Θωμαή Μπατιάνη, αναπληρώτρια νηπιαγωγός, Μεταπτυχιακό στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης του ΑΠΘ.
Οι σύγχρονες αντιλήψεις για το εκπαιδευτικό περιβάλλον της προσχολικής αγωγής εξαίρουν τη σημασία του σχολικού χώρου στη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Ο χώρος αναγνωρίζεται, διεθνώς, ως το θεμέλιο της εκπαιδευτικής πραγματικότητας, καθώς ο τρόπος διαμόρφωσης των υλικών δεδομένων τόσο του εσωτερικού όσο και του υπαίθριου χώρου ενός νηπιαγωγείου (οι κτιριακές εγκαταστάσεις, τα έπιπλα, ο εξοπλισμός και το εκπαιδευτικό υλικό) επηρεάζουν τις πρακτικές που εφαρμόζονται και, κατά συνέπεια, την ποιότητα μάθησης των παιδιών. Η ενασχόληση, ωστόσο, με ζητήματα του σχολικού χώρου δεν αποτελεί, δυστυχώς, πρώτιστη εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα, γεγονός που αποδεικνύεται από τη σωρεία προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι σχολικές μονάδες προσχολικής αγωγής στη χώρα μας.
Σχολεία βρίσκονται σε παλιά και ετοιμόρροπα κτίρια, που πλημμυρίζουν σε περιόδους βροχόπτωσης και κινδυνεύουν να καταρρεύσουν σε περίπτωση σεισμού. Πολλά παιδιά φιλοξενούνται σε χώρους που προορίζονταν για διαφορετική χρήση, όπως τη στέγαση μαγαζιών, με αποτέλεσμα να μην πληρούν τις προϋποθέσεις για την εφαρμογή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Στα συστεγαζόμενα νηπιαγωγεία με τα δημοτικά, οι αίθουσες διδασκαλίας βρίσκονται συνήθως μέσα στο κτίριο χωρίς την απαραίτητη ηχομόνωση, και τα αποχωρητήρια είναι κοινά για όλα τα παιδιά. Σχολικές μονάδες φιλοξενούν μεγάλο αριθμό παιδιών σε μικρές και σκοτεινές αίθουσες με μικρά παράθυρα, που πολλές φορές έχουν και κάγκελα, θυμίζοντας φυλακές, χωρίς να υπάρχει ο κατάλληλος εξαερισμός, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις το σχολείο είναι μια αίθουσα δίχως ξεχωριστό χώρο αποθήκευσης των αντικειμένων και ένα επιπρόσθετο χώρο για τους ενήλικες που εργάζονται σ΄ αυτό.
Πολλά νηπιαγωγεία δεν έχουν τη δική τους αυλή και στα συστεγαζόμενα νηπιαγωγεία με τα δημοτικά, τα παιδιά προαυλίζονται με εκείνα του δημοτικού σε ένα χώρο που, συνήθως, περιέχει μια μπασκέτα και μια εστία ποδοσφαίρου. Το έδαφος, τις περισσότερες φορές, καλύπτεται μόνο με τσιμέντο και η βλάστηση εκλείπει ή είναι ελάχιστη. Αρκετοί χώροι δεν έχουν τον κατάλληλο στατικό εξοπλισμό όπως κούνιες, τραμπάλες, περιοχή της άμμου, αλλά και οι χώροι που περιλαμβάνουν τους παραπάνω εξοπλισμούς δεν διαθέτουν την κατάλληλη επιφάνεια εδάφους, αυξάνοντας τις πιθανότητες ατυχημάτων.
Σοβαρές όμως είναι και οι ελλείψεις ως προς τα υλικά που διαθέτουν τα σχολεία. Σε πολλά νηπιαγωγεία η βιβλιοθήκη είναι μικρή με παλιά ή/και κατεστραμμένα βιβλία. Το υλικό για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων στις διάφορες περιοχές μάθησης στην τάξη είναι ελάχιστο σε σχέση με το πλήθος των παιδιών, σε κακή κατάσταση και συνήθως χρησιμοποιείται με συγκεκριμένο τρόπο. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και με τα υλικά που χρησιμοποιούνται στον εξωτερικό χώρο.
Δεν μπορούν όμως να αγνοηθούν και τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα ΑΜΕΑ στα νηπιαγωγεία. Τόσο η κτιριακή υποδομή, όσο και ο εξοπλισμός και τα υλικά που υπάρχουν είναι ακατάλληλα και δεν επιτρέπουν την ισότιμη πρόσβαση όλων των παιδιών στο σχολείο.
Η αναφορά μερικών από τα πλείστα προβλήματα που υπάρχουν στις σχολικές μονάδες προσχολικής αγωγής αναδεικνύουν τις σοβαρές ελλείψεις και τις αδυναμίες των υφιστάμενων σχολείων της χώρας μας. Η έκρηξη του μαθητικού πληθυσμού, κυρίως στα αστικά κέντρα και το υψηλό κόστος ανέγερσης μιας εκπαιδευτικής μονάδας έχουν οδηγήσει σε πρόχειρες λύσεις, σε κατασκευαστικές κακοτεχνίες και την τοποθέτηση ευτελών υλικών που, σε συνδυασμό με τις ελλείψεις στους εξοπλισμούς, τα εποπτικά μέσα και τα παιδαγωγικά υλικά, κορυφώνουν το πρόβλημα. Η συντήρηση και η επισκευή των κτιρίων και των μηχανημάτων, που πολλές φορές είναι δαπανηρή, και οι προμήθειες της γραφικής ύλης, επαφίονται στη διακριτική ευχέρεια του κάθε Δήμου. Όσο για το εκπαιδευτικό υλικό, ο ΟΣΚ αποτελεί μοναδική πηγή προμήθειας συγκεκριμένων μόνο υλικών, η παραλαβή των οποίων καθυστερεί σημαντικά. Έτσι, σε μια χώρα που διατείνεται για τη δωρεάν παιδεία της, πολλοί εκπαιδευτικοί και οι σύλλογοι γονέων και κηδεμόνων των σχολείων αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία ανεύρεσης τρόπων για την κάλυψη των βασικών αναγκών του σχολείου τους.
Ο χώρος του νηπιαγωγείου, ωστόσο, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με επιπολαιότητα, αλλά να χαρακτηρίζεται για τις σύγχρονες προδιαγραφές του, στη βάση διεθνών προτύπων, προάγοντας την εύρυθμη και μακροχρόνια λειτουργία του. Η κατασκευή των σχολικών μονάδων προσχολικής αγωγής πρέπει να είναι αρχιτεκτονικά άψογη και ευέλικτη, για να μπορεί να επιδέχεται αργότερα προσθήκες που αναβαθμίζουν τη λειτουργία και το ρόλο τους. Πρέπει να παρέχει ασφάλεια, να καλύπτει τους κανόνες υγιεινής, να εξυπηρετεί τις ανάγκες όλων των μαθητών και των ενηλίκων που δραστηριοποιούνται καθημερινά σ΄ αυτές και να διαθέτει αισθητική.
Οι αίθουσες πρέπει να κατασκευάζονται ανάλογα με το πλήθος των ατόμων που θα φιλοξενήσουν και να αποσκοπούν στη μέγιστη παροχή φυσικού φωτισμού, τη διασφάλιση συνθηκών φυσικού αερισμού και σωστής θερμοκρασίας και τη δημιουργία συνθηκών καλής ακουστικής. Ταυτόχρονα, πρέπει να υπάρχει οπτική επαφή μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού χώρου, που μπορεί να επιτευχθεί με την ύπαρξη μεγάλων και χαμηλών παραθύρων. Απαραίτητοι θεωρούνται και οι αποθηκευτικοί χώροι για τη φύλαξη αντικειμένων που δε χρησιμοποιούν συχνά τα παιδιά ή αντικειμένων που χρησιμοποιούνται σε συγκεκριμένες δραστηριότητες, όπως είναι τα στρώματα ύπνου. Οτιδήποτε δεν αφορά άμεσα στα παιδιά δεν πρέπει να βρίσκεται στην αίθουσα διδασκαλίας. Ένα σύγχρονο νηπιαγωγείο πρέπει να διαθέτει και ξεχωριστές αίθουσες για τους εκπαιδευτικούς, κουζίνα, χώρους πολλαπλής χρήσης, τουαλέτες και νιπτήρες στο ύψος των παιδιών. Και όλοι οι στεγαζόμενοι χώροι πρέπει να παρέχουν σαφή προσβασιμότητα στα ΑΜΕΑ.
Σε σχέση με τη διαμόρφωση του χώρου, τόσο ο εσωτερικός όσο και ο εξωτερικός πρέπει να οργανώνονται σε επιμέρους ευδιάκριτες ενδιαφέρουσες περιοχές μάθησης, που επιτρέπουν την ανάπτυξη των ενεργητικών και των ήρεμων δραστηριοτήτων και δίνουν τη δυνατότητα στους εκπαιδευτικούς να έχουν τη συνολική εποπτεία του χώρου. Είναι απαραίτητο όμως να προβλέπεται και η δημιουργία μιας απομονωμένης και ήσυχης περιοχής στην τάξη και στην αυλή προκειμένου τα παιδιά να έχουν τη δυνατότητα μόνα τους ή με έναν φίλο τους ν΄ «απομονωθούν», όταν το έχουν το ανάγκη. Επίσης, τα διαφορετικά είδη επιφανειών εδάφους αποτελούν τη βάση διαμόρφωσης του χώρου, καθώς οριοθετούν τις διαφορετικές περιοχές μάθησης και παρέχουν ασφάλεια στα παιδιά. Ένα σημαντικό στοιχείο που αφορά στη διαμόρφωση της αυλής είναι ότι πρέπει να είναι κατάσπαρτη με την επιλογή κατάλληλων φυτών για τα παιδιά και να διαθέτει ένα μέρος που να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κήπος.
Αναφορικά με τον εξοπλισμό, τόσο στον εσωτερικό όσο και στον εξωτερικό χώρο, απαιτείται να είναι αναπτυξιακά κατάλληλος, ποικίλος και ευέλικτος, ώστε να καλύπτει τις ανάγκες όλων των νηπίων και να ενισχύονται οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των παιδιών και ανάμεσα στα παιδιά με τους ενηλίκους, επιτρέποντάς τα να πειραματίζονται με τις αναδυόμενες δεξιότητές τους. Επιπρόσθετα, τα έπιπλα πρέπει να μπορούν να μετακινούνται εύκολα για να μπορούν να αλλάζουν ανάλογα με τα ενδιαφέροντα των παιδιών, τις εξελισσόμενες ικανότητές τους, τις εμπειρίες που βιώνουν, τις ανάγκες για καινοτομία. Σημαντικό ρόλο όμως διαδραματίζει και η αισθητική του χώρου. Ο εξοπλισμός, τα έπιπλα, τα χρώματα και ο φωτισμός που επιλέγονται είναι απαραίτητο να προκαλούν την ενεργοποίηση και την εξερεύνηση του χώρου. Η ποικιλία των χρωμάτων στους τοίχους και στον εξοπλισμό, χωρίς την ύπαρξη έντονης πολυχρωμίας και η ενσωμάτωση φυσικού φωτισμού δημιουργούν ένα ελκυστικό και οικείο περιβάλλον.
Τα ίδια κριτήρια που ισχύουν για τον εξοπλισμό και τα έπιπλα είναι απαραίτητο να λαμβάνονται υπόψη και στην επιλογή των εκπαιδευτικών υλικών. Τα υλικά πρέπει να είναι ευέλικτα για να μπορούν να χρησιμοποιηθούν με πολλαπλούς τρόπους και να επιτρέπουν εναλλακτικές μορφές επικοινωνίας και εργασίας των παιδιών. Είναι απαραίτητο όμως να είναι και ποικίλα προκειμένου να δίνουν τη δυνατότητα στα νήπια να εξερευνούν τις ιδιότητες τους και να τα προτρέπουν ν΄ ασχοληθούν με την τέχνη, τη μουσική, το θέατρο, την εξιστόρηση, τη συγγραφή, τα μαθηματικά, το φυσικό κόσμο. Γι΄ αυτό και θεωρείται αναγκαίο να επιλέγονται, όχι μόνο τα υλικά που αφορούν στη συγκεκριμένη ηλικία (παζλ, επιτραπέζια παιχνίδια, κούκλες, μπάλες κ.α.), αλλά και άλλα όπως υλικά μέτρησης, υπόδησης ρόλων, καθημερινής χρήσης, τροχοφόρα παιχνίδια, φυσικά και ανακυκλώσιμα υλικά, κουτιά σε διαφορετικά μεγέθη και σχήματα κ.ο.κ.
Ο σχεδιασμός μιας σύγχρονης σχολικής μονάδας δεν αποτελεί μια απλή υπόθεση, αλλά χρειάζεται σοβαρούς και υπεύθυνους χειρισμούς από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία του Υ.ΠΟ.ΠΑΙ.Θ. Απαιτείται λοιπόν η εις βάθος διερεύνηση της κατάστασης, ώστε ν΄ αποτυπωθούν τα προβλήματα που υπάρχουν και να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά. Δεδομένου ότι η διαδικασία ανέγερσης νέων σχολικών κτηρίων είναι δαπανηρή και χρονοβόρα, η λύση πρέπει ν΄ αναζητηθεί στην ποιοτική αναβάθμιση των υφιστάμενων μονάδων προσχολικής αγωγής. Πρέπει να καταρτιστούν νέες μελέτες από μικτές ομάδες επιστημόνων που διαθέτουν αρχιτεκτονική και παιδαγωγική επάρκεια και από ανθρώπους που γνωρίζουν βιωματικά τις εκπαιδευτικές και κοινωνικές ανάγκες του σχολείου προκειμένου να προβούν σε ουσιαστικές ενέργειες για την αποτελεσματική λειτουργία του.
Μέσα από την ποιοτική αναβάθμιση πρέπει να επιδιωχθούν συντηρήσεις και ανακατασκευές κτιρίων, προσθήκη ή διεύρυνση των αιθουσών διδασκαλίας, προσθήκη χώρων αποθήκευσης, πολλαπλής χρήσης, ανάπαυσης, υγιεινής, προσθήκη γραφείων για τους εκπαιδευτικούς, ανανέωση των εξοπλιστικών και εποπτικών μέσων, εμπλουτισμός των εκπαιδευτικών υλικών. Οι αυλές των σχολείων, επίσης, πρέπει να διαμορφωθούν κατάλληλα, αλλά και να βρεθούν λύσεις για τα νηπιαγωγεία όπου ο εξωτερικός χώρος είναι περιορισμένος. Ένα κοντινό πάρκο, για παράδειγμα, ή ένα γυμναστήριο ή ένα κοντινό σχολείο θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για να φιλοξενήσουν τις δραστηριότητες των νηπίων. Επιπρόσθετα, νηπιαγωγεία που βρίσκονται σε ακατάλληλα κτίρια είναι δυνατόν να μετεγκατασταθούν σε κτίρια των Δήμων που παραμένουν ανεκμετάλλευτα, με την κατάλληλη διαμόρφωσή τους. Μέσα στα πλαίσια της ποιοτικής αναβάθμισης είναι απαραίτητο να εντάσσεται και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, σε σχέση με τον τρόπο οργάνωσης των υλικών δεδομένων της τάξης και της αυλής, για να βελτιωθεί η διδακτική τους αποτελεσματικότητα.
Δεν είναι δυνατόν να προωθηθούν οι σύγχρονες παιδαγωγικές αντιλήψεις όπως είναι η ανάληψη πρωτοβουλίας, η εξατομικευμένη, η συνεργατική και η βιωματική επικοινωνιακή μάθηση, να υλοποιηθεί η ένταξη των ΑΜΕΑ στην τάξη της γενικής παιδείας και να θεσμοθετηθεί η υποχρεωτική διετής φοίτηση, εφόσον δεν έχουν ουσιαστικά αντιμετωπιστεί τα σοβαρά προβλήματα που υπάρχουν στην κτιριακή υποδομή, τον εξοπλισμό, τα έπιπλα και το εκπαιδευτικό υλικό των νηπιαγωγείων στη χώρα μας.
Είναι επιτακτική ανάγκη να γίνει κατανοητό πως ο σχολικός χώρος αλληλοεπιδρά με την εκπαιδευτική διαδικασία, καθώς ο τρόπος διαμόρφωσής του μπορεί να την εμποδίσει ή να την ενισχύσει. Γι΄ αυτό και δεν πρέπει να μελετάται ξεχωριστά από τον περίγυρό του ούτε να υποβιβάζεται ως παράγοντας αλληλεπίδρασης με το κοινωνικό περιβάλλον. Αντίθετα, ζητήματα που αφορούν στο σχολικό χώρο πρέπει να αντιμετωπίζονται διεπιστημονικά προκειμένου να σχεδιάζεται ένα σύγχρονο νηπιαγωγείο που πληροί τις προϋποθέσεις για τη βελτίωση του εκπαιδευτικού και κατά συνέπεια του κοινωνικού μας συστήματος.
Πηγή: Εφημερίδα «Η Αυγή»