1.4.3 Κοινωνικά οφέλη
Η επαγγελματική ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρία συμβάλλει ουσιαστικά σε πολλαπλά επίπεδα: περιορίζει την ανεργία, συμβάλλει θετικά στη διαθεσιμότητα εργατικού δυναμικού, αυξάνει τους πόρους των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, μειώνει τα ποσοστά φτώχειας, αυξάνει τα προσωπικά τους έσοδα, βελτιώνει τη δυνατότητά τους για κατανάλωση και συμβάλλει συνολικά στην άνοδο της παραγωγικότητας (Vornholt et al., 2013).
Ο πληθυσμός συνεχώς και γερνάει σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία και με την ταυτόχρονη μείωση του εργατικού δυναμικού, καθίσταται κρίσιμη και απαραίτητη η είσοδος όσων έχουν κάποιου είδους αναπηρία στην αγορά εργασίας.
1.4.4 Μορφές απασχόλησης
Η είσοδος των ατόμων με αναπηρίες στην αγορά εργασίας, αποτελεί πολύπλοκη διαδικασία. Για το λόγο αυτό, η ερευνητική κοινότητα έχει προτείνει άλλες μεθόδους απασχόλησης. Σε αυτές περιλαμβάνονται, η προστατευόμενη απασχόληση, η υποστηριζόμενη και η προσαρμοσμένη απασχόληση (Bellman et al., 2013).
Η προστατευόμενη απασχόληση (sheltered employment), λαμβάνει χώρα μέσα σε περιβάλλοντα προστατευόμενα, τα οποία ορίζονται ως φορείς που προσφέρουν εργασία σε άτομα με αναπηρίες και ενισχύονται οικονομικά, ήτοι «αποζημιώνονται» ώστε να καλυφθεί η χαμηλότερη απόδοση που μπορεί να παρουσιάζει το προσωπικό τους. Η προστατευόμενη απασχόληση διακρίνεται στα προστατευόμενα εργαστήρια και εργοστάσια και στα προγράμματα προστατευόμενης τοποθέτησης. Μέσα από τη μορφή αυτής της απασχόλησης, δίνεται η ευκαιρία σε άτομα με αναπηρίες που μπορούν να συμμετέχουν στην εργασία να εργάζονται ενώ παράλληλα τους παρέχεται και η κατάλληλη υποστήριξη. Πρόκειται σύμφωνα με την υπό μελέτη βιβλιογραφία, για τη μορφή απασχόλησης που επιλέγουν αρκετές οικογένειες ατόμων με αναπηρίες, καθώς είναι περισσότερο ασφαλής για τα άτομα αυτά. Παράλληλα, επιλέγεται και από τα άτομα με αναπηρίες καθώς συμβάλλει στην αύξηση των επιπέδων ικανοποίησής τους από τη εργασία (Παπακωνσταντίνου, 2019).
Τα «προγράμματα προστατευόμενης απασχόλησης», βοηθούν τα άτομα με αναπηρία ώστε να αυξήσουν τις δεξιότητές τους ενώ παράλληλα βοηθούν και στη ψυχαγωγία τους. Παράλληλα το άτομο λαμβάνει μισθό και βελτιώσει έτσι την οικονομική του κατάσταση. Σε περιπτώσεις όπου τα άτομα έχουν σοβαρή ψυχική ασθένεια, η προστατευόμενη εργασία τους δίνει την ευκαιρία να εργάζονται και να λαμβάνουν ταυτόχρονα τη θεραπεία και την περίθαλψή τους (Aksnes & Ulstein, 2024). Μέσα από τη συμμετοχή σε προστατευόμενα εργασιακά περιβάλλοντα, οι έχοντες αναπηρίες, μπορούν να εξασφαλίσουν μια αμειβόμενη εργασία αφενός και αφετέρου να προσαρμοστούν σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Σημαντικό ωστόσο πρόβλημα, αποτελεί η έλλειψη της κατάλληλης κατάρτισης του προσωπικού, η άρνηση των επιχειρηματιών, των υψηλά ιστάμενων ή των προϊσταμένων να διαμορφώσουν εργασιακά περιβάλλοντα κατάλληλα για άτομα με αναπηρίες.
Η υποστηριζόμενη απασχόληση, ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 από τις ΗΠΑ καθώς αναδείχτηκε η ανάγκη για τη δημιουργία και την παροχή υπηρεσιών σε άτομα με αναπηρίες (Παπακωνσταντίνου, 2019). Την περίοδο αυτή παρατηρήθηκε μείωση των ιδρυμάτων στέγασης και φιλοξενίας ατόμων με αναπηρίες με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί η ανάγκη για τη δημιουργία νέων υπηρεσιών που θα μπορούσαν να αναλάβουν τη στήριξή τους. Μέσα από τη δημιουργία προγραμμάτων, ενισχύθηκε η πρόσβαση των ατόμων με αναπηρίες σε κέντρα που παρέχουν καθημερινή στήριξη όπως τα προστατευόμενα εργαστήρια, τα κέντρα δραστηριότητας ενηλίκων αλλά και τα προγράμματα θεραπείας για άτομα με ψυχιατρικές και νοητικές αναπηρίες. Μέσω των προγραμμάτων αυτών, δόθηκαν ευκαιρίες απασχόλησης στα άτομα με αναπηρίες μέσα από την κοινότητα (Aksnes & Ulstein, 2024).
Σκοπός της υποστηριζόμενης απασχόλησης είναι να προσφέρει στα άτομα με αναπηρίες τόσο εργασιακή ένταξη όσο και ευκαιρίες αλληλεπίδρασης με άλλα άτομα και κυρίως άτομα χωρίς αναπηρίες που δεν πληρώνονται για τις ενέργειές τους. Το Individual Placement and Support (IPS), αποτελεί το πλέον διαδεδομένο ερευνητικό εργαλείο για την υποστηριζόμενη απασχόληση ατόμων με αναπηρίες και βασίζεται σε επτά αρχές (Παπακωνσταντίνου, 2012):
- Δίνει βάση στα πλεονεκτήματα της απασχόλησης
- Προσφέρει ευκαιρίες σε άτομα που επιθυμούν να εργαστούν
- Δίνει τη δυνατότητα για γρήγορη αναζήτηση εργασίας
- Δίνει προσοχή και βάση στις προτιμήσεις των ατόμων με αναπηρίες όπως και στις υπηρεσίες που παρέχονται
- Προσφέρει εξατομικευμένη υποστήριξη την οποία διατηρεί μέσα στα χρόνια
- Προώθηση της συνεργασίας ανάμεσα στους ειδικούς και στα άτομα με αναπηρίες που παίρνουν μέρος στο πρόγραμμα
- Παρέχει εξατομικευμένη συμβουλευτική σχετικά με την κοινωνική ασφάλιση και άλλα οφέλη.
Βάσει των παραπάνω, το IPS αποτελεί μια προσωπική και άμεση διαδικασία εύρεσης εργασίας, η οποία δεν βασίζεται σε εκτεταμένη προετοιμασία ή επαγγελματική κατάρτιση πριν από την έναρξη της απασχόλησης.
Επιχειρώντας μια σύγκριση ανάμεσα στο πόσο αποτελεσματική είναι η υποστηριζόμενη απασχόληση σε σχέση με άλλες παραδοσιακές προσεγγίσεις για την επαγγελματική κατάρτιση, φαίνεται ότι η πρώτη είναι περισσότερο αποτελεσματική. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα, οι συμμετέχοντες στην υποστηριζόμενη απασχόληση είχαν 65% πιθανότητες να προσληφθούν σε κάποια θέση, να εργάζονται περισσότερες ώρες, να έχουν καλύτερες οικονομικές απολαβές και να παραμείνουν στην εργασία τους για μεγάλο διάστημα. Αντιθέτως, όσοι μετείχαν σε παραδοσιακές προσεγγίσεις για την εργασία των ατόμων με αναπηρίες, είχαν 33% πιθανότητες ανταγωνιστικής απασχόλησης αλλά και λιγότερες στατιστικά καλές προοπτικές στον τομέα της εργασίας (Aksnes & Ulstein, 2024).
Ακόμα, σύμφωνα με την υπό μελέτη βιβλιογραφία, η υποστηριζόμενη απασχόληση συμβάλλει στην μείωση των νοσηλειών των ατόμων με αναπηρίες αλλά και στο να έχουν ενεργό ρόλο μέσα στην κοινωνία. Έτσι, γίνεται σαφές ότι τα πλεονεκτήματα που προσφέρει αυτή η μορφή απασχόλησης για τα άτομα με αναπηρίες, δεν σχετίζεται μόνο στην επαγγελματική τους αποκατάσταση αλλά πολύ περισσότερο στην κοινωνική τους ένταξη αλλά και στη βελτίωση της υγείας τους (Nogueira & de Sousa, 2021).
Η προσαρμοσμένη απασχόληση «Customized Employment», δίνει βάση σε όσους έχουν κάποια αναπηρία ενώ παράλληλα εστιάζει στις δυνατότητές τους, τις δεξιότητές τους και γενικότερα στα οφέλη που μια επιχείρηση μπορεί να αποκομίσει από το αν ενταχθεί στη συγκεκριμένη αυτή μορφή απασχόλησης. Αφού προσδιοριστούν τα προσόντα του ατόμου με αναπηρία γίνεται προσέγγιση των εργοδοτών και διαπραγμάτευση για μια εξατομικευμένη εργασία που αφενός θα έχει οφέλη για το ίδιο το άτομο αφετέρου και για την επιχείρηση. Μέσα από την προσαρμοσμένη απασχόληση, επιτυγχάνεται η σύνδεση των προσόντων των ατόμων με αναπηρία με τις επιθυμίες και τις προσδοκίες των εργοδοτών αλλά και τις απαιτήσεις που έχει η θέση εργασίας (Chadsey & Beyer 2001). Κρίνεται ωστόσο απαραίτητη η προσαρμογή του ωραρίου, του περιβάλλοντος εργασίας αλλά και των αρμοδιοτήτων που έχει ο εργαζόμενος.