ΕΘΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΤΥΦΛΩΝ

O φανταστικός μικρός κήπος του Μπόρχες

Οκτ 26, 2016 | Διάσημοι τυφλοί, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΧΟΡΧΕ-ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΡΧΕΣ
Βιβλίο των φανταστικών όντων
μτφρ.: Γιώργος Βέης
εκδ. Πατάκη 2016

Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες απεχθανόταν τις συνεντεύξεις. Το βασικό πρόβλημα, πέρα από την έμφυτη μετριοφροσύνη του, ήταν ο σκεπτικισμός με τον οποίο αντιμετώπιζε τον εαυτό του, τον συγγραφέα, τον άνθρωπο που ονομαζόταν Μπόρχες. Στο θαυμάσιο κείμενό του «Ο Μπόρχες κι εγώ» έγραφε: «Μου αρέσουν οι κλεψύδρες, οι χάρτες, η τυπογραφία του 19ου αιώνα, οι ετυμολογίες, η γεύση του καφέ, η πρόζα του Ρ.Λ. Στίβενσον… Εγώ ζω, εξακολουθώ να ζω, για να μπορεί ο Μπόρχες να επινοεί τη λογοτεχνία του». Οσο συχνότερα αναφέρει το όνομά του τόσο αυξάνεται η επίγνωση ότι δεν κατέχει την ύπαρξή του. Για να πούμε την αλήθεια, όσοι αγαπάμε το έργο του διαβάζουμε και ξαναδιαβάζουμε γνωρίζοντας ότι για να μπούμε στα βιβλία του πρέπει να αφήσουμε απέξω τις βεβαιότητές μας. Τα μάτια μας δεν αρκούν για να αντιληφθούμε το περιβάλλον, όπως άλλωστε και τα δικά του τον δυσκόλευαν να δει εξαιτίας χρόνιων προβλημάτων που τον οδήγησαν σταδιακά στην τύφλωση. Ακολουθώντας τον, αυτόν που είναι ένας από τους σημαντικότερους λογοτέχνες του 20ού αιώνα, είναι σαν να βαδίζουμε ψηλαφιστά μέσα στον κόσμο της φαντασίας και των ονείρων.

Στην εισαγωγή του «Βιβλίου των φανταστικών όντων», που πρόσφατα επανακυκλοφόρησε, μιλάει για τον θαυμασμό των παιδιών όταν επισκέπτονται για πρώτη φορά έναν ζωολογικό κήπο. «Σε αυτόν τον κήπο, σε αυτόν τον τρομερό κήπο, το παιδί βλέπει ζωντανά ζώα που ποτέ πριν δεν είχε αντικρίσει», γράφει. Και είναι τέτοια η γοητεία που ασκεί αυτή η μυστηριώδης εμπειρία, που μένει στη μνήμη χαραγμένη ως μια από τις χαρές της παιδικής ηλικίας. Ισως ό,τι θυμόταν εκείνος από τον παιδικό του περίπατο συνδυάστηκε με τα πρώτα του διαβάσματα, τα παραμύθια των αδελφών Γκριμ, την «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων», τις «Xίλιες και μία νύχτες», και έφτιαξαν πολλά χρόνια αργότερα αυτό το βιβλίο, «έναν ζωολογικό κήπο της μυθολογίας, που δεν τον κατοικούν λιοντάρια αλλά σφίγγες, κένταυροι και γρύπες».

Είναι πραγματική απόλαυση η βόλτα ανάμεσα σε αυτά τα θαυμαστά όντα, αρκεί σαν τα παιδιά να μη βασίζεται κανείς αποκλειστικά στην αξιοπιστία της εμπειρίας, αλλά να αφήνεται στις μεταμορφώσεις και τις παραμορφώσεις που γεννά η ονειροπόληση. Ο μαγικός κήπος της συγκεκριμένης συλλογής μικρών ιστοριών περιλαμβάνει 120 σπάνια πλάσματα που προέρχονται από αμέτρητες πηγές: την ελληνική και κάθε άλλη μυθολογία της Ευρώπης, τα bestiaries (φυσιογνωστικοί οδηγοί) του Μεσαίωνα, τους κινέζικους και ινδικούς θρύλους, τις λαϊκές παραδόσεις, τις δοξασίες των ιθαγενών της Αμερικής, τα οδοιπορικά των λόγιων περιηγητών προηγούμενων αιώνων και βεβαίως τον νου συγγραφέων όπως ο Κάφκα και ο Πόου. Το Αιθέριο Ελάφι είναι ένα τραγικό ζώο που ζει σε υπόγεια ορυχεία και το μόνο που λαχταρά είναι να δει το φως του ήλιου. Η Μπάνσι, η νεράιδα, δεν είναι μορφή, αλλά μια κραυγή που στοιχειώνει τις ιρλανδέζικες νύχτες. Ο Χοαχόκ, ο θεός της βροντής για τους Σιου, κλαίει όταν είναι ευτυχισμένος και γελάει μέσα στη θλίψη του. Το Οντραντεκ μοιάζει εκ πρώτης όψεως με ένα πλατύ, αστεροειδές καρούλι όπου τυλίγουν την κλωστή, αν και ακριβέστερα έχει γύρω του τυλιγμένα παλιά και ξεφτισμένα νήματα. Το Πινγκ-Φενγκ, που ζει στη χώρα του Μαγικού Νερού, μοιάζει με μαύρο γουρούνι κι έχει ένα κεφάλι μπρος κι ένα πίσω.

Είναι πρόκληση να συνεχίσω την απαρίθμηση. Είναι μάλλον απίθανο να θέλει κανείς να αφήσει από τα χέρια του αυτό το βιβλίο. Στην εισαγωγή και πάλι ο Μπόρχες γράφει ότι το «Βιβλίο των φανταστικών όντων» δεν πρέπει να διαβαστεί με τη σειρά, όπως άλλωστε συμβαίνει με κάθε ανθολογία. Η επιθυμία του ήταν «να βυθιστεί ο αναγνώστης στις σελίδες του κατ’ εκλογήν, όπως ακριβώς παίζει κανείς με τα μεταβαλλόμενα σχήματα ενός καλειδοσκοπίου». Αυτή είναι μια εξαιρετική συμβουλή, επειδή, αν και σύντομες, οι περιγραφές πλάθουν πυκνές και ουσιώδεις ιστορίες. Σε κάθε ανάγνωση, ένα νέο στοιχείο αναδύεται. Ο καθρέφτης του νου δίνει μια διαφορετική αντανάκλαση, ο λαβύρινθος της φαντασίας μάς οδηγεί σε ένα άλλο δωμάτιο.

Μετάβαση στο περιεχόμενο