έχει εξέχουσα σημασία στο πεδίο εφαρμογής των εύλογων προσαρμογών, καθώς το Δικαστήριο επαναλαμβάνοντας για ακόμη μια φορά τη σπουδαιότητά τους για την απαγόρευση των διακρίσεων, κατέληξε, πως όταν ένας εργαζόμενος λόγω της αναπηρίας του δεν είναι πλέον δυνατό να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της εργασιακής του θέσης που κατείχε αρχικά, δέον είναι να τοποθετείται σε άλλη θέση εφόσον προκύπτει η καταλληλόλητα, η ικανότητα και η προθυμία για την επανατοποθέτηση, ο εργοδότης δεν υφίσταται δυσανάλογη επιβάρυνση από την υιοθέτηση της συγκεκριμένης εύλογης προσαρμογής213 και φυσικά υπάρχει μία τουλάχιστον κενή θέση προς κατάληψη από τον εν λόγω εργαζόμενο. Στην προκείμενη υπόθεση, ένας εργαζόμενος συντηρητής των γραμμών του σιδηρόδρομου και απασχολούμενος στην HR Rail, διανύοντας μάλιστα δοκιμαστική περίοδο214 στην εργασία αυτή, τοποθέτησε βηματοδότη στην καρδιά του λόγω της εμφάνισης μιας καρδιακής νόσου και καθώς ο βηματοδότης αποτελεί μια ευαίσθητη συσκευή που επηρεάζεται από τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία, δεν μπορούσε να εκτελεί πλέον τα καθήκοντα του.215 Κρίθηκε ωστόσο, ότι μπορεί να εργαστεί σε μία άλλη θέση όπου δεν θα υπήρχε αυτήν η υπερέκθεση σε ηλεκτρομαγνητικά πεδία και τοποθετήθηκε στην θέση αποθηκάριου στην επιχείρηση.216 Στη συνέχεια, η εταιρία κατήγγειλε τη σύμβαση εργασίας του και ο ίδιος προσέβαλε την απόλυσή του ως άκυρη. Το εθνικό δικαστήριο έθεσε στο Δ.Ε.Ε. προδικαστικό ερώτημα, αν στην έννοια των εύλογων προσαρμογών εντάσσεται η τοποθέτηση του εργαζομένου με αναπηρία σε άλλη θέση εργασίας εντός της επιχείρησης. Το Δικαστήριο υπογράμμισε την σύμφωνη με τη Σύμβαση του Ο.Η.Ε. ερμηνεία της Οδηγίας και πως κατά το άρθρο 2 εδ. γ΄ της Σύμβασης η άρνηση εύλογων προσαρμογών συνιστά διάκριση λόγω αναπηρίας.217 Στην αιτιολογική σκέψη 20 της Οδηγίας, όπου γίνεται λόγος για «μέτρα αποτελεσματικά και πρακτικά για τη διαμόρφωση της θέσης εργασίας ανάλογα με τις ειδικές ανάγκες»,218 το Δικαστήριο αναφερόμενο και στις Προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα Ράντου, επισήμανε πως η προσαρμογή της θέσης εργασίας προΐσταται των υπολοίπων μέτρων διευκόλυνσης,
«ώστε να παρέχεται [στο άτομο με αναπηρία] η δυνατότητα πλήρους και ουσιαστικής συμμετοχής στον επαγγελματικό βίο σε ισότιμη βάση με τους υπόλοιπους εργαζομένους. Τα μέτρα αυτά μπορούν, επομένως, να περιλαμβάνουν την εφαρμογή από τον εργοδότη μέτρων που παρέχουν στο άτομο με ειδικές ανάγκες τη δυνατότητα να διατηρήσει την εργασία του, όπως η μετακίνηση του σε άλλη θέση εργασίας.».219 Το σκεπτικό του Δικαστηρίου καταλήγει με την ανεπιφύλακτη αποδοχή των Προτάσεων του Γενικού Εισαγγελέα Ράντου, πως για την τοποθέτηση του εργαζομένου με αναπηρία σε άλλη θέση εργασίας στην επιχείρηση, προϋποτίθεται η ύπαρξη «τουλάχιστον μίας κενής θέσης» η οποία μπορεί να καλυφθεί από αυτόν τον εργαζόμενο.220
Το γεγονός ότι η άρνηση εύλογων προσαρμογών αποτελεί ειδικότερη μορφή διάκρισης προβλεπόμενη από τη Σύμβαση του Ο.Η.Ε., η οποία χρησιμοποιείται και για την ερμηνεία των διατάξεων της Οδηγίας 2000/78, επανέλαβε το Δ.Ε.Ε. και στην προσφάτως εκδοθείσα από 18.1.2024 απόφασή του στην υπόθεση C-631/22, Ca Na Negreta.221 Στην παρούσα υπόθεση, υπήρχε διάταξη εθνικού δικαίου που προέβλεπε την λύση της σύμβασης εργασίας χωρίς την παρέμβαση των μερών, αν τυχόν ο εργαζόμενος περιέλθει σε μόνιμη και ολική αδυναμία για εκτέλεση των εργασιακών του καθηκόντων, χωρίς καμία περαιτέρω νομική υποχρέωση του εργοδότη για εύλογες προσαρμογές πριν την απόλυση. Το Δικαστήριο κλήθηκε να απαντήσει αν η προαναφερθείσα διάταξη του εθνικού δικαίου απαγορεύεται από τα προβλεπόμενα στο άρθρο 5 της Οδηγίας περί εύλογων προσαρμογών και εάν αυτό συνιστά άμεση διάκριση, παρόλο που αποτελεί εθνικό δίκαιο.222 Αφού επανέλαβε όσα είχαν κριθεί στην υπόθεση C-485/20, HR Rail, το Δικαστήριο κατέληξε πως κανονιστική διάταξη εθνικού δικαίου που προβλέπει απόλυση εργαζομένου με αναπηρία, χωρίς να προβλέπεται υποχρέωση του εργοδότη για εύλογες προσαρμογές, αντιβαίνει στο άρθρο 5 της Οδηγίας 2000/78 που προβλέπει τις εύλογες προσαρμογές για την επίτευξη της πραγματικής ισότητας.223
Περαιτέρω, έχει κριθεί, πως η λήψη εύλογων προσαρμογών υπέρ των ατόμων με αναπηρία, πέρα από υποχρέωση των εργοδοτών αποτελεί προεχόντως υποχρέωση των ευνομούμενων κρατών. Η υποχρέωση αυτή επισημαίνεται για πρώτη φορά από το Ε.Δ.Δ.Α στην εξεταζόμενη υπόθεση Glor κατά Ελβετίας.224 Ο Ελβετός πολίτης, Sven Glor, διαγνώστηκε με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 και λόγω της ιατρικής του πάθησης, κρίθηκε πως δεν ήταν δυνατό να εκπληρώσει τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις, ούτε κατέστη δυνατό να εκπληρώσει την εναλλακτική, προβλεπόμενη, «πολιτική» θητεία, κυρίως λόγω της ινσουλινοεξάρτησής του. Ωστόσο, δεν απαλλάχθηκε από την υποχρέωση καταβολής του «φόρου απαλλαγής από τη στρατιωτική θητεία», ο οποίος επιβαλλόταν σε όσους δεν την εκπληρώνουν, ακόμα και σε αυτούς που απαλλάσσονταν της υποχρέωσης, χωρίς τη θέλησή τους, λόγω του ότι έπασχαν από κάποιου είδους αναπηρία με ποσοστό κάτω του 40%.225 Ο Glor αφού εξάντλησε την έννομη προστασία στο εθνικό του δίκαιο διαμαρτυρόμενος για τη διάκριση που υπέστη λόγω της αναπηρίας του, προσέφυγε στο Ε.Δ.Δ.Α. για καταστρατήγηση του άρθρου 14 της Ε.Σ.Δ.Α που απαγορεύει τις διακρίσεις και του άρθρου 8 που κατοχυρώνει το δικαίωμα στην προσωπική και οικογενειακή ζωή. 226 Το Ε.Δ.Δ.Α., στην απόφασή του στις 30 Απριλίου 2009, έκρινε ότι η επιβολή του επίμαχου φόρου στον Glor παραβίαζε το άρθρο 14 καθώς και το άρθρο 8 της Ε.Σ.Δ.Α. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι ο Glor, ως άτομο που πάσχει από σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1, θεωρείται άτομο με αναπηρία κατά τον ορισμό που υιοθετεί η Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για την αναπηρία και ότι η επιβολή του φόρου απαλλαγής από τη στρατιωτική θητεία, αποτελούσε δυσμενή διάκριση σε βάρος του, δεδομένου μάλιστα, ότι οι αρμόδιες αρχές του αντιδίκου κράτους δεν έλαβαν εύλογες προσαρμογές, ώστε να καταστεί δυνατή η εκτέλεση της στρατιωτικής ή εναλλακτικής θητείας από τον Glor και να αποφευχθεί η υποχρεωτική καταβολή αυτού του φόρου. Η σημασία της απόφασης έγκειται αφενός στην αναγνώριση ότι η διάκριση λόγω αναπηρίας προσκρούει στο άρθρο 14 της Ε.Σ.Δ.Α. και αφετέρου στην αναγνώριση της υποχρέωσης των κρατών για λήψη εύλογων προσαρμογών υπέρ των ατόμων με αναπηρία.227
Περαιτέρω, το Ε.Δ.Δ.Α. υποστήριξε ρητώς πως «η διάκριση λόγω αναπηρίας περιλαμβάνει την άρνηση πραγματοποίησης εύλογων προσαρμογών», στην υπόθεση Çam κατά Τουρκίας,228 στην οποία η Μουσική Ακαδημία της Τουρκίας δεν ενέγραψε στο πρόγραμμα σπουδών της μία υποψήφια με προβλήματα όρασης (τυφλότητα), παρόλο που επέτυχε στις εισαγωγικές εξετάσεις.229 Το Δικαστήριο τοποθετήθηκε πως, η άρνηση εγγραφής της προσφεύγουσας, βασιζόταν αποκλειστικά στο γεγονός ότι ήταν τυφλή και πως οι εθνικές αρχές σε κανένα στάδιο της υπόθεσης δεν θεώρησαν πως αν είχαν υιοθετήσει ορισμένες εύλογες προσαρμογές θα μπορούσε η ίδια να φοιτήσει στη συγκεκριμένη σχολή, παρά τα προβλήματα όρασης που αντιμετώπιζε.230
174 Άρθρο 5 της Οδηγίας 2000/78/ΕΚ.: «Για να εξασφαλισθεί η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης έναντι προσώπων με ειδικές ανάγκες, προβλέπονται εύλογες προσαρμογές. Αυτό σημαίνει ότι ο εργοδότης λαμβάνει τα ενδεδειγμένα μέτρα, ανάλογα με τις ανάγκες που παρουσιάζονται σε μια συγκεκριμένη κατάσταση, ώστε το πρόσωπο με ειδικές ανάγκες να μπορεί να έχει πρόσβαση σε θέση εργασίας, να ασκεί ή να προάγεται στο επάγγελμά του, ή προκειμένου να του παρέχεται εκπαίδευση, αρκεί τα μέτρα αυτά να μη συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση για τον εργοδότη. Η επιβάρυνση δεν είναι δυσανάλογη όταν αντισταθμίζεται επαρκώς με μέτρα λαμβανόμενα στο πλαίσιο της πολιτικής ενός κράτους μέλους υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες.».
175 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 111.
176 Αιτιολογική σκέψη 20 της Οδηγίας 2000/78/ΕΚ: «Πρέπει να προβλέπονται κατάλληλα μέτρα, δηλαδή μέτρα αποτελεσματικά και πρακτικά για τη διαμόρφωση της θέσης εργασίας ανάλογα με τις ειδικές ανάγκες, παραδείγματος χάριν με τη διαμόρφωση του χώρου ή με προσαρμογή του εξοπλισμού, του ρυθμού εργασίας, της κατανομής καθηκόντων ή της παροχής μέσων κατάρτισης ή πλαισίωσης.».
177 ΔΕΕ, 11.4.2013, Υπόθ. C-355/11, C-337/11, HK Danmark, σκ. 49-56. ΜονΕφΑθηνών 3796/2012, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
178 ΔΕΕ, 18.1.2024, Υπόθ. C-631/22, Ca Na Negreta SA, σκ.46. ΔΕΕ, 10.2.2022, Υπόθ. C-485/20, HR Rail, σκ.41. ΑΠ 876/1989, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ. ΑΠ 750/2016, ΕΕργΔ 2017, 408. ΑΠ 105/2020, ΤΝΠ
ΝΟΜΟΣ. Δ. Ζερδελής, Η υποχρέωση άσκησης του διευθυντικού δικαιώματος και οι συνέπειες της παράβασής της, ΕΕργΔ 2022, 489 επ.
179 Δ. Γούλας, ΕΕργΔ 2018, 526 επ.
180 Βλ. Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας, Οδηγός Εργοδοτών, 2019, εκδ. Ε.Σ.Α.με Α. Διαθέσιμο σε ηλεκτρονική μορφή: https://www.paratiritirioanapirias.gr. (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
181 L. Waddington, When it is reasonable for Europeans to be confused: Understanding when a disability accommodation is “reasonable” from a comparative perspective, Comparative Labor Law & Policy Journal, 2008, 317 επ. L. Waddington/A. Lawson, Disability and non-discrimination law in the European Union, σε European Network of Legal Experts in the nondiscrimination field, 25-26.
182 Περιλαμβάνεται και το διοικητικό κόστος της επιχείρησης.
183 Δ. Γούλας, ΕΕργΔ 2018, 528.
184 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π., σκ. 60. Βλ. επίσης το άρθρο 8 του ν.2643/1998 (ΦΕΚ Α’ 220/28.9.1998) όπως κωδικοποιήθηκε με τον ν.4765/2021(ΦΕΚ Α’ 6/15.01.2021), όπου προβλέπεται η δυνατότητα επιχορήγησης των εργοδοτριών επιχειρήσεων από τον ΟΑΕΔ για μέρος των καταβαλλόμενων αποδοχών ή για εργονομική διευθέτηση των χώρων εργασίας ή ακόμα και για παροχή
«ηθικών αμοιβών» αν απασχολήσουν ΑμεΑ.
185Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Sharpston στην υπόθεση C-270/16, Ruiz Conejero, σκ.35. Δημοσιευμένες σε https://curia.europa.eu (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
186 Α. Λεβέντη, Διακρίσεις λόγω χρόνιας πάθησης ή αναπηρίας στο χώρο εργασίας, 2024, 35.
187 Δ. Γούλας, Η απαγόρευση διακρίσεων κατά τη διαδικασία σύναψης της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, 2019, 58.
188 Βλ. αιτιολογική σκέψη 17 της Οδηγίας 2000/78/ΕΚ: «Η παρούσα οδηγία δεν απαιτεί την πρόσληψη, προαγωγή ή διατήρηση στη θέση απασχόλησης ή την παροχή εκπαίδευσης σε άτομο που δεν είναι κατάλληλο, ικανό και πρόθυμο να εκτελεί τα βασικά καθήκοντα της εν λόγω θέσης απασχόλησης, ή να παρακολουθήσει έναν δεδομένο κύκλο εκπαίδευσης, με την επιφύλαξη της υποχρέωσης να προβλέπονται εύλογες προσαρμογές για τα πρόσωπα με ειδικές ανάγκες.». ΔΕΕ, 11.9.2019, Υπόθ. C- 397/18, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.74.
189 Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Sharpston στην υπόθεση C-270/16, Ruiz Conejero, σκ.36-37.
190 Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Sharpston στην υπόθεση C-270/16, Ruiz Conejero, σκ .38-39.
191 Δ. Γούλας, ό.π., 57.
192 Βλ. απόφαση ΣτΕ 3729/2011, Αρμ. 2012/1475, με την οποία ακυρώθηκε διαγωνισμός για εισαγωγή συμβολαιογράφων σε κενές θέσεις εργασίας, διότι δεν υπήρχε ειδική τουαλέτα προσβάσιμη για ΑμεΑ και το ΣτΕ έκρινε πως η παράλειψη αυτή συνιστά απαγορευμένη έμμεση δυσμενή διάκριση σε βάρος υποψηφίας με αναπηρία, η οποία είχε αιτηθεί τη λήψη κατάλληλων μέτρων στις εξετάσεις και η μη υλοποίησή τους από τη Διοίκηση είχε ως αποτέλεσμα να μην διαγωνισθεί επί ίσοις όροις με τους λοιπούς συμμετέχοντες.
193 Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Sharpston, σκ.41.
194 Άρθρο 2 της Οδηγίας 2000/78/ΕΚ: « (..) β) συντρέχει έμμεση διάκριση όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική ενδέχεται να προκαλέσει μειονεκτική μεταχείριση ενός προσώπου μιας ορισμένης θρησκείας ή πεποιθήσεων, με μια ορισμένη ειδική ανάγκη, μιας ορισμένης ηλικίας, ή ενός ορισμένου γενετήσιου προσανατολισμού, σε σχέση με άλλα άτομα εκτός εάν,
- i) η εν λόγω διάταξη, κριτήριο ή πρακτική δικαιολογείται αντικειμενικά από ένα θεμιτό στόχο και τα μέσα για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία, ή
- ii) για τα πρόσωπα με κάποιο μειονέκτημα, ο εργοδότης ή κάθε πρόσωπο ή οργανισμός έναντι του οποίου ισχύει η παρούσα οδηγία, υποχρεούται, δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας, να λάβει κατάλληλα μέτρα, ανταποκρινόμενα στην αρχή που θέτει το άρθρο 5, με σκοπό την εξάλειψη των μειονεκτημάτων που συνεπάγεται η εν λόγω διάταξη, κριτήριο ή πρακτική.».
195 Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Sharpston, σκ.33.
196 Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Sharpston, σκ.45.
197 Βλ. κεφάλαιο 1ο, υποενότητα 1.1.
198 Δ. Γούλας, ΕΕΕυρΔ 2013, 364.
199 ΔΕΕ, 11.9.2019, Υπόθ. C-397/18, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.24: «α) απασχόληση στις διαδικασίες συναρμολόγησης και μορφοποίησης πλαστικών σωλήνων, β) παραγωγικότητα χαμηλότερη του 95%, γ) μειωμένη ικανότητα άσκησης πολλαπλών βασικών καθηκόντων στο πλαίσιο των θέσεων εργασίας της επιχείρησης και δ) υψηλό ποσοστό απουσιών.».
200 ΔΕΕ, 11.9.2019, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.35.
201 ΔΕΕ, 11.9.2019, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.69.
202 ΔΕΕ, 11.9.2019, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.71.
203 ΔΕΕ, 11.9.2019, Nobel Plastiques Ibérica SA, σκ.72.
204 ΔΕΕ, 15.7.2021, Υπόθ. C-795/19, Tartu Vangla. Δημοσιευμένη σε: https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?num=C-795/19 (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
205 ΔΕΕ, 15.7.2021, Tartu Vangla, σκ.52.
206 Βλ. υποσημ. 51.
207 ΔΕΕ, 15.7.2021, Tartu Vangla, σκ.31. Βλ. Ι. Γεράσιμος, Η κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην ενωσιακή έννομη τάξη, ΕφημΔΔ 2/2024, 215.
208 ΔΕΕ, 15.7.2021, Tartu Vangla, σκ.33.
209 ΣτΕ 1024/2021, παραπεμπτική στην επταμελή σύνθεση του Γ΄ Τμήματος του Δικαστηρίου. Δημοσιευμένη σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
210 ΔΕΕ, 15.7.2021, Tartu Vangla, σκ. 12.
211 Α. Στεργίου, ΣΥΝΤΑΓΜΑ Ερμηνεία κατ’ άρθρο. Άρθρο 21 παρ. 6, 2024, 8. Διαθέσιμο σε: https://www.syntagmawatch.gr/to-syntagma-mou/syntagma-kata-arthro-ermineia/ (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).
212 Α. Ρωξάνα, Οι εξελίξεις της νομολογίας των ευρωπαϊκών και των εθνικών διοικητικών δικαστηρίων στο πεδίο της προστασίας των ατόμων με αναπηρία, ΔιΔικ 1/2022, 20.
213 ΔΕΕ, 10.2.2022, Υπόθ. C-485/20, HR Rail, σκ.49.
214 Βλ. σκ. 32 της απόφασης: « (..) το γεγονός ότι ο προσφεύγων της κύριας δίκης δεν ήταν οριστικώς προσληφθείς υπάλληλος κατά τον χρόνο της απόλυσής του δεν εμποδίζει την υπαγωγή της επαγγελματικής κατάστασης του στο πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας 2000/78.».
215 ΔΕΕ, 10.2.2022, HR Rail, ό.π., σκ.13.
216 ΔΕΕ, 10.2.2022, HR Rail, ό.π., σκ.16.
217 ΔΕΕ, 10.2.2022, HR Rail, ό.π., σκ.38.
218 ΔΕΕ, 10.2.2022, HR Rail, ό.π., σκ.40.
219 ΔΕΕ, 10.2.2022, HR Rail, ό.π., σκ.41. Προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα Ράντου, σκ.59.
220 ΔΕΕ, 10.2.2022, HR Rail, ό.π., σκ.48. Προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα Ράντου, σκ.77.
221 ΔΕΕ, 18.1.2024, Υπόθ. C-631/22, Ca Na Negreta, σκ.42. Δημοσιευμένη σε : https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=281797&pageIndex=0&doclang=EL &mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=26436579 (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
222 ΔΕΕ, 18.1.2024, Ca Na Negreta, ό.π., σκ.32.
223 ΔΕΕ, 18.1.2024, Ca Na Negreta, ό.π., σκ.52-53.
224 ΕΔΔΑ απόφαση της 30.4.2009, Glor κατά Ελβετίας, αρ. προσφυγής 13444/04. Δημοσιευμένη σε : https://hudoc.echr.coe.int/ (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
225 Ν. Γαβαλάς, Η προστασία των ατόμων με αναπηρίες από τις διακρίσεις και η ενσωμάτωση τους στην εργασία και την απασχόληση ως ανθρώπινο δικαίωμα, ΕΕργΔ 2013, 804.
226 ΕΔΔΑ απόφαση της 30.4.2009, Glor κατά Ελβετίας, ό.π., σκ. 51.
227 Ν. Γαβαλάς, ό.π.
228 ΕΔΔΑ απόφαση της 23.2.2016, Çam κατά Τουρκίας, αρ. προσφυγής 51500/08. Δημοσιευμένη σε : https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-161149 (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
229 Δ. Γούλας, Η απαγόρευση διακρίσεων κατά τη διαδικασία σύναψης της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, 2019, 61.
230 ΕΔΔΑ απόφαση της 23.2.2016, Çam κατά Τουρκίας, ό.π. σκ.68-69.