ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ ΡΟΔΙΝΟΥ ΧΡΥΣΗΣ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας – Μέρος 39ο
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Βασικός στόχος της έρευνας αυτής ήταν η εξέταση της χρησιμότητας του παραμυθιού ως ένα εργαλείο με το οποίο οι κοινωνικοί λειτουργοί μπορούν να εργαστούν στην καθημερινή τους πρακτική, έτσι ώστε να βοηθήσουν τα παιδιά να κατανοήσουν τον όρο της αναπηρίας αλλά και των εννοιών που είναι συνδεμένες με αυτήν. Τα παιδιά με αναπηρία στη καθημερινότητά τους έρχονται σε επαφή με την δημιουργικότητα μέσα από τις ταινίες που βλέπουν, από τη μουσική που ακούνε, από παραμύθια που διαβάζουν, από μία σχολική παράσταση που θα ανεβάσουν αλλά και από μία απλή ζωγραφιά που θα δημιουργήσουν. Μέσα από όλες αυτές τις διαφορετικές μορφές της δημιουργικότητας η εκπαίδευση λαμβάνει ένα χαρακτήρα πιο ενδιαφέρον και βιωματικό.
Μέσα από τη δημιουργικότητα οι εκπαιδευτικοί έχουν την ευκαιρία να θέσουν στόχους οι οποίοι χαρακτηρίζονται από πειραματισμό και φαντασία, με αποτέλεσμα τη δημιουργία κατάλληλων συνθηκών για τα παιδιά ώστε να επιθυμούν να επιδιώξουν τη μάθηση αλλά και την κατάκτηση των δεξιοτήτων που χρειάζεται για να επιτύχουν τον στόχο τους με έναν πιο ευχάριστο και δημιουργικό τρόπο για εκείνα. Σημαντική αξία έχουν και τα όσα υποστηρίζει ο Τεράλ σε σχέση με τους πιο απόμακρους μαθητές και τη χρήση της δημιουργικότητας. Πιο συγκεκριμένα, τονίζει το γεγονός ότι ο καθηγητής αν δώσει σε έναν πιο «δύσκολο» μαθητή μια δημιουργική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα θα τον εκπλήξουν, καθώς θα έχει την ευκαιρία αλλά και την ελευθερία να ανακαλύψει εκείνος τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να φέρει εις πέρας την δραστηριότητα αυτή χωρίς να περιορίζεται από αυστηρούς κανόνες και όρια, που συνήθως είναι και αυτά που τους προκαλούν τις έντονες αντιδράσεις. Σύμφωνα με την Ιμπράιλερ, η δημιουργικότητα αποτελεί μια ευκαιρία για τα παιδιά να μάθουν μέσω αυτής και να εξερευνήσουν τα απεριόριστα όρια που διαθέτει, δημιουργώντας με αυτό τον τρόπο τις κατάλληλες βάσεις για την ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης και της συναισθηματικής τους ανάπτυξης.7
Το πρώτο ερευνητικό ερώτημα της εργασίας αυτής στόχευε στην εξέταση της αξίας της δημιουργικότητας και του παραμυθιού. Πιο συγκεκριμένα, μέσα από τις απόψεις και την εμπειρία που είχαν οι κοινωνικοί λειτουργοί σχετικά με το ρόλο της δημιουργικότητας, τονίστηκε η σημασία που έχει στην εκπαίδευση και την κοινωνικοποίηση των παιδιών με αναπηρία. Η δημιουργικότητα αποτελεί ένα εφόδιο για κάθε επαγγελματία που εργάζεται με παιδιά με αναπηρία, διότι του δίνει την ευκαιρία να εντοπίσει στοιχεία του παιδιού με έναν πιο ανάλαφρο και προσιτό προς εκείνα τρόπο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι έχει πολλές και διαφορετικές μορφές τις οποίες μπορούν να τις προσαρμόσουν με βάση το στόχο, τα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες του κάθε παιδιού και της κάθε ομάδας.
Ο κάθε εκπαιδευτικός, για να χρησιμοποιήσει τη δημιουργικότητα με τον πιο ωφέλιμο τρόπο για τον ίδιο αλλά και τους μαθητές τους, είναι απαραίτητο να δώσει ευκαιρίες στους μαθητές του να πειραματιστούν, να δοκιμάσουν ποια μορφή τέχνης τους ταιριάζει, ποια αποδίδει καλύτερα και ποιο είναι το κατάλληλο εργαλείο για αυτούς. Επίσης, χρειάζεται να μπορεί να δημιουργήσει ένα ασφαλές και προσιτό περιβάλλον για τα παιδιά έτσι ώστε να νιώθουν άνετα να εξερευνήσουν την δημιουργικότητα, ακόμη και να κάνουν λάθη στην προσπάθεια αυτή, χωρίς την αίσθηση του φόβου και της κριτικής. Βασική ανάγκη είναι η προσπάθεια δημιουργίας ενός κλίματος που χαρακτηρίζεται από την ενθάρρυνση για συνεργατική μάθηση και ανταλλαγή απόψεων.8
Η εξέταση της δημιουργικότητας έθεσε τη βάση για την εξέταση του παραμυθιού, μία μορφή της που έχει τεράστια οφέλη για το παιδί. Αρχικά, το παραμύθι ως εκπαιδευτικό εργαλείο μελετήθηκε στην παρούσα εργασία μέσα από βιβλιογραφικές πηγές, με στόχο να οριστεί το θεωρητικό πλαίσιο στο οποίο βασίζεται και παράλληλα να ερευνηθεί η αξία του μέσα από έρευνες και πηγές που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί. Συνεχίζοντας, μέσα από την έρευνα που πραγματοποιήθηκε τα αποτελέσματα δεν είχαν μεγάλη απόκλιση από τα όσα είχαν προκύψει από την αναζήτηση που είχε ολοκληρωθεί στις προϋπάρχουσες πηγές. Η έρευνα βασιζόμενη στις εμπειρίες και την παρατήρηση κοινωνικών λειτουργών που εργάζονται στο χώρο της ειδικής εκπαίδευσης στόχευε στην καλύτερη και πιο εμπειρική εξέταση της χρήσης του παραμυθιού ως εργαλείο κατανόησης εννοιών συνδεμένων με την αναπηρία. Για την καλύτερη ανάλυση και κατανόηση των ερευνητικών ερωτημάτων που βασίζεται η ερευνά, πραγματοποιήθηκε ο διαχωρισμός τους σε τέσσερις άξονες οι οποίοι αναλύθηκαν στα παραπάνω κεφάλαια. Ο κάθε άξονας βασιζόταν και σε ένα διαφορετικό ζήτημα, το οποίο όμως ήταν συνδεμένο με την εξέταση του παραμυθιού από πλευράς αξίας, εφαρμογής, τρόπου αξιοποίησης και απήχησης στα παιδιά με αναπηρία.
Το παραμύθι ως και το κεντρικό θέμα της έρευνας αυτής, ερευνήθηκε σε δύο επίπεδα, με βάση τις γνώσεις που είχαν ήδη οι κοινωνικοί λειτουργοί αλλά και μέσα από την εφαρμογή της δραστηριότητας που τους είχε τεθεί. Το παραμύθι, με το οποίοι επέλεξαν να εργαστούν οι κοινωνικοί λειτουργοί, τους έδινε την ευκαιρία να βοηθήσουν τα παιδιά να κατανοήσουν τι είναι η διαφορετικότητα, ποιες είναι οι συνέπειες που έχει στην κοινωνία, γιατί συμβαίνει αυτό αλλά και με ποιο τρόπο μπορούν να το αλλάξουν αυτό έτσι ώστε να σταματήσουν να νιώθουν τα αρνητικά συναισθήματα που φέρνει η περιθωριοποίηση. Τα ζητήματα αυτά είναι αρκετά δύσκολα να τα μεταδώσει ο κάθε επαγγελματίας στα παιδιά με αναπηρία, καθώς η κατανόησή τους είναι περίπλοκη , ενώ η απλή συζήτηση δεν αποτελεί έναν επαρκή τρόπο μετάδοσης των εννοιών αυτών. Οι κοινωνικοί λειτουργοί, τόνισαν την αξία του παραμυθιού κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων τους, κάτι που επιβεβαιώνει την σημασία και τη βαρύτητα που έχει ένα τέτοιο εργαλείο στην πρακτική κάθε κοινωνικού λειτουργού.
Η αξία και η σημασία που έχει ένα εργαλείο, όπως το παραμύθι, στο εκπαιδευτικό σύστημα επιβεβαιώνεται και από την υπάρχουσα βιβλιογραφία. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που υποστηρίζουν, ότι μέσα από τα παραμύθια τα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν ηθικά διλήμματα, να εντοπίσουν συμπεριφορές και να λάβουν γνώσεις με έναν πιο ενδιαφέρον τρόπο για εκείνα. Επίσης, η κάθε ιστορία έχει τη δυνατότητα να καλλιεργήσει και να αναπτύξει την κριτική σκέψη των μαθητών, για το τι είναι αναπηρία, τι είναι διαφορετικότητα, τι είναι σωστό, τι είναι λάθος, τι συμβαίνει στην πραγματική ζωή με έναν πιο απλό και εύληπτο τρόπο για εκείνους. Τα διδάγματα αυτά μπορούν να «μείνουν» στα παιδιά μέχρι και την ενηλικίωση, έτσι ώστε να αποτελέσουν σημεία αναφοράς και στοιχεία της προσωπικότητας του κάθε παιδιού για όλη του τη ζωή.9 Το παραμύθι ως εκπαιδευτικό εργαλείο έχει να προσφέρει στους μαθητές σημαντικά εφόδια σε κοινωνικό, εκπαιδευτικό και προσωπικό επίπεδο. Μέσα από την σωστή χρήση του από τον κάθε εκπαιδευτικό, το παραμύθι μπορεί να αποτελέσει ένα συναρπαστικό εργαλείο εκμάθησης βασικών αξιών και ηθικών μαθημάτων με έναν εύκολα κατανοητό και προσιτό τρόπο προς τα παιδιά. Επίσης, έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει τη φαντασία των παιδιών με τέτοιο τρόπο τον οποίο να κάνει πιο ενδιαφέρουσα τη μετάδοση ιστοριών με κεντρικά θέματα την καλοσύνη, το θάρρος, τη γενναιοδωρία αλλά και τη διαφορετικότητα που αποτελεί και το κεντρικό ζήτημα του παραμυθιού της έρευνας αυτής. (Schwartz, 2024)
Σχετικά με τη διερεύνηση του δεύτερου ερευνητικού ερωτήματος αναφορικά με τον έλεγχο καταλληλότητας του παραμυθιού, «Η Μαγική Ζωούπολη», τα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Οι συμμετέχοντες σχολικοί κοινωνικοί λειτουργοί, τόνισαν την θετική εντύπωση που αποκόμισαν από το παραμύθι αυτό μέσα από την πρώτη τους ανάγνωση. Παρατήρησαν τα θετικά, τις αδυναμίες που είχε αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να το χρησιμοποιήσουν στην ομάδα-στόχο που θα επέλεγαν. Ειδικότερα, οι κοινωνικοί λειτουργοί σε ότι αφορά τα θετικά στοιχεία του παραμυθιού αυτού, τόνισαν την ταύτιση που έβρισκαν στον τρόπο με τον οποίο είχε δημιουργηθεί το παραμύθι αυτό με τις ηλικίες με τις οποίες επεξεργάζονταν, κάτι το οποίο το καθιστούσε ως το κατάλληλο είδος παραμυθιού για τις ηλικίες αυτές με τις οποίες εργαζόντουσαν καθημερινά. Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία δόθηκε και το μήνυμα το οποίο μετέδιδε το παραμύθι αυτό, σχετικά με την αξία που έχει η φιλία η σημασία και οι συνέπειες της διαφορετικότητας.
Σε ότι αφορά, τον τρόπο αξιοποίησής του στην σχολική τάξη, οι κοινωνικοί λειτουργοί επέλεξαν να το χρησιμοποιήσουν είτε με μια απλή ανάγνωση και στη συνέχεια με ερωτο-απαντήσεις κατανόησης είτε μέσω της τεχνικής της δραματοποίησης. Οποιοδήποτε τρόπο είχε επιλέξει ο κάθε επαγγελματίας τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, καθώς τα παιδιά, μέσα από τα λεγόμενα των κοινωνικών λειτουργών, έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το παραμύθι, τους κέντρισαν την προσοχή οι εικόνες, τα έντονα χρώματα, οι ζωγραφισμένες εικόνες και οι απλοί διάλογοι. Ταυτόχρονα, έκαναν ερωτήσεις σχετικά με το παραμύθι, τους ήρωες και το μήνυμα το οποίο μεταδίδει. Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, μέσα από τις μαρτυρίες των κοινωνικών λειτουργών το παραμύθι αυτό, μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εκπαιδευτικό εργαλείο για τον κάθε επαγγελματία που εργάζεται στην ειδική εκπαίδευση.
Το τρίτο ερευνητικό ερώτημα αναφέρεται στην εξέταση του τρόπου με τον οποίο αξιοποιήθηκε το παραμύθι από τους κοινωνικούς λειτουργούς με στόχο την ενδυνάμωση και μετάδοσης εννοιών και μηνυμάτων στα παιδιά. Αυτό το ζήτημα εξαρτάται σημαντικά από τον κάθε επαγγελματία, τις γνώσεις, την αντίληψη και την οπτική του αλλά και από την ομάδα στόχου, τις ανάγκες, τα χαρακτηριστικά, τις δυνατότητες και τις αδυναμίες τους. Στη εφαρμογή του συγκεκριμένου παραμυθιού χρησιμοποιήθηκε η απλή ανάγνωση και η ενθάρρυνση ερωτήσεων, που είναι από τις πιο εύκολες και γνωστές μεθόδους, αλλά και η δραματοποίηση, η οποία παρέχει στον κοινωνικό λειτουργό την ευκαιρία συγκέντρωσης σημαντικών πληροφοριών για διάφορους τομείς που αφορούν την προσωπικότητα και τις ανάγκες του κάθε παιδιού. Ο κάθε επαγγελματίας είναι απαραίτητο να επιλέγει με προσοχή τη μέθοδο που θα εφαρμόσει σε κάθε δραστηριότητα. Αυτό συμβαίνει διότι, η σωστή επιλογή της δραστηριότητας αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την εξέλιξη και τα αποτελέσματα που θα έχει.
Η εξέταση του παραμυθιού ολοκληρώθηκε με την συγκέντρωση πληροφοριών σχετικά με τις αντιδράσεις και την ανατροφοδότηση που υπήρχε αναφορικά με τα αποτελέσματα της δραστηριότητας από την πλευρά των παιδιών, το οποίο αποτελεί και το τελευταίο ερευνητικό ερώτημα της εργασίας αυτής. Σε ένα γενικό πλαίσιο τα παιδιά είχαν ιδιαίτερα θετικές αντιδράσεις, συνεργάστηκαν αρκετά καλά, αποτέλεσαν μέρος της εκπαίδευσης και μπήκαν στη διαδικασία να δουν τον όρο της διαφορετικότητας από μια άλλη πλευρά. Γεγονός το οποίο επιβεβαιώνει το θετικό πρόσημο που έλαβε το παραμύθι ως εκπαιδευτικό εργαλείο κατά τη διεκπεραίωση ολόκληρης της έρευνας. Η ανάγκη για δημιουργία τέτοιων παραμυθιών που πραγματεύονται τέτοια ζητήματα αποτελεί βασική ανάγκη για το χώρο της ειδικής αγωγής. Αυτό συμβαίνει διότι, όπως είδαμε και από τις μαρτυρίες των κοινωνικών λειτουργών, τα παραμύθια αυτά θα αποτελέσουν εφόδια και υλικό και για μελλοντικές δραστηριότητες, καθώς η εύρεση και το πλήθος τέτοιων παραμυθιών, εκτός από δύσκολη είναι και ελλιπής.
Ένα σημαντικό ζήτημα που προέκυψε μέσα από τις έρευνες που εξετάστηκαν ήταν η λανθασμένη και μη ρεαλιστική αναπαράσταση της αναπηρίας και της διαφορετικότητας, που παρατηρήθηκε ότι έχει η κοινωνία για τα άτομα με αναπηρία. Η κοινωνία ως σύνολο προσπαθεί να κάνει τα άτομα με αναπηρία να είναι
«φυσιολογικά», να ταιριάζουν με το υπόλοιπο σύνολο και να ακολουθούν τα πρότυπα που έχουν οι ίδιοι επιβάλει. Τα στοιχεία αυτά υποστηρίζονται και από τους αδερφούς Γκρίμ, σύμφωνα με τους οποίους ο τρόπος με τον οποίο η αναπηρία αναπαριστάται στα παραδοσιακά παραμύθια αντικατοπτρίζει τις κοινωνικές και πολιτιστικές αντιλήψεις που επικρατούσαν την περίοδο εκείνη σε σχέση με το τι είναι αναπηρία, τι ανάγκες έχει ένα άτομο με αναπηρία αλλά και πως αντιμετωπίζεται από την ίδια την κοινωνία ένα άτομο με αναπηρία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι χαρακτηρισμοί, σε έναν μεγάλο βαθμό, των ατόμων με αναπηρία ως «ακατάλληλοι», «ξένοι», «διαφορετικοί», οι οποίοι πρωταγωνιστούν στα παραδοσιακά παραμύθια. (Zascavage, 2014)
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση των ατόμων με αναπηρία, και ειδικότερα των παιδιών με αναπηρία που είναι και το κεντρικό πρόσωπο στην έρευνα αυτή, και κατά τη διάρκεια της καθημερινότητάς τους αλλά και στα παραμύθια. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητο, οι επαγγελματίες που εργάζονται στο χώρο της ειδικής εκπαίδευσης και ειδικότερα οι κοινωνικοί λειτουργοί, να πρεσβεύουν την ισότητα και την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στο κοινωνικό σύνολο διατηρώντας την μοναδικότητά τους και όχι προσπαθώντας να χωρέσουν σε «κουτάκια» που έχει δημιουργήσει η κοινωνία.
Ολοκληρώνοντας, είναι απαραίτητο να τονιστεί ότι η εργασία με άτομα με αναπηρία, και ιδιαίτερα με παιδιά, είναι ένα ενδιαφέρον αλλά και ταυτόχρονα πολύπλοκο ζήτημα. Ο κάθε κοινωνικός λειτουργός που εργάζεται στην ειδική εκπαίδευση χρειάζεται να μελετάει συνεχώς, να αναζητάει νέους τρόπους εκπαίδευσης και επαφής με τα παιδιά και να εξελίσσει τον εαυτό του και τις ικανότητες του διαρκώς, έτσι ώστε να είναι ικανός να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών αλλά και στις προκλήσεις που είναι πιθανόν να συναντήσει. Για το λόγο αυτό είναι επιτακτική ανάγκη να γίνεται μια συνεχής αναζήτηση νέων τρόπων προσέγγισης ζητημάτων που αφορούν τα παιδιά με αναπηρία, κάτι το οποίο πραγματοποιήθηκε στην έρευνα αυτή, με τη χρήση και την εξέταση του παραμυθιού. Το παραμύθι είναι ένα εργαλείο που μπορεί να προσφέρει πάρα πολλά σε ένα παιδί αλλά και σε έναν κοινωνικό λειτουργό, αρκεί να είναι πρόθυμος να μάθει ποιος είναι ο κατάλληλος τρόπος για να το αξιοποιήσει.
7https://iste.org/blog/5-reasons-why-it-is-more-important-than-ever-to-teach-creativity
8https://theeducationhub.org.nz/what-is-creativity-in-education/
9https://www.societyforclassicallearning.org/the-importance-of-fairy-tales-for-the-lives-of-our-children/
