Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 23ο
5.2 Δημοσιογραφικά άρθρα
Το άρθρο «Ένα παιδί με ΔΕΠΥ μετράει τραύματα» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα
«Καθημερινή» παρουσιάζει τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα παιδιά με ΔΕΠΥ στη διαδικασία εισαγωγής σε σχολεία και τις στάσεις που αναπτύσσουν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα απέναντί τους.
Ξεκινώντας από τον τίτλο, η φράση «μετράει τραύματα» φέρει έντονο συναισθηματικό φορτίο και υποδηλώνει ότι η ύπαρξη της ΔΕΠΥ συνοδεύεται αναπόφεκτα από πόνο και τραύματα. Το άρθρο παρουσιάζει με δραματοποιημένη αφήγηση ότι το παιδί υφίσταται ψυχικό πόνο λόγω της ΔΕΠΥ. Η γενίκευση ότι όλα τα παιδιά με ΔΕΠΥ είναι τραυματισμένα ενισχύει την εικόνα του παιδιού «θύματος».
Επιπλέον, το άρθρο αναφέρεται σε «παιδιά με ΔΕΠΥ ή μαθησιακές δυσκολίες», όροι οι οποίοι, υπονοούν ότι τα παιδιά είναι τα ίδια το πρόβλημα. Το σχολείο και η κοινωνία τα αντιμετωπίζουν ως «περίπτωση», εστιάζοντας στην αδυναμία τους και όχι στις κοινωνικές συνθήκες που καθιστούν τη συμμετοχή τους δύσκολη. Η φράση στο άρθρο που δηλώνει ότι τα παιδιά βιώνουν
«έναν ιδιότυπο ρατσισμό» αποκαλύπτει μια κριτική για την κοινωνική περιθωριοποίηση, αλλά ταυτόχρονα ενδυναμώνει την εικόνα του «παιδιού με πρόβλημα» αντί να αναγνωρίσει την ανάγκη για πρόσβαση στη γνώση και προσαρμογή του εκπαιδευτικού συστήματος.
Από το άρθρο φαίνεται ότι η ΔΕΠΥ ή άλλες μαθησιακές δυσκολίες ενδέχεται να αντιμετωπίζονται ως «βαρύ φορτίο» για τα σχολεία, ενώ οι «προβληματικές» συμπεριφορές του παιδιού εστιάζονται σε τομείς όπως η έλλειψη συγκέντρωσης και η υπερκινητικότητα. Σύμφωνα όμως με την κοινωνική προσέγγιση της αναπηρίας, δεν είναι το ίδιο το παιδί που είναι το πρόβλημα, αλλά οι κοινωνικές και εκπαιδευτικές δομές που δεν καταφέρνουν να προσαρμοστούν στις ανάγκες του. Επίσης, ο τρόπος που περιγράφεται η αντίδραση των σχολείων αποδεικνύει την τάση να αντιμετωπίζονται οι μαθητές με ΔΕΠΥ ως «ιδιαίτεροι» ή
«δύσκολοι», ενώ η σχολική κοινότητα δεν έχει αναπτύξει στρατηγικές ένταξης ή προσαρμογής για αυτούς. Αυτό είναι χαρακτηριστικό της ιατρικής αντίληψης της αναπηρίας, που εστιάζει στη θεραπεία της «πάθησης» αντί στην αναγνώριση των κοινωνικών εμποδίων.
Ο αντίλογος από τα ιδιωτικά σχολεία, όπως περιγράφεται, είναι ότι «το σχολείο δεν είναι κέντρο φύλαξης» και ότι το διδακτικό έργο πρέπει να είναι «ανταποδοτικό». Αυτή η προσέγγιση είναι περιοριστική και στερεοτυπική, αφού δεν αναγνωρίζει ότι τα παιδιά με ΔΕΠΥ έχουν τα ίδια δικαιώματα στην εκπαίδευση και την κοινωνική ένταξη όπως όλα τα παιδιά. Η παραπομπή στην
«ιδιωτική παράλληλη στήριξη» δείχνει ότι οι εκπαιδευτικές ανάγκες καλύπτονται συχνά μόνο μέσω οικονομικών πόρων, δηλαδή αν οι γονείς έχουν τη δυνατότητα να πληρώσουν για παράλληλη στήριξη, κάτι που αναδεικνύει την έλλειψη ουσιαστικών κοινωνικών και εκπαιδευτικών υποδομών για τη στήριξη των παιδιών σε όλα τα σχολεία και η ευθύνη επιρρίπτεται στο παιδί και την οικογένειά του.
Οι εμπειρίες των γονέων, όπως η αποδοχή ή η απόρριψη των παιδιών τους με βάση τις διαγνώσεις, αναδεικνύουν το «σύστημα αποκλεισμού» που επικρατεί. Η πρακτική των σχολείων να επικαλούνται «έλλειψη θέσεων» ή να απορρίπτουν παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες ενισχύει την αντίληψη ότι τα σχολεία δεν είναι καθολικά προσβάσιμα, και η έλλειψη διάρθρωσης για προσαρμογές και υποστήριξη υπογραμμίζει τη συνεχιζόμενη κοινωνική ανισότητα.
Το άρθρο «Αυτισμός, μια περιπέτεια ενσυναίσθησης» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα
«Καθημερινή» παρουσιάζει το βιβλίο της Άδας Σταματάτου με τίτλο «Τι έχει ο Γιάννης; Μιλώντας στα παιδιά για τον αυτισμό». Η συγγραφέας, μέσα από την προσωπική της εμπειρία ως μητέρα παιδιού στο φάσμα του αυτισμού, επιδιώκει να ενημερώσει και να ευαισθητοποιήσει τόσο τα παιδιά όσο και τους γονείς σχετικά με τον αυτισμό. Χρησιμοποιεί παρομοιώσεις όπως αυτή του εγκεφάλου με καλώδια που έχουν μπερδευτεί, για να εξηγήσει την κατάσταση του γιου της, Γιάννη. Η Σταματάτου πιστεύει ότι η ενημέρωση μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη αποδοχή και υποστήριξη των ατόμων με αυτισμό, βοηθώντας τα να ενταχθούν καλύτερα στην κοινωνία
Ξεκινώντας από την φράση «Η εμπειρία μιας θαρραλέας μητέρας» ενισχύει μια παραδοσιακή αντίληψη για τις μητέρες των αυτιστικών παιδιών. Το να περιγράφεται μια μητέρα ως
«θαρραλέα» μπορεί να είναι ενδεχομένως ενθαρρυντικό για κάποιους, αλλά στην ουσία τοποθετεί το βάρος της «αντοχής» και «ευθύνης» για την ανατροφή ενός αυτιστικού παιδιού αποκλειστικά πάνω στους γονείς, και ειδικότερα στις μητέρες και ότι η ανατροφή του είναι μια συνεχής «δοκιμασία» ή «μάχη». Οι μητέρες είναι ηρωίδες που μεγαλώνουν αυτιστικά παιδιά, χωρίς να αναγνωρίζεται ότι η κοινωνία πρέπει να δημιουργήσει ένα πιο υποστηρικτικό περιβάλλον για τους ίδιους και τις οικογένειές τους.
Στο ίδιο μήκος κύματος βρίσκεται και ο τίτλος «Αυτισμός, μια περιπέτεια ενσυναίσθησης» ο οποίος δημιουργεί μια έννοια ότι ο αυτισμός είναι κάτι το εξαιρετικό ή το δύσκολο που απαιτεί
«ενσυναίσθηση» από την κοινωνία, κάτι που ακούγεται πολύ θετικό. Ωστόσο, από την πλευρά του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας, η χρήση του όρου «περιπέτεια» για να περιγράψει την εμπειρία του αυτισμού μπορεί να ερμηνευτεί ως μια ρομαντική ή εξωραϊσμένη προσέγγιση της πραγματικότητας που βιώνουν τα αυτιστικά άτομα. Οι «περιπέτειες» υπονοούν κάτι που είναι προορισμένο να αντιμετωπιστεί, ενώ στην πραγματικότητα απλώς βιώνουν τη ζωή με έναν διαφορετικό τρόπο, ο οποίος δεν πρέπει να θεωρείται «πρόβλημα» ή «δοκιμασία». Η λέξη «ενσυναίσθηση» επίσης ερμηνεύεται ως θετική, αλλά μπορεί να υποδηλώνει ότι η κοινωνία (ή οι γονείς και οι δάσκαλοι) χρειάζεται να δείξει «κατανόηση» ή «συμπόνοια» για την βλάβη, χωρίς να λαμβάνει υπόψη ότι η πραγματική ανάγκη είναι η εξάλειψη των κοινωνικών εμποδίων και τη δημιουργία περιβαλλόντων που επιτρέπουν στα αυτιστικά άτομα να συμμετέχουν πλήρως στην κοινωνία. Ο αυτισμός δεν πρέπει να θεωρείται ως κάτι που χρειάζεται λύση από τους άλλους.
Δηλαδή, αντί να επισημαίνεται ότι η κοινωνία πρέπει να «κατανοήσει» τον αυτισμό, η συζήτηση θα μπορούσε να επικεντρωθεί στο πώς η κοινωνία μπορεί να προσαρμοστεί για να στηρίξει τα αυτιστικά άτομα προσφέροντας τους ίσες ευκαιρίες και πρόσβαση σε όλους τους τομείς της ζωής.
Η φράση «διαρκής κρίση άγχους» που χρησιμοποιείται για τον αυτισμό μπορεί να είναι παραπλανητική, καθώς εξισώνει την συμβίωση με ένα παιδί με αυτισμό με την παθολογική κατάσταση του άγχους. Αυτή η σύγκριση ενδέχεται να ενισχύσει την ιδέα ότι ο αυτισμός είναι μια «ασθένεια» ή «διαταραχή» που πρέπει να αντιμετωπιστεί ή να «διορθωθεί». Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας, ο αυτισμός δεν είναι μια πάθηση, αλλά μια διαφορετική νευρολογική κατάσταση που σχετίζεται με κοινωνικές προκλήσεις που προκύπτουν από τη μη προσαρμοσμένη κοινωνία.
Η σύγκριση του αυτισμού με την κρίση άγχους είναι ενδιαφέρουσα, αλλά μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο αυτισμός είναι απλώς μια ψυχολογική κατάσταση που μπορεί να «ξεπεραστεί» με την εφαρμογή «κανονικών» στρατηγικών, όπως η οργάνωση της καθημερινότητας. Αυτό αγνοεί το γεγονός ότι ο αυτισμός είναι μια μακροχρόνια και σταθερή διαφοροποίηση στον τρόπο επεξεργασίας του κόσμου, και δεν είναι κάτι που μπορεί να
«διευθετηθεί» μέσω απλών προσαρμογών.
Η αναφορά στην «καθημερινή επιβίωση» και στην οργάνωση της καθημερινότητας είναι προβληματική και μπορεί να δίνει την εντύπωση ότι τα άτομα με αυτισμό χρειάζονται διαρκώς
«διαχείριση» ή «εξατομικευμένα σχέδια», πράγμα που μπορεί να περιορίζει την αναγνώριση των ικανοτήτων τους και της δυνατότητάς τους να συμμετέχουν πλήρως στην κοινωνία χωρίς την αδιάκοπη ανάγκη για «βοήθεια».
Η ιδέα ότι τα παιδιά με αυτισμό «μπορούν να πλαισιώσουν ευεργετικά» άλλα παιδιά και η πίστη ότι η ενημέρωση και η κατανόηση του αυτισμού θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη αποδοχή είναι πολύ θετική. Ωστόσο, ο τρόπος που παρουσιάζεται η «εκπαίδευση» των παιδιών για να κατανοήσουν τον αυτισμό μπορεί να θεωρηθεί υπερβολικά εξορθολογιστικός, καθώς εστιάζει σε μια «συναισθηματική» προσέγγιση που ενδέχεται να υπερτονίζει την ανάγκη «συμπόνοιας» και «ενσυναίσθησης». Το βιβλίο ενδέχεται να δημιουργεί την εντύπωση ότι το ζητούμενο είναι η κατανοητή παρουσίαση της αναπηρίας για να «ευαισθητοποιηθούν» οι άλλοι. Από την πλευρά του κοινωνικού μοντέλου αναπηρίας, θα έπρεπε να δίνεται έμφαση στην εξάλειψη των κοινωνικών εμποδίων που περιθωριοποιούν τα άτομα με αυτισμό.
Η σύγκριση του αυτισμού με το κουβάρι καλωδίων στον εγκέφαλο που δεν «μπαίνουν στη σωστή πρίζα» μπορεί να είναι κατανοητή εικόνα για παιδιά, αλλά μπορεί να παγιδεύει την σκέψη κάποιοων ότι πρόκειται για ένα διαρκές «πρόβλημα» που χρήζει λύσης. Αντί να τονίζεται η ανάγκη για κοινωνικές προσαρμογές, ο αυτισμός αντιμετωπίζεται εδώ σαν κάτι που «δεν λειτουργεί» σωστά, ως μια μηχανή δηλαδή που απαιτεί επισκευή. Και που διαθέτει μπλεγμένα καλώδια και πρέπει να «τακτοποιηθεί» με τον σωστό τρόπο. Η λογική αυτή αποπροσωποιεί τα άτομα.
Η αναφορά στο πώς οι ενήλικες «μπορούν να νιώσουν παράξενα ρίγη οικειότητας» διαβάζοντας για τον αυτισμό φαίνεται να προτείνει ότι η διαταραχή αυτή μπορεί να φέρει τους ενήλικες σε μια πιο προσωπική επαφή με τη δική τους μοναξιά ή δυσκολίες. Αυτό ενδέχεται να υπογραμμίζει τη συμπάθεια και την κατανόηση που μπορεί να έχει κάποιος για την εμπειρία του αυτισμού, αλλά επίσης μπορεί να αφήσει υπόνοιες ότι ο αυτισμός είναι μια κατάσταση «δυσκολίας» που συγκρίνεται με τις δικές μας ψυχικές ή συναισθηματικές δυσκολίες. Η ταύτιση κρίνεται από τον συντάκτη του άρθρου ως απαραίτητη συναισθηματική κατάσταση για την κατανόηση. Και αυτό, εν τέλει, ελαχιστοποιεί την αναγκαιότητα για μεγαλύτερη αποδοχή και ενεργή υποστήριξη των ατόμων με αυτισμό από την κοινωνία συνολικά.
Συμπερασματικά, η γλώσσα και η προσέγγιση του άρθρου μοιάζει να παραπέμπει σε μια
«διορθωτική» αντίληψη για τον αυτισμό, κάτι που ταιριάζει με το ιατρικό μοντέλο αναπηρίας, το οποίο εστιάζει στη θεραπεία και την «αντιμετώπιση» της βλάβης ως πρόβλημα που πρέπει να λυθεί.
Το άρθρο με τίτλο «Αντώνης Τσαπατάκης: Αυτό που με έχει μάθει η ζωή είναι η σημασία του ρήματος ζω» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «LIFO», παρουσιάζει τη ζωή και την καριέρα του Έλληνα παραολυμπιονίκη κολύμβησης, Αντώνη Τσαπατάκη. Γεννημένος το 1988 στα Χανιά της Κρήτης, ο Τσαπατάκης ξεκίνησε την ενασχόλησή του με την κολύμβηση σε ηλικία πέντε ετών και αργότερα εντάχθηκε στον Ναυτικό Όμιλο Χανίων ως αθλητής υδατοσφαίρισης. Το 2005 εισήχθη στη Σχολή Αστυφυλάκων της Ελληνικής Αστυνομίας. Το 2006 ένα ατύχημα με μοτοσικλέτα προκάλεσε την παράλυση των κάτω άκρων του.
Η φράση του Αντώνη Τσαπατάκη «Αυτό που με έχει μάθει η ζωή είναι η σημασία του ρήματος “ζω”» υπογραμμίζει τη δύναμη της επιβίωσης και της προσωπικής επιλογής, κάτι που είναι θετικό. Όμως, η επικέντρωση στην έννοια της επιβίωσης ως «επιλογή» μπορεί να μειώσει τη σημασία των κοινωνικών παραμέτρων που καθορίζουν την καθημερινότητα των ανάπηρων ατόμων. Ο «αγώνας για ζωή» που περιγράφεται συχνά είναι αντιληπτός ως κάτι που σχετίζεται με προσωπική αποφασιστικότητα και θέληση, ενώ η κοινωνία και οι δομές της δεν αναγνωρίζονται πάντα ως καθοριστικοί παράγοντες για την εξασφάλιση αυτής της δυνατότητας.
Ο τρόπος που ο Τσαπατάκης αναφέρεται στην απόφαση του να συνεχίσει να ζει και να κολυμπά, παρά το ατύχημα και την παράλυση των κάτω άκρων του, ενισχύει την προσωπική αφήγηση της υπερνίκης του ατόμου ενάντια στις αντιξοότητες. Ωστόσο, αυτή η αφήγηση μπορεί να καταλήξει να ενισχύσει την αίσθηση ότι η «επιτυχία» του ατόμου είναι συνώνυμη με τη δύναμη και την υπερπροσπάθεια για να ξεπεράσει την βλάβη και να ανταγωνιστεί με τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας. Αυτό μπορεί να επικαλείται το ατομικό μοντέλο της αναπηρίας και να παραγνωρίζει την ανάγκη για δομικές αλλαγές στην κοινωνία που θα επιτρέψουν τη συμπερίληψη και τη συμμετοχή χωρίς να απαιτείται συνεχής, προσωπικός «αγώνας». Ο ίδιος φαίνεται να απορρίπτει την έννοια της ανικανότητας και να επανεξετάζει τη ζωή του μέσω της επιλογής της αυτοεκπλήρωσης και της αγάπης για τον αθλητισμό. Ωστόσο, το γεγονός ότι μια βλάβη, είτε σωματική είτε ψυχική, θεωρείται ως κάτι που «πρέπει» να ξεπεραστεί μέσω ατομικής προσπάθειας, μπορεί να παραβλέπει τις δυσκολίες που η κοινωνία δημιουργεί για τα ανάπηρα άτομα.
Επιπλέον, η σύγκριση του Τσαπατάκη με τις παραδοσιακές έννοιες του «ήρωα» και της
«υπερβολικής προσπάθειας», ενδέχεται να τονίζει μια κουλτούρα ενδυνάμωσης του ατόμου μέσω της υπέρβασης, ενώ αγνοεί την ανάγκη για κοινωνική και πολιτική αλλαγή που θα εξαλείψει τα εμπόδια που δημιουργεί η ίδια η κοινωνία στους ανθρώπους με βλάβη.
Η αναφορά στην προαγωγή του σε αξιωματικό της ελληνικής αστυνομίας και η ανατροπή της απόφασης που τον έκρινε «ανίκανο» να υπηρετήσει, είναι ιδιαίτερα σημαντική από τη σκοπιά της ατομικής επιτυχίας και της ανατροπής των περιοριστικών αντιλήψεων για την ικανότητα των ανάπηρων ατόμων. Ωστόσο, η κοινωνική προσέγγιση θα μπορούσε να αναδεικνύει την ανάγκη για θεσμική υποστήριξη και την κατάργηση των διακρίσεων σε βάρος των αναπήρων, σε διάφορους τομείς της ζωής τους, συμπεριλαμβανομένων της εκπαίδευσης, της εργασίας και των δικαιωμάτων τους στην κοινωνία.
Συμπερασματικά, η αφήγηση του Αντώνη Τσαπατάκη αποτελεί μία σημαντική και θετική μαρτυρία για τη δύναμη του ατόμου. Παρόλα αυτά, η έμφαση στην ατομική προσπάθεια και η σύγκριση της αναπηρίας με μία «πρόκληση» ή «αντίσταση» ενδέχεται να μειώνει την αναγκαιότητα για κοινωνική αλλαγή και την αναγνώριση των δομικών εμποδίων που καθιστούν την κοινωνία αναξιοπρεπή.
Το άρθρο «Τα γενναία παιδιά της ΕΛΕΠΑΠ είναι πολύ ωραίοι τύποι» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Έθνος», αναφέρεται στη καμπάνια της ΕΛΕΠΑΠ που στόχο έχει να ενδυναμώσει την αντίληψη της συμπερίληψης και της συνεισφοράς και να «πείσει» τους πολίτες πως «Τα Γενναία Παιδιά της ΕΛΕΠΑΠ αξίζει να τα στηρίξουμε μέσα από τη δυνατότητα της Οικονομικής Υιοθεσίας, της Δωρεάς και του SMS Αγάπης».
Η χρήση της φράσης «τα γενναία παιδιά της ΕΛΕΠΑΠ είναι πολύ ωραίοι τύποι!» και η σύνδεση του «coolness» με την αναπηρία είναι αμφιλεγόμενη, καθώς είναι σημαντικό να εξετάσουμε το πώς αυτή η θεώρηση της «ωραιότητας» μπορεί να εξομοιώσει ή να μειώσει τις πραγματικές ανάγκες και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι στην καθημερινότητά τους. Καλό θα ήταν να αναγνωρίζεται και η αναγκαιότητα για υποστήριξη χωρίς να προβάλλεται μία εικόνα υπερανθρώπων ή υπερβολικού ηρωισμού.
Επίσης, οι φιλανθρωπικές εκστρατείες και οι δωρεές τείνουν να παρουσιάζουν τα ανάπηρα άτομα ως παθητικούς αποδέκτες βοήθειας, παρά ως ενεργά άτομα που διεκδικούν τα δικαιώματά τους (Oliver, 1990). Εστιάζουν στη «γενναιοδωρία» των δωρητών και όχι στη δομική αδικία που προκαλεί την περιθωριοποίηση των αναπήρων (Barnes, 2012). Μπορεί να χρησιμοποιούν αφηγήσεις που προκαλούν οίκτο για να συγκεντρώσουν χρήματα, συμβάλλοντας στη διατήρηση στερεοτύπων (Shakespeare, 2018). Σύμφωνα με τον Oliver (1990), η φιλανθρωπία συχνά υποκαθιστά κρατικές υποχρεώσεις, επιτρέποντας στις κυβερνήσεις να αποφύγουν την εφαρμογή πολιτικών που θα εξασφάλιζαν την ισότιμη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία. Η οικονομική ενίσχυση που προέρχεται από δωρεές και φιλανθρωπικές οργανώσεις μπορεί να καλύπτει άμεσες ανάγκες, αλλά δεν οδηγεί σε μακροπρόθεσμες, διαρθρωτικές αλλαγές που απαιτούνται για την εξάλειψη των κοινωνικών φραγμών. Ο Barnes (2012) επισημαίνει ότι η εξάρτηση από τη φιλανθρωπία δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο όπου οι ανάπηροι συνεχίζουν να βασίζονται σε ελεημοσύνη αντί να έχουν πρόσβαση σε δικαιωματικές παροχές. Έτσι, η φιλανθρωπία μετατρέπει ένα κοινωνικό ζήτημα σε ατομικό πρόβλημα, μεταφέροντας την ευθύνη από το κράτος στους ιδιώτες και τις φιλανθρωπικές οργανώσεις. Ο Shakespeare (2006) τονίζει ότι η φιλανθρωπία ενισχύει μια προσέγγιση που βλέπει τους ανάπηρους ως «δέκτες βοήθειας» και όχι ως πολίτες με δικαιώματα. Αντί για φιλανθρωπικές πρακτικές, το κοινωνικό μοντέλο προτάσσει πολιτικές και νομικές παρεμβάσεις που διασφαλίζουν την προσβασιμότητα, τα ίσα δικαιώματα και την ενεργή συμμετοχή των αναπήρων στην κοινωνία (Priestley, 2003).
Το άρθρο με τίτλο «Φοιτήτρια: “Μου στέρησαν την ελπίδα να γλιτώσω την αναπηρία”» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Πατρίδα», αναφέρεται στην περίπτωση της Μαρίζας, μιας φοιτήτριας που, λόγω ιατρικής αμέλειας, κατέληξε «καθηλωμένη σε αναπηρικό καροτσάκι», όπως αναφέρεται στο άρθρο.
Η φράση «Μου στέρησαν την ελπίδα να μην μείνω ανάπηρη» υποδηλώνει ότι η αναπηρία είναι μια ανεπιθύμητη κατάσταση που πρέπει να αποφευχθεί. Αυτή η διατύπωση μπορεί να ενισχύσει μισαναπηρικές αντιλήψεις, παρουσιάζοντας την αναπηρία ως κάτι αρνητικό και ανεπιθύμητο, αντί να εστιάζει στην ανάγκη για μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς που υποστηρίζει όλα τα μέλη της, ανεξαρτήτως ικανοτήτων.
Επιπλέον, η αναφορά ότι «η καθήλωση της Μαρίζας σε αναπηρικό καρότσι οφείλεται αποκλειστικά στην αμέλεια που επέδειξαν οι γιατροί» εστιάζει στην ιατρική διάσταση της αναπηρίας, παραβλέποντας τα κοινωνικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να οδηγήσει σε διακρίσεις και κοινωνικό αποκλεισμό, καθώς ενισχύει την αντίληψη ότι η αναπηρία είναι πρόβλημα του ατόμου και όχι της κοινωνίας.
Η έννοια της «ελπίδας» που αναφέρεται στη φράση της Μαρίζας είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αυτή η ελπίδα για αποφυγή της αναπηρίας εντάσσεται στη συνήθη προσδοκία της κοινωνίας ότι η επιστήμη και η ιατρική πρέπει να εξαλείψουν ή να θεραπεύσουν τις βλάβες. Παράλληλα, θέτει το ερώτημα για το πώς αντιλαμβανόμαστε την αναπηρία: ως «βάρος» που πρέπει να αποφεύγεται ή ως κατάσταση που υφίσταται. Σε μια τέτοια περίπτωση, η κοινωνία και το ιατρικό σύστημα πρέπει να αντιμετωπίσουν την αναπηρία ως ένα φυσιολογικό μέρος της ανθρώπινης πορείας, χωρίς να την απαξιώνουν ή να την παρουσιάζουν ως αποτυχία ή πρόβλημα, ενώ παράλληλα οφείλουν να διασφαλίζουν την ποιότητα ζωής και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων που την αντιμετωπίζουν.
Συνοψίζοντας, το άρθρο περιέχει διατυπώσεις που αντικατοπτρίζουν μισαναπηρικές αντιλήψεις, εστιάζοντας στην αναπηρία ως πρόβλημα του ατόμου και όχι ως αποτέλεσμα κοινωνικών εμποδίων. Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση με το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας, το οποίο υποστηρίζει ότι η αναπηρία είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ των ατόμων με βλάβες και των κοινωνικών φραγμών, και υπογραμμίζει την ανάγκη για μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς που υποστηρίζει όλα τα μέλη της.
Το άρθρο με τίτλο «Ανάπηροι ‘‘κόβουν’’ ακόμα και από φαγητό για να πληρώσουν για την υγεία τους» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «News247», παρουσιάζει τα αποτελέσματα πανελλήνιας έρευνας σχετικά με τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι στην πρόσβαση και κάλυψη των αναγκών υγείας τους.
Στο άρθρο, η χρήση της φράσης «άτομα με αναπηρία», «σπάνια πάθηση» υποδηλώνει μια προσέγγιση που επικεντρώνεται στην ιατρική κατάσταση του ατόμου, αντί να αναγνωρίζει τις κοινωνικές δομές που δημιουργούν εμπόδια.
Επιπλέον, η αναφορά σε «σοβαρή οικονομική επιβάρυνση από το κόστος της υγείας» ενισχύει την αντίληψη ότι η αναπηρία συνδέεται άμεσα με αυξημένες ιατρικές ανάγκες και δαπάνες, ενώ δεν θα έπρεπε.
Στο συγκεκριμένο άρθρο, δεν εντοπίζονται μισαναπηρικές εκφράσεις. Αντιθέτως, το άρθρο επισημαίνει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι και επισημαίνει την ανάγκη για βελτίωση των υπηρεσιών υγείας και υποστήριξής τους.
Για μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση, θα ήταν ωφέλιμο το άρθρο να αναδείξει τις δομικές αλλαγές που απαιτούνται για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανάπηρων ατόμων.
Συνοψίζοντας, ενώ το άρθρο αναδεικνύει κρίσιμα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι στην Ελλάδα, η προσέγγισή του δεν αναδεικνύει το ζήτημα της φτώχειας και των οικονομικών ανισοτήτων. Η φτώχεια αποτελεί πολυδιάστατο φαινόμενο που σχετίζεται με την έλλειψη οικονομικών πόρων, κοινωνικών ευκαιριών και πρόσβασης σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες.
Ειδικότερα, η φτώχεια συνδέεται στενά με την αναπηρία, καθώς τα άτομα με αναπηρία αντιμετωπίζουν συχνά οικονομικές δυσκολίες λόγω διακρίσεων στην εργασία, ανεπαρκών κοινωνικών παροχών. Η φτώχεια δεν περιορίζεται μόνο στη στέρηση εισοδήματος αλλά περιλαμβάνει τη δυσκολία πρόσβασης σε βασικά κοινωνικά αγαθά, όπως η εκπαίδευση, η υγεία, η στέγαση και η απασχόληση (Sen, 1999). Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Αναπηρία (European Commission, 2021), τα ανάπηρα άτομα έχουν αυξημένες πιθανότητες να βιώσουν φτώχεια, λόγω των διαρθρωτικών εμποδίων που περιορίζουν την ισότιμη συμμετοχή τους στην κοινωνία. Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας, η φτώχεια που βιώνουν τα ανάπηρα άτομα δεν είναι αποτέλεσμα της βιολογικής τους κατάστασης, αλλά των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δομών που αποκλείουν τη συμμετοχή τους (Oliver, 1990). Οι ανάπηροι αντιμετωπίζουν υψηλά ποσοστά ανεργίας και χαμηλότερες αποδοχές.
Σύμφωνα με την Eurostat (2022), το ποσοστό απασχόλησης των ανάπηρων ατόμων στην ΕΕ είναι σημαντικά χαμηλότερο από αυτό των μη ανάπηρων, με πολλές περιπτώσεις να αφορούν επισφαλείς θέσεις εργασίας ή χαμηλόμισθες θέσεις. Τα κρατικά συστήματα πρόνοιας συχνά αποτυγχάνουν να καλύψουν τις ανάγκες των αναπήρων. Οι γραφειοκρατικές διαδικασίες και οι αυστηροί όροι επιλεξιμότητας για επιδόματα αναπηρίας λειτουργούν αποτρεπτικά, με αποτέλεσμα πολλά άτομα να στερούνται βασικών πόρων (Shakespeare, 2018). Το κοινωνικό μοντέλο προτείνει ότι η φτώχεια των αναπήρων δεν οφείλεται στις ατομικές τους αδυναμίες, αλλά στην αποτυχία της κοινωνίας να δημιουργήσει ένα περιβάλλον που να υποστηρίζει την ισότιμη συμμετοχή τους (Barnes, 2012).
Το άρθρο με τίτλο «Η καθημερινότητα στον σκληρό κόσμο του αυτισμού» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή», παρουσιάζει την εμπειρία του Naoki Higashida, ενός αυτιστικού ατόμου που, παρά τις προκλήσεις στην προφορική επικοινωνία, κατάφερε να εκφράσει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του μέσω γραφής, όπως αναφέρεται.
Στην περίπτωση του Naoki, η αδυναμία προφορικής επικοινωνίας θα μπορούσε να θεωρηθεί ως περιορισμός. Ωστόσο, η χρήση της γραφής ως μέσου έκφρασης αναδεικνύει την ικανότητά του να επικοινωνεί αποτελεσματικά, υπογραμμίζοντας ότι οι περιορισμοί επιβάλλονται συχνά από την κοινωνία που δεν προσαρμόζεται στις ανάγκες των ατόμων.
Ο τίτλος του άρθρου, «Η καθημερινότητα στον σκληρό κόσμο του αυτισμού», μπορεί να ενισχύσει μισαναπηρικές αντιλήψεις, παρουσιάζοντας τον αυτισμό ως έναν «σκληρό κόσμο». Αυτή η διατύπωση μπορεί να οδηγήσει σε αντιλήψεις ότι η ζωή με αυτισμό είναι εγγενώς δύσκολη, παραβλέποντας τα κοινωνικά εμπόδια που συμβάλλουν σε αυτές τις δυσκολίες.
Επιπλέον, η αναφορά ότι «Ο αυτισμός του Naoki είναι τόσο σοβαρός που καθιστά την προφορική επικοινωνία σχεδόν αδύνατη» εστιάζει στην ιατρική διάσταση της αναπηρίας, τονίζοντας την αδυναμία του ατόμου. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να ενισχύσει την αντίληψη ότι η βλάβη είναι πρόβλημα του ατόμου, αντί να αναδεικνύει την ανάγκη για μια κοινωνία που προσαρμόζεται στις ανάγκες επικοινωνίας.
Συνοψίζοντας, ενώ το άρθρο προσπαθεί να αναδείξει την εμπειρία ενός αυτιστικού ατόμου, περιέχει διατυπώσεις που μπορεί να ενισχύσουν μισαναπηρικές αντιλήψεις, παρουσιάζοντας τον αυτισμό ως έναν «σκληρό κόσμο» και εστιάζοντας στις αδυναμίες του ατόμου. Μια προσέγγιση που εστιάζει στην προσαρμογή της κοινωνίας στις ανάγκες όλων των ατόμων θα ήταν πιο σύμφωνη με το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας.
Το άρθρο με τίτλο «Εδώ δεν είναι πια τα αιώνια παιδιά» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα
«Καθημερινή», παρουσιάζει τη ζωή στη Στέγη Υποστηριζόμενης Διαβίωσης (ΣΥΔ), όπου ενήλικες με νοητική βλάβη μαθαίνουν να ζουν αυτόνομα.
Ο τίτλος του άρθρου, «Εδώ δεν είναι πια τα αιώνια παιδιά», υποδηλώνει μια αλλαγή στην αντίληψη της κοινωνίας προς τα άτομα με νοητική βλάβη, αναγνωρίζοντάς τα ως ενήλικες με δικαίωμα στην αυτονομία. Ωστόσο, η χρήση της φράσης «αιώνια παιδιά» αντικατοπτρίζει μια παλαιότερη, πατερναλιστική αντίληψη που υποβιβάζει τα άτομα με νοητική βλάβη σε μια διαρκή παιδική κατάσταση, στερώντας τους την ενήλικη ταυτότητά τους. Η παιδοποίηση των αναπήρων αναφέρεται στην κοινωνική τάση να αντιμετωπίζονται οι ανάπηροι ως ανώριμοι, εξαρτημένοι και ανίκανοι να διαχειριστούν τη ζωή τους αυτόνομα. Αυτή η στάση δεν εξαρτάται από την ηλικία τους, αλλά βασίζεται στην προκατάληψη ότι η βλάβη συνεπάγεται αδυναμία και ανάγκη διαρκούς φροντίδας. Σύμφωνα με την Κουγιουμουτζάκη και την Καραγιάννη (2018), η παιδοποίηση των αναπήρων συνδέεται με τη γενικότερη κοινωνική κατασκευή της παιδικής ηλικίας και της αναπηρίας, καθώς και με τις περιορισμένες προσδοκίες που επιβάλλονται στα ανάπηρα άτομα, τόσο σε θεσμικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Οι ανάπηροι συχνά δέχονται πατερναλιστική γλώσσα, όπως «ήρωες» ή «αγωνιστές», ενώ συγγενείς ή φροντιστές τους μιλούν αντί για αυτούς. Οι οικογένειες και οι κοινωνικοί θεσμοί αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα ως αδύναμα, περιορίζοντας την αυτονομία τους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι ανάπηροι χρειάζονται κηδεμόνα για νομικές αποφάσεις, ακόμα και ως ενήλικες, στερούμενοι το δικαίωμα αυτοδιάθεσης. Η παιδοποίηση σχετίζεται στενά με το ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας, το οποίο αντιμετωπίζει τα ανάπηρα άτομα ως ασθενείς που χρειάζονται διαρκή φροντίδα και «διόρθωση». Αντίθετα, το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας τονίζει ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα είναι αποτέλεσμα κοινωνικών φραγμών και όχι προσωπικής ανικανότητας.
Η παιδοποίηση των αναπήρων ατόμων είναι μια μορφή κοινωνικού αποκλεισμού που τους στερεί την αυτονομία, τη φωνή και τα δικαιώματά τους. Ενισχύεται από προκαταλήψεις, ιατρικά και νομικά συστήματα, καθώς και από πολιτικές που προάγουν την εξάρτηση αντί για την ανεξαρτησία. Η αντιμετώπισή της προϋποθέτει την αλλαγή της κοινωνικής νοοτροπίας, τη νομική κατοχύρωση των δικαιωμάτων των αναπήρων ατόμων και την ενίσχυση πολιτικών που υποστηρίζουν την ανεξάρτητη διαβίωση και τη συμπερίληψη.
Η περιγραφή της ΣΥΔ ως χώρου όπου «ενήλικοι με νοητική αναπηρία μαθαίνουν να ζουν αυτόνομα» αναδεικνύει την προσπάθεια ενίσχυσης της αυτονομίας τους. Ωστόσο, η έμφαση στο
«μαθαίνουν» μπορεί να υπονοεί ότι η ικανότητά τους για αυτονομία υπολείπεται και πρέπει να διδαχθεί, ενισχύοντας την αντίληψη ότι τα άτομα με νοητική αναπηρία είναι λιγότερο ικανά.
Συνολικά, το άρθρο επιχειρεί να παρουσιάσει μια θετική εξέλιξη στην υποστήριξη της αυτονομίας των ατόμων με νοητική βλάβη. Ωστόσο, η γλώσσα που χρησιμοποιείται μπορεί να αναπαράγει υποσυνείδητα μισαναπηρικές αντιλήψεις, διατηρώντας στερεότυπα που περιορίζουν την πλήρη αποδοχή και ένταξη των ατόμων ως ισότιμων μελών της κοινωνίας.
Κατά την διάρκεια ρεπορτάζ για ένα τροχαίο δυστύχημα, ο δημοσιογράφος του ΣΚΑΙ, Δημήτρης Οικονόμου, δήλωσε πως «είναι ίσως καλύτερα να είσαι νεκρός, παρά σε καροτσάκι».
Η δήλωση του Δημήτρη Οικονόμου, είναι βαθιά μισαναπηρική και αναπαράγει τον κυρίαρχο ιατροκεντρικό λόγο για την αναπηρία. Το γεγονός ότι έγινε σε μια μεγάλη τηλεοπτική πλατφόρμα, όπως ο ΣΚΑΪ, επιτείνει το πρόβλημα, καθώς τέτοιες απόψεις διαμορφώνουν και ενισχύουν στερεότυπα, επηρεάζοντας το ευρύ κοινό. Προωθεί την ιδέα ότι η αναπηρία είναι συνώνυμο της δυστυχίας, αγνοώντας ότι οι δυσκολίες που βιώνουν τα ανάπηρα άτομα δεν προκύπτουν από την ίδια την βλάβη τους, αλλά από την έλλειψη προσβασιμότητας, την περιθωριοποίηση και τις διακρίσεις.
Όταν ένας δημοσιογράφος σε τηλεοπτική εκπομπή εκφράζει την άποψη ότι “καλύτερα να είσαι νεκρός παρά σε καρότσι”, μεταδίδει και κανονικοποιεί την ιδέα ότι οι ζωές των ανάπηρων ανθρώπων έχουν λιγότερη αξία. Αυτή η αφήγηση ενισχύει την περιθωριοποίηση, επηρεάζει αρνητικά την αυτοεικόνα των ανάπηρων ατόμων και μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικές κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες, όπως η έλλειψη πολιτικών για την προσβασιμότητα ή ακόμα και η υποστήριξη ευγονικών πρακτικών.
Η χρήση της λέξης “καροτσάκι” αντί για “αναπηρικό αμαξίδιο” είναι υποτιμητική και αποκαλυπτική του μισαναπηρικού τρόπου με τον οποίο προσεγγίζεται η αναπηρία στα ελληνικά ΜΜΕ. Ο όρος “καροτσάκι” παραπέμπει σε παιδικό καρότσι ή ακόμα και σε αντικείμενο που χρησιμοποιείται παροδικά και όχι σε ένα βασικό μέσο μετακίνησης και αυτονομίας για πολλούς ανάπηρους ανθρώπους. Η λέξη αυτή αφαιρεί τον λειτουργικό και ουσιαστικό ρόλο του αμαξιδίου, μειώνοντας τη σημασία του και ενισχύοντας τη ρητορική που παρουσιάζει την αναπηρία ως αδυναμία. Αντίθετα, ο όρος “αναπηρικό αμαξίδιο” είναι ακριβής και αναγνωρίζει το αμαξίδιο ως εργαλείο αυτονομίας και μετακίνησης.
Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για την αναπηρία διαμορφώνει και τις αντιλήψεις μας για αυτήν. Όταν ένας δημοσιογράφος χρησιμοποιεί λέξεις που φορτίζονται με υποτίμηση ή απαξίωση, συμβάλλει στη διαιώνιση μιας αφήγησης που δεν αναγνωρίζει τα δικαιώματα και την ισότιμη θέση των ανάπηρων ατόμων στην κοινωνία. Η αποδόμηση του μισαναπηρικού λόγου στα ΜΜΕ είναι κρίσιμη, καθώς οι αναπαραστάσεις της αναπηρίας διαμορφώνουν το πώς την αντιλαμβάνεται το ευρύ κοινό.
Το άρθρο «Ούτε δυστυχισμένοι, ούτε σούπερ ήρωες» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα
«Καθημερινή», επιχειρεί να αποδομήσει τα στερεότυπα που περιβάλλουν τα ανάπηρα άτομα, παρουσιάζοντάς τα ούτε ως αντικείμενα λύπησης ούτε ως υπεράνθρωπους. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας, το οποίο θεωρεί την αναπηρία ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ των ατόμων με αναπηρίες και ενός περιβάλλοντος γεμάτου φυσικά, συμπεριφορικά, επικοινωνιακά και κοινωνικά εμπόδια.
Το κοινωνικό μοντέλο απορρίπτει την αντίληψη της αναπηρίας ως προσωπικής τραγωδίας ή ιατρικού προβλήματος που πρέπει να διορθωθεί. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η αναπηρία προκύπτει από την αποτυχία της κοινωνίας να προσαρμοστεί στις ανάγκες των ατόμων, επιβάλλοντας εμπόδια που περιορίζουν τη συμμετοχή τους στην κοινωνία.
Η αποδόμηση των στερεοτύπων που παρουσιάζει το άρθρο αντικατοπτρίζει την ουσία του κοινωνικού μοντέλου, προωθώντας την κατανόηση ότι η αναπηρία δεν είναι εγγενές χαρακτηριστικό του ατόμου, αλλά αποτέλεσμα κοινωνικών και περιβαλλοντικών φραγμών. Αυτή η οπτική ενθαρρύνει την κοινωνία να αναγνωρίσει και να εξαλείψει αυτά τα εμπόδια, προκειμένου να επιτευχθεί η πλήρης ένταξη των ανάπηρων ατόμων.
Συμπέρασμα
Οι διατυπώσεις στα άρθρα συχνά παρουσιάζουν τα ανάπηρα άτομα ως θύματα τραγωδίας. Εκφράσεις όπως «μετράει τραύματα» (για τη ΔΕΠΥ) ή «σκληρός κόσμος του αυτισμού» αναπαράγουν την εικόνα της αναπηρίας ως προσωπικής δυστυχίας αντί να εστιάζουν στις κοινωνικές συνθήκες που δημιουργούν αποκλεισμό (Barnes, 2012). Άρθρα όπως αυτό για τον Αντώνη Τσαπατάκη τονίζουν την ατομική προσπάθεια υπέρβασης των δυσκολιών. Εδώ παρατηρείται εσωτερίκευση της καταπίεσης που υφίστανται οι ανάπηροι. Αυτό αναπαράγει το στερεότυπο του «ανάπηρου ήρωα» που πρέπει να επιδείξει εξαιρετική δύναμη για να
«ξεπεράσει» την κατάστασή του (Shakespeare, 2018). Αυτό ενδέχεται να μειώνει τη συλλογική ευθύνη για τη δημιουργία προσβάσιμων υποδομών και πολιτικών. Η καμπάνια της ΕΛΕΠΑΠ παρουσιάζει τα ανάπηρα παιδιά ως «γενναία» και αξιαγάπητα, κάτι που μπορεί να ακούγεται θετικό, αλλά ουσιαστικά ενισχύει την αντίληψη των αναπήρων ως παθητικών αποδεκτών βοήθειας αντί ως ατόμων με δικαιώματα (Oliver, 1990). Σύμφωνα με τον Barnes (2012), η φιλανθρωπία συχνά λειτουργεί ως υποκατάστατο της κρατικής ευθύνης. Τα άρθρα που εστιάζουν στην αναπηρία ως «πάθηση» ή «πρόβλημα» ενισχύουν το ιατρικό μοντέλο, το οποίο θεωρεί την αναπηρία ως ατομική δυσλειτουργία αντί ως κοινωνικό ζήτημα (Oliver, 1990). Η χρήση όρων όπως «σοβαρός αυτισμός» ή «διαρκής κρίση άγχους» για τον αυτισμό ενισχύει αυτή την οπτική. Ορισμένες δημοσιογραφικές διατυπώσεις, όπως η δήλωση «είναι καλύτερα να είσαι νεκρός παρά σε καροτσάκι», αναδεικνύουν ακραίες μισαναπηρικές απόψεις που απορρίπτουν την αξία της ζωής των αναπήρων (Campbell, 2010). Αυτές οι φράσεις συμβάλλουν στη διαιώνιση του κοινωνικού αποκλεισμού και ενισχύουν την ιδέα ότι η αναπηρία είναι μια ανεπιθύμητη κατάσταση.
Συμπερασματικά, η γλώσσα στη δημοσιογραφία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης για την αναπηρία. Ο τρόπος που χρησιμοποιείται μπορεί είτε να ενισχύσει μισαναπηρικά στερεότυπα είτε να συμβάλει στη μετάβαση προς μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς. Είναι σημαντικό οι δημοσιογράφοι να υιοθετούν το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας και να αποφεύγουν αφηγήσεις που εστιάζουν στην ατομική ευθύνη, την ελεημοσύνη ή την υπερπροσπάθεια.