3.2 Μοντέλα αναπηρίας
- Το Ιατρικό µοντέλο
Σύµφωνα µε τον Olkin (1999) τα βασικά χαρακτηριστικά του ιατρικού µοντέλου της αναπηρίας, είναι ότι η αναπηρία θεωρείται ως ένα ιατρικό πρόβληµα που βρίσκεται στο άτοµο. Είναι ελάττωµα ή αποτυχία ενός σωµατικού συστήµατος και ως εκ τούτου είναι παθολογικό. Οι στόχοι της παρέµβασης είναι η θεραπεία, η βελτίωση της φυσικής κατάστασης στο µέγιστο δυνατό βαθµό και η αποκατάσταση, δηλαδή η προσαρµογή του ατόµου µε αναπηρία στην κατάσταση και στο περιβάλλον. Το ιατρικό µοντέλο της αναπηρίας µερικές φορές αναφέρεται και ως µοντέλο προσωπικής τραγωδίας (Thomas & Woods, 2003), επειδή ορίζει την αναπηρία µε θεµελιωδώς αρνητικό τρόπο.
Η αναπηρία θεωρείται αντικειµενικά κακή, ως µια αξιολύπητη κατάσταση, µια προσωπική τραγωδία τόσο για το άτοµο όσο και για την οικογένειά του, κάτι που πρέπει να προληφθεί και, αν είναι δυνατόν, να θεραπευτεί (Carlson, 2010). Όπως επισηµαίνει ο Carlson (2010), αυτή η αρνητική αντίληψη της αναπηρίας έχει συµβάλει σε ορισµένες από τις αµφισβητούµενες ιατρικές θεραπείες που πραγµατοποιούνται σε άτοµα µε αναπηρία, όπως, για παράδειγµα, η ακούσια στείρωση και η ευθανασία. Σύµφωνα µε το ιατρικό µοντέλο, τα άτοµα που ανήκουν στην κατηγορία των ατόµων µε αναπηρία (ΑµεΑ) αποκλίνουν από τη φυσιολογική κατάσταση. Όπως υποστηρίζει ο Johnstone (2012), το ιατρικό µοντέλο της αναπηρίας προβάλλει έναν δυϊσµό που τείνει να κατηγοριοποιήσει τα άτοµα χωρίς αναπηρία ως κατά κάποιο τρόπο ανώτερα ή καλύτερα σε σύγκριση µε τα άτοµα µε αναπηρία.
- Το κοινωνικό µοντέλο
Εµπνευσµένο από τον ακτιβισµό του βρετανικού κινήµατος αναπηρίας στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, το κοινωνικό µοντέλο της αναπηρίας αναπτύχθηκε ως αντίδραση στους περιορισµούς του ιατρικού µοντέλου αναπηρίας (D’Alessio, 2011). Σύµφωνα µε το κοινωνικό µοντέλο µερικές φορές που αναφέρεται και ως µοντέλο µειοψηφίας, είναι η κοινωνία που αναπηρεί τα άτοµα µε αναπηρίες, και εποµένως οποιαδήποτε ουσιαστική λύση πρέπει να κατευθύνεται στην κοινωνική αλλαγή και όχι στην ατοµική προσαρµογή και αποκατάσταση. Η Eiesland (2002) συµφωνεί επίσης µε το κεντρικό επιχείρηµα του κοινωνικού µοντέλου όταν δηλώνει ότι δυστυχώς, αντί να προσφέρει ενδυνάµωση, η εκκλησία έχει υποστηρίξει πιο συχνά κοινωνικές δοµές και συµπεριφορές που αντιµετωπίζουν τα άτοµα µε αναπηρίες ως αντικείµενα οίκτου.
- Το µοντέλο ταυτότητας
Στενά συνδεδεµένο µε το κοινωνικό µοντέλο της αναπηρίας – αλλά µε µια θεµελιώδη διαφορά στην έµφαση – είναι το µοντέλο ταυτότητας ή µοντέλο επιβεβαίωσης της αναπηρίας. Αυτό το µοντέλο συµµερίζεται την αντίληψη του κοινωνικού µοντέλου ότι η εµπειρία της αναπηρίας είναι κοινωνικά κατασκευασµένη, αλλά διαφέρει στο βαθµό που δηλώνει την αναπηρία ως θετική ταυτότητα (Brewer et al., 2012). Οι Brewer et al. (2012) προσφέρουν τον ακόλουθο διαφωτιστικό ορισµό, ο οποίος εξηγεί επίσης πώς το µοντέλο ταυτότητας αποµακρύνεται από την προσέγγιση του κοινωνικού µοντέλου. Σύµφωνα µε το µοντέλο ταυτότητας, η αναπηρία είναι δείκτης συµµετοχής σε µια µειονοτική ταυτότητα, όπως το φύλο ή η φυλή. Σύµφωνα µε ένα µοντέλο ταυτότητας, η αναπηρία ορίζεται κυρίως από ένα συγκεκριµένο είδος εµπειρίας στον κόσµο, µια κοινωνική και πολιτική εµπειρία των επιπτώσεων ενός κοινωνικού συστήµατος που δεν έχει σχεδιαστεί µε γνώµονα τα άτοµα µε αναπηρία.
Ενώ το µοντέλο ταυτότητας οφείλει πολλά στο κοινωνικό µοντέλο, ενδιαφέρεται λιγότερο για τους τρόπους µε τους οποίους τα περιβάλλοντα, οι πολιτικές και οι θεσµοί απενεργοποιούν τους ανθρώπους και περισσότερο ενδιαφέρεται να σφυρηλατήσει έναν θετικό ορισµό της ταυτότητας µε αναπηρία µε βάση τις εµπειρίες και τις συνθήκες που έχουν δηµιουργήσει µία αναγνωρίσιµη µειονοτική οµάδα που ονοµάζεται άτοµα µε αναπηρία. Το µοντέλο ταυτότητας έχει επηρεάσει πολλούς στην κοινότητα µε αναπηρίες, εµπνέοντας τα ΑµεΑ να υιοθετήσουν µια θετική εικόνα για τον εαυτό τους (Darling & Heckert, 2010). Όπως και µε το κοινωνικό µοντέλο έτσι και το µοντέλο ταυτότητας έχει τους επικριτές του. Ένα από τα κύρια σηµεία κριτικής κατά της προσέγγισης είναι ότι φαίνεται να αναγκάζει τα άτοµα να ταυτιστούν µε µια συγκεκριµένη οµαδική κουλτούρα. Ένα άλλο σηµείο κριτικής είναι ότι το µοντέλο ταυτότητας αναιρεί τον αγώνα για αναδιανοµή, αποτυγχάνοντας να δώσει επαρκή προσοχή στην πραγµατικότητα της οικονοµικής ανισότητας που αντιµετωπίζουν τα ΑµεΑ (Fraser, 2003).