1.1.3 Κοινωνικές προσεγγίσεις περί αναπηρίας
Το 1960, αποτελεί τομή για την εξέλιξη της έννοια της αναπηρίας. Κατά τη δεκαετία αυτή, αναδείχτηκαν πολλά κοινωνικά κινήματα με αποτέλεσμα να επηρεαστεί και το μοντέλο των ιατρικών αντιλήψεων (Ζωνίου – Σιδέρη, 2011). Οι πρώτες αντιδράσεις στο ιατρικό μοντέλο, ξεκίνησαν από μέλη του αναπηρικού κινήματος. Οι αντιδράσεις αυτές οδήγησαν τη δεκαετία του 1970 στην αναδιατύπωση των βασικών εννοιών περί αναπηρίας (Τερζοπούλου, 2021). Κυρίαρχο ρόλο στην αναδιατύπωση διαδραμάτισε η Union of Physically Impaired Against Segregation (UPIAS) και κυρίαρχος σκοπός ήταν η αναδιατύπωση του όρου της αναπηρίας και της βλάβης υπό το πρίσμα του κοινωνικού συστήματος (Αρώνη, 2021).
Σύμφωνα με τη νέα αυτή αντίληψη, τα άτομα με αναπηρία δεν είναι «ανώμαλοι» και δεν αποκλίνουν. Αντιθέτως, ορίζεται ως κάτι «διαφορετικό». Μέσα από την αλλαγή αυτή, η αναπηρία πλέον θεωρείται ως μια κοινωνική κατασκευή και επομένως τα εμπόδια που βιώνει κάποιος με αναπηρία, απορρέουν από την ίδια την κοινωνία και όχι από το είδος της αναπηρίας (Καλλινικάκης, 2016). Κατ’ επέκταση η αναπηρία, δεν είναι ένα πρόβλημα ατομικό και οι περιορισμοί που επιφέρει στο άτομο σχετίζονται με την αντιμετώπισή της από την οπτική της κοινωνίας κοινωνικά, θεσμικά και οικιστικά (Ζωνίου – Σιδέρη, 2011).
Με βάση με το κοινωνικό μοντέλο, η αναπηρία περιγράφεται ως «ο περιορισμός στις δυνατότητες δράσης ενός ατόμου που οφείλεται σε ελλείψεις και δυσλειτουργίες των κοινωνικών δομών. Έτσι, σύμφωνα με τον ορισμό αυτό, η κοινωνία και οι δομές της είναι αυτές που δημιουργούν τα εμπόδια στα άτομα με αναπηρίες και τα οδηγούν στην περιθωριοποίηση και τον αποκλεισμό (Αρώνη, 2021). Θα λέγαμε επομένως, ότι η αναπηρία απορρέει από το κοινωνικό περιβάλλον το οποίο δεν μπορεί να καλύψεις τις ανάγκες των ατόμων με αναπηρίες δηλαδή δεν μπορούν να ανταποκριθούν είτε σωματικά, είτε ψυχικά ή νοητικά στις επικρατούσες αντιλήψεις.
Έτσι, σύμφωνα με την υπό μελέτη βιβλιογραφία, η αναπηρία συνδέεται αποκλειστικά με την κοινωνία και τους μηχανισμούς που τη διέπουν. Δεν σχετίζεται με τη φύση ή με την έκταση της βλάβης που έχει το άτομο με αναπηρία. Υπό το πρίσμα αυτό, η αναπηρία δεν αποτελεί μια «προσωπική τραγωδία» (Ζωνίου – Σιδέρη, 2011). Κεντρικό ζήτημα αποτελούν τα εμπόδια αλλά και η καταπίεση που ένα άτομο με αναπηρία βιώνει από τη δομή της κοινωνίας. Έτσι, δεν αποτελεί κεντρικό ζητούμενο η «αποκατάσταση της βλάβης» αλλά η κινητοποίηση για κοινωνική αλλαγή που θα φέρει τη χειραφέτηση, την άρση της καταπίεσης (Καλλινικάκης, 2016).
Οι θέσεις αυτές είναι αντίθετες προς τις θέσεις της ιατρικής προσέγγισης περί αναπηρίας που αναπτύχτηκαν νωρίτερα. Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο, η αναπηρία είναι μια κοινωνική κατασκευή. Οι διακρίσεις και η καταπίεση που βιώνουν τα άτομα με αναπηρίες, μπορούν να παρουσιαστούν με διάφορες μορφές τόσο μέσα από στερεότυπα όσο και μέσα από προκαταλήψεις. Οι καταστάσεις αυτές, οδηγούν σε περιθωριοποίηση των ατόμων αυτών που θεωρούνται διαφορετικά (Ζωνίου – Σιδέρη, 2011).
Η μείωση των φαινομένων αυτών, σήμερα, αποτελεί προτεραιότητα για τις σύγχρονες κοινωνίες. Τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε ευρωπαϊκό, γίνονται συνεχώς προσπάθειες ώστε να κατοχυρωθεί συνταγματικά η διασφάλιση της ισότητας όλων των πολιτών ανεξάρτητα από το αν φέρουν κάποια αναπηρία (Ζωνίου – Σιδέρη και αλ., 2016). Μέσα από διατάξεις και νόμους, οι ευρωπαϊκές χώρες υπερασπίζονται την αρχή της ισότητας και της αυτονομίας για όλους τους πολίτες χωρίς να γίνονται διακρίσεις σε σχέση με το φύλο, την καταγωγή ή άλλων χαρακτηριστικών (Τερζοπούλου, 2021).
Εν κατακλείδι, το κοινωνικό μοντέλο περί αναπηρίας αν και κυρίαρχο, δέχεται κριτική. Η κριτική αυτή εστιάζει στον κίνδυνο της απομάκρυνσης των ατόμων με αναπηρίες από ιατρικές πράξεις ή στη διάδοση της αίσθησης ότι δεν είναι αναγκαίες οι θεραπευτικές πράξεις για την αποκατάσταση ή η εφαρμογή των ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων (Αρώνη, 2021). Τέλος, το κοινωνικό μοντέλο δεν εστιάζει στα παραπάνω αλλά στην μετατόπιση του ενδιαφέροντος στους περιορισμούς και στα εμπόδια που συνδέονται με τις δομές και την κοινωνική οργάνωση. Εστιάζει στην ενδυνάμωση και στην ένταξη των ατόμων με αναπηρίες σε μια κοινωνία που έχει δημιουργηθεί από άτομα χωρίς αναπηρίες και προορίζεται γι’ αυτά (Καλλινικάκης, 2016).