Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 4ο

Ιούλ 10, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 4ο

 

3.2         Κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας

 

Στον αντίποδα του ιατρικού/ατομικού μοντέλου, υπάρχει το κοινωνικό μοντέλο το οποίο αντιμετωπίζει την αναπηρία ως κοινωνικό φαινόμενο. Το εν λόγω μοντέλο έχει ως αφετηρία του το κίνημα των αναπήρων το οποίο αναδύθηκε κατά την δεκαετία του 1970 με στόχο να υπογραμμίσει την ανεπάρκεια των ατομοκεντρικών οπτικών και προσέγγισε το ζήτημα της αναπηρίας κοινωνικά. Πιο συγκεκριμένα, η αφετηρία του κοινωνικού μοντέλου εντοπίζεται στην δημιουργία της Ένωσης Ατόμων με Κινητικές Βλάβες κατά του Διαχωρισμού (Union of Physically Impaired Against Segregation), γνωστή και ως UPIAS. Η UPIAS στον αντίποδα των ορισμών που έδωσε ο Π.Ο.Υ για την βλάβη, την αναπηρία και την μειονεξία πρότεινε διαφορετικούς ορισμούς. Η βλάβη ορίστηκε ως η απώλεια μέρους ή ολόκληρου άκρου, η ύπαρξη ελαττωματικού άκρου, οργανισμού ή μηχανισμού του σώματος, η αναπηρία ως η δυσπραγία ή ο περιορισμός δραστηριότητας που προκαλείται από τους σύγχρονους κοινωνικούς οργανισμούς οι οποίοι λαμβάνουν ελάχιστα υπόψη τους πώς οι κινητικές βλάβες μπορεί να αποκλείσουν την πρόσβαση σε κάποιον από το σύνολο μιας κοινωνίας, ενώ η μειονεξία αγνοήθηκε από την ένωση καθώς δεν θεωρήθηκε αξιοσημείωτος όρος για να συμπεριληφθεί (Union of Physically Impaired Against Segregation, 1976, σελ. 3-4). Το κοινωνικό μοντέλο που προέκυψε από τις διακηρύξεις της συγκεκριμένης Ένωσης υποστηρίζει ότι η αναπηρία αποτελεί φαινόμενο με κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές προεκτάσεις, ότι οι ανάπηροι καταπιέζονται και αποκλείονται από το πεδίο της κοινωνικής, πολιτικής και πολιτισμικής σφαίρας.

Την υιοθέτηση του κοινωνικού μοντέλου βρίσκουμε και στα λεγόμενα του Bauman (2005), ο οποίος υποστηρίζει ότι οι ανάπηροι άνθρωποι ανήκουν στην κατηγορία των «ελαττωματικών» καταναλωτών και παραγωγών σε μία κοινωνία στην οποία η προσωπική και κοινωνική ταυτότητα των ατόμων, η κοινωνική τους τάξη, η αποδοχή και η πρόοδος καθορίζονται από την ικανότητα τους να παράγουν και να καταναλώνουν. Τα ανάπηρα άτομα κρίνονται ανίκανα καθώς δεν είναι «φυσιολογικά» είτε σωματικά είτε πνευματικά και επομένως δεν είναι σε θέση να παράγουν και να καταναλώνουν. Αντιθέτως πολλές φορές αποτελούν οικονομικό ζήτημα για το κράτος, ζουν εξαρτημένοι από το συγγενικό τους περιβάλλον καθ’όλη την διάρκεια της ζωής τους, συνδέονται με διάφορα στερεότυπα ως προς την βλάβη τους και στιγματίζονται για αυτή.

Η φιλανθρωπία έχει ακριβώς τα ίδια αποτελέσματα με αυτά που προαναφέρθηκαν και μεταθέτει την ευθύνη για τη διαχείρισή της βλάβης αποκλειστικά στα ίδια τα ανάπηρα άτομα, αντί να αναγνωρίζει τη συλλογική κοινωνική ευθύνη για την άρση των εμποδίων που τα αποκλείουν, εσωτερικεύοντας τελικά αυτή την «κανονικότητα». Όταν τα ανάπηρα άτομα μεγαλώνουν και ζουν μέσα σε αυτή την αφήγηση, μπορεί να εσωτερικεύσουν την ιδέα ότι η βλάβη τους είναι πρόβλημα που πρέπει να «ξεπεράσουν» ατομικά, αντί να διεκδικήσουν αλλαγές σε θεσμικό και κοινωνικό επίπεδο. Με αυτόν τον τρόπο, η φιλανθρωπία, ενισχύει μια μορφή συμβιβασμού με την υπάρχουσα κανονικότητα, όπου η αναπηρία παραμένει περιθωριοποιημένη. Η αναπηρία προβάλλεται ως κάτι τραγικό και τα άτομα ως καημένα και ανίκανα που πρέπει να αλλάξουν για να ταιριάξουν στο σύνολο, με αποτέλεσμα η αναπηρία να αντιμετωπίζεται με φόβο και η σκέψη

«μην τυχόν συμβεί και σε μένα» να κυριαρχεί. Με την βοήθεια του κοινωνικού μοντέλου μετατοπίστηκε η εστίαση στους περιορισμούς των αναπήρων ατόμων και επικεντρώθηκε στην αποτυχία της κοινωνίας να παρέχει κατάλληλες υπηρεσίες και να διασφαλίζει ότι καλύπτονται όλες οι ανάγκες των αναπήρων. Συνεπώς η αναπηρία σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο

«συνίσταται σε όλα όσα επιβάλλουν περιορισμούς στους ανάπηρους ανθρώπους: από τις ατομικές προκαταλήψεις μέχρι τις θεσμικές διακρίσεις, από τα απροσπέλαστα δημόσια κτίρια μέχρι τα μη προσβάσιμα μέσα μεταφοράς, από την διαχωριστική εκπαίδευση μέχρι τα εμπόδια στους χώρους εργασίας κ.ο.κ» (Oliver, 1996, σ.33).

Ο Oliver προτείνει ότι η κοινωνία είναι αυτή που οφείλει να αλλάξει και όχι τα άτομα. Αυτή η αλλαγή θα πρέπει να είναι μέρος της διαδικασίας της πολιτικής ενδυνάμωσης των αναπήρων ως ομάδα, πέρα από τις κοινωνικές πολιτικές και τα προγράμματα του πολιτικού κατεστημένου και πέρα από τις ατομικές θεραπείες και επεμβάσεις που προτείνονται από τα ιατρικά και παραϊατρικά επαγγέλματα (Oliver, 1990). Σε αυτό το μοντέλο κυρίαρχος είναι ο κοινωνικός και πολιτικός λόγος.

Ο διαχωρισμός μεταξύ βλάβης και αναπηρίας αποτελεί κομβικό σημείο του κοινωνικού μοντέλου, καθώς η σύνδεση της αναπηρίας με την βλάβη θέτει στο περιθώριο τις συνέπειες των θεσμικών διακρίσεων των αναπήρων ατόμων όπως η φτώχεια, η εξάρτηση, η κοινωνική απομόνωση και κατεπέκταση και την ανάγκη για αλλαγή. Ο Finkelstein (2002) υποστηρίζει ότι αυτό που χρειάζεται είναι ένα κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας που θα επιτρέψει την δημιουργία μιας κοινωνίας που επιτρέπει στους ανάπηρους να είναι άνθρωποι, όχι απλώς να απολαμβάνουν δικαιώματα. Το ίδιο ισχύει για οποιαδήποτε απανθρωποποιημένη ομάδα που βιώνει την καταπίεση εντός του υφιστάμενου συστήματος. Η απανθρωποποίηση αφορά οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα που μπορεί σε κάποια στιγμή της ιστορίας να θεωρηθεί περιθωριακή, εκτός νόρμας, μειονοτική, οποιαδήποτε ομάδα ατόμων έχει μία ταυτότητα, που τα ίδια έχουν υιοθετήσει ή τους έχει «φορεθεί», που θεωρείται αποκλίνουσα και υπ’αυτήν την έννοια αφορά εξίσου τον ανάπηρο, τον πρόσφυγα, τον μουσουλμάνο, το ΛΟΑΤΚΙ. Για την απανθρωποποίηση των αναπήρων έχουν γίνει ελάχιστες έρευνες παρότι ιστορικά, η διαδικασία αυτή έχει πάρει πολλές μορφές: ιδρυματοποίηση, ασυλοποίηση που ακόμη δεν αποτελεί παρελθόν, ευγονική, περιστατικά κακοποίησης, στίγμα, μισαναπηρικά εγκλήματα, καταπίεση και αποστέριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι μερικές μόνον από αυτές τις μορφές. Η αναπηρία, λοιπόν, δεν υπάρχει σε ένα κενό, αλλά αποτελεί έναν από τους πολλούς τρόπους με τους οποίους η κοινωνία καθορίζει ποιος θεωρείται “εντός” και ποιος “εκτός” της κανονικότητας. Για να κατανοήσουμε καλύτερα πώς διαμορφώνεται αυτή η κανονικότητα και ποιοι θεωρούνται ξένοι σε σχέση με αυτήν, είναι χρήσιμο να εξετάσουμε τους μηχανισμούς που την παράγουν και τη διατηρούν.

Μετάβαση στο περιεχόμενο