ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ ΡΟΔΙΝΟΥ ΧΡΥΣΗΣ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας – Μέρος 29ο

 

4.4.2.     Η αξία του παραμυθιού στην εκπαιδευτική διαδικασία.

 

Ο δεύτερος θεματικός άξονας αφορά στην αξία, σε εκπαιδευτικό και κοινωνικό επίπεδο, που έχει το παραμύθι στην ζωή των παιδιών με αναπηρία. Το παραμύθι αποτελεί και τη βάση της έρευνας αυτής, καθώς αυτό έχει επιλεγεί και έχει εφαρμοστεί ως εργαλείο του κοινωνικού λειτουργού για την κατανόηση των εννοιών που είναι συνδεμένες με τον όρο της αναπηρίας και το εργαλείο που χρησιμοποίησαν οι κοινωνικοί λειτουργοί της έρευνας για την εφαρμογή της δραστηριότητας που τους είχε προταθεί.

Σύμφωνα με τις απαντήσεις των κοινωνικών λειτουργών, η αξία και οι δυνατότητες του παραμυθιού είναι ιδιαίτερα παιδαγωγικές για τα παιδιά. Αρχικά, σε κοινωνικό επίπεδο τα παιδιά μπορούν να βελτιώσουν την μεταξύ τους αλληλεπίδραση, την ανάπτυξη της ομαδικής συνεργασίας καθώς και την  βελτίωση των κοινωνικών τους δεξιοτήτων. Αυτό συμβαίνει διότι, μέσα από μία δραστηριότητα με εργαλείο το παραμύθι τα παιδιά μπορούν να κοινωνικοποιηθούν, να γνωρίσουν άλλα άτομα και να κάνουν φιλίες.

«..αλληλεπίδρασή τους με τα υπόλοιπα παιδιά. Δηλαδή να έρθουν κοντά μέσα από την ανάγνωση του παραμυθιού αλλά και να κατανοήσουν την αναπηρία που έχει κάποιος συμμαθητής τους και γίνεται πιο κατανοητό μέσα από την ιστορία που διαβάζουν. » (Σ1)

Ακόμη, ο κοινωνικός λειτουργός μπορεί να αξιοποιήσει το παραμύθι , μέσα από μία συζήτηση σχετικά με αυτό, κάνοντας την διαδικασία εκπαίδευσης πιο διαδραστική στοχεύοντας στην καλύτερη κατανόηση διάφορων εννοιών και καταστάσεων, τις οποίες τα παιδιά θα δυσκολεύονταν να κατανοήσουν με κάποια άλλη μέθοδο.

«Την χρησιμοποιούμε πάρα πολύ εμείς αυτή τη διαδικασία στη δομή μας, με μία συζήτηση στο τέλος και έτσι μπορούν τα παιδιά να κατανοήσουν αρκετούς όρους και έννοιες αρκετά πιο εύκολα.» (Σ3)

Τα οφέλη του παραμυθιού ωστόσο δεν σταματάνε εκεί, η εφαρμογή ενός παραμυθιού σε μια σχολική τάξη μπορεί να βελτιώσει την διαχείριση συναισθημάτων των παιδιών, τους παρέχει τη δυνατότητα να μάθουν, να προβληματιστεί ως ένα βαθμό σχετικά με μία κατάσταση όπως η αναπηρία και η διαφορετικότητα, να αναπτύξουν την φαντασία και τη δημιουργικότητά τους, αλλά και να βελτιώσουν τις γλωσσικές τους ικανότητες, στο γραπτό και στον προφορικό λόγο.

«..καλλιεργείται η φαντασία, η δημιουργικότητα, μαθαίνουν καλή ορθογραφία, βελτιώνεται και ο προφορικός τους λόγος, ο λεκτικός λόγος, η έκφρασή τους, το πνεύμα τους, η κριτική τους στάση, δηλαδή συμβάλλει γενικά στην αγωγή του παιδιού.» (Σ5)

«..είναι ένας τρόπος για να συμμετέχουν λίγο και βιωματικά στις δραστηριότητες που θέλουμε και ένα σημαντικό εργαλείο για να την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, για την αναγνώριση και διαχείριση συναισθημάτων..» (Σ4)

«Μέσα από τα παραμύθια και τις μικρές ιστορίες μπορούν και αντιλαμβάνονται καλύτερα, από ότι έχω δει, τους αποτυπώνονται καλύτερα. Προβληματίζονται δηλαδή γύρω από αυτό, μέχρι ένα επίπεδο.» (Σ2)

Ακόμη μέσα από την έρευνα προέκυψε ότι το παραμύθι βοηθάει τα παιδιά να απομακρυνθούν από τις μορφές της σύγχρονης τεχνολογίες- τους υπολογιστές, τα tablet, τα κινητά, με τα οποία περνάνε πολύ χρόνο καθημερινά. Η προσκόλληση αυτή στην τεχνολογία έχει ως αποτέλεσμα την απομάκρυνσή των παιδιών από τα παραμύθια και τον γραπτό λόγο, που έχει τόσα ουσιαστικά πράγματα να τους προσφέρει. Σε αυτό συνέβαλε αρκετά και η περίοδος της πανδημίας, η οποία απομόνωσε τα παιδιά σε ένα σπίτι, τοποθετώντας την τεχνολογία ως το πιο άμεσο μέσο ψυχαγωγίας για εκείνα. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητο το παραμύθι να αποτελεί βασικό κομμάτι της πρακτικής κάθε κοινωνικού λειτουργού, καθώς δίνει τη δυνατότητα στο κάθε παιδί να χρησιμοποιήσει τη φαντασία και τη δημιουργικότητά του ως εφόδιο στην καθημερινότητά του.

«Εγώ επιδιώκω πολύ αυτό το μέσο ψυχαγωγίας, γιατί κακά τα ψέματα μετά την πανδημία, αυτή την εποχή την έχω ονομάσει πανδημία του κινητού..» (Σ5)

Από τις απαντήσεις των συμμετεχόντων στις συνεντεύξεις, διαπιστώνουμε ότι το παραμύθι αποτελεί κατάλληλο εργαλείο κατανόησης των εννοιών που αφορούν και συνδέονται με τον όρο της αναπηρίας.

«…ως κοινωνικός λειτουργός ή ως εκπαιδευτικός… σίγουρα αποτελεί σημαντική βοήθεια μία εικόνα, μία ιστορία και ένα παραμύθι, ως μια καθοδήγηση και ένα εργαλείο, ώστε να μπορούμε να το εξηγήσουμε και να το καταλάβουν κι αυτά πιο εύκολα. Το τι συμβαίνει, τι σημαίνει αυτό…» (Σ2)

Είναι απαραίτητο τα παιδιά να έρχονται σε επαφή με παραμύθια, των οποίων οι ήρωες είναι άτομα με αναπηρία ή άτομα που βιώνουν την διαφορετικότητα και τις συνέπειες που δημιουργεί η κοινωνία σε εκείνα, όπως η απομόνωση, ο περιορισμός και η περιθωριοποίηση που βιώνουν καθημερινά, έτσι ώστε να μπορούν να τους χρησιμοποιήσουν ως παράδειγμα και να κατανοήσουν την αξία τους και τη δύναμή τους. Παράλληλα, οι ήρωες αυτοί μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά, μέσα από τις δικές τους αναπαραστάσεις στα παραμύθια, να μάθουν πώς να διαχειρίζονται καθημερινές καταστάσεις, να αντλήσουν στοιχεία από αυτούς και να τα προσαρμόσουν στην δική τους προσωπικότητα και πραγματικότητα.

« Ήρωες που είναι άτομα με αναπηρία, ήρωες με διάφορα γνωρίσματα με τα οποία θα μπορούσαν να ταυτιστούνε και να αντλήσουν στήριξη αλλά και χαρακτηριστικά από εκείνους και να τα εφαρμόσουν στην πραγματική ζωή.» (Σ1)

«Οπότε, μέσα από την εμπειρία μου, το γεγονός ότι νιώθουν ότι μοιάζουν με κάποιον από τους πρωταγωνιστές λειτουργεί ιδιαίτερα θετικά, διότι οι ιστορίες έχουν να κάνουν με την ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και της αυτοεκτίμησης.» (Σ4)

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι μέσα από ένα τέτοιο παραμύθι, τα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν όρους όπως η διαφορετικότητα και η μοναδικότητα του κάθε ατόμου. Το παραμύθι μπορεί να προσφέρει ένα πρότυπο για το παιδί και το βοηθήσει έτσι ώστε να πραγματώσει τα δικά του όνειρα και στόχους , ενώ παράλληλα να είναι ένα μέσο κατανόησης των ζητημάτων που συνδέονται την αναπηρία.

«Και τα παραμύθια αυτά μπορούν να τους βοηθήσουν να δημιουργήσουν φιλοδοξίες και όνειρα και να τα ακολουθήσουν όπως ο ήρωας του παραμυθιού τους.» (Σ3)

«..να κατανοήσουν με διαφορετικό τρόπο την αναπηρία, την μοναδικότητα που έχει ο κάθε ήρωας και σε συνέχεια ο καθένας από αυτά, να μάθουν για την διαφορετικότητα και τι αξία έχει… να λειτουργήσουν ως πρότυπα και ως δύναμη για εκείνα, να πάρουν αξίες και στοιχεία από αυτούς, και να τα προσαρμόσουν στην προσωπικότητα και στην καθημερινότητά τους..» (Σ5)

Παρότι το παραμύθι, επιλέχθηκε ως το πλέον κατάλληλο για την κατανόηση δύσκολων και ευαίσθητων εννοιών, θα θέλαμε να καταγράψουμε και την άποψη μίας κοινωνικού λειτουργού, η οποία αναφέρει τους ενδοιασμούς της σχετικά με το βαθμό στον οποίο μπορούν να γίνουν κατανοητές οι έννοιες αυτές από τα παιδιά με αναπηρία, γενικότερα, αλλά και μέσα από το παραμύθι. Επισημαίνει την πιθανότητα τα παιδιά να αντιμετωπίζουν ένα παραμύθι ως απλά ένα κείμενο με μία ωραία ιστορία που διαβάζουν και όχι ως ένα εκπαιδευτικό μέσο που θα τους βοηθάει να κατανοήσουν διάφορες έννοιες που σχετίζονται με την αναπηρία. Ενδιαφέρον θέμα για διερεύνηση, ωστόσο χρήζει περαιτέρω εξέταση και εφαρμογή και έρευνα σε ένα μεγάλο δείγμα παιδιών με αναπηρία και να αναλυθεί η δυνατότητα κατανόησης που διαθέτουν.

«..στην πράξη τα παιδιά όταν διαβάζουν τα παραμύθια αυτά, δεν ξέρω αν μπορούν να αντιληφθούν και να λάβουν αυτά τα μηνύματα ή απλά διαβάζουν ένα απλό παραμύθι και βλέπουν ωραίες εικόνες. Μπορούν να τα σκιαγραφήσουν, για παράδειγμα αυτός δεν έχει χέρι και είναι κακός, αλλά νομίζω είναι στο παιδί το πώς το αντιλαμβάνεται. Βέβαια, για να μην γίνω απόλυτη είναι πολύ πιθανόν σε αρκετές περιπτώσεις και χωρίς το παιδί να το εκφράζει, έστω έμμεσα, να μεταδίδεται ένα μήνυμα που του κάνει κακό, σε ψυχολογικό κομμάτι σίγουρα» (Σ2)

Το παραμύθι για να καταστεί αποτελεσματικό μέσο κατανόησης με θέμα την αναπηρία και τη διαφορετικότητα είναι απαραίτητο να συνυπολογίζονται και κάποιοι παράγοντες. Βλέποντας τις απόψεις των κοινωνικών λειτουργών μέσα από την καθημερινή τους πρακτική, προκύπτει το γεγονός ότι στην διαδικασία εφαρμογής ενός παραμυθιού για την αναπηρία και τη διαφορετικότητα, βασικό ρόλο αποτελεί το είδος της αναπηρίας που έχει το κάθε παιδί, ο τρόπος που έχει μεγαλώσει, αλλά και το πόσο έχει ενημερωθεί από τους γονείς και τους δασκάλους του για την κατάστασή σου. Είναι σημαντικό όταν γίνεται η χρήση ενός παραμυθιού να λαμβάνονται υπόψη όλες οι πτυχές του ατόμου, έτσι ώστε να προσαρμοσμένο πάνω του για να μπορεί να υπάρξουν τα επιθυμητά αποτελέσματα.

««Θεωρώ ότι τα παιδιά μπορούν να αντιληφθούν την έννοια της αναπηρίας αλλά υπάρχουν πολλοί παράγοντες γύρω από αυτό… ο τρόπος με τον οποίο έχει μεγαλώσει το κάθε παιδί και σε τι πλαίσιο έχει ενταχθεί η αναπηρία του.» (Σ3)

«..απλά εξαρτάται σημαντικά και από το επίπεδο του κάθε μαθητή, το πόσο έχει δουλευτεί το κάθε παιδί αλλά και το ποιο παραμύθι έχουμε επιλέξει.» (Σ4)

Ακόμη ένα θέμα το οποίο εντοπίστηκε μέσα από την έρευνα, ήταν η αναπαράσταση της αναπηρίας στα παραδοσιακά παραμύθια, όπου διαπιστώθηκε ένα σημαντικό ζήτημα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η αναπηρία τα παλαιότερα χρόνια.

«….πιο παλιά και ανήκουν σε εποχές που η αναπηρία ήταν σε σημαντικό βαθμό πιο ξένη από ότι είναι στη σημερινή εποχή, οπότε σηματοδοτούν άλλες απόψεις για την αναπηρία.» (Σ1)

Οι ήρωες που είχαν κάποια αναπηρία, βίωναν τις συνέπειες της αναπηρίας τους σε καθημερινή βάση, ενώ παρουσιάζονταν άτομα περιφρονημένα, χωρίς δικαιώματα, χωρίς συλλογική ταυτότητα, απορριπτέα και απομονωμένα από το κοινωνικό περιβάλλον. Επίσης δεν είναι λίγες οι φορές που ο ήρωας ενός τέτοιου παραμυθιού ταυτίζεται με έναν ήρωα που έχει εκδικητικό χαρακτήρα, εξαιτίας αυτού που του συμβαίνει, όπως στο παραμύθι ‘’Πίτερ Παν’’, ο Κάπτεν Χούκ, ο οποίος ήταν ένα άτομο με κινητική αναπηρία και δεν είχε την αποδοχή του κόσμου, ήταν ο κακός και εκδικητικός χαρακτήρας του παραμυθιού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η αναπηρία να συνδέεται με ένα αρνητικό πρόσημο και να παρουσιάζεται μια εικόνα για τα άτομα με αναπηρία τελείως προκατειλημμένη και στρεβλή και η οποία δεν συμβάδιζε με την πραγματικότητα.

«…περνάει μηνύματα που κάνει τα άτομα με αναπηρία να φαίνονται ως οι κακοί, ως εκδικητικοί και αυτό που τους συμβαίνει ως κατακριτέο και ως ένας παράγοντας απομάκρυνσής του από το σύνολο.»(Σ1)

«…ως οι ‘’κακοί’’, οι ‘’άσχημοι’’, οι ‘’χαζούληδες’’.. όλα αυτά θεωρώ ότι οι συγγραφείς που δημιούργησαν αυτά τα παραμύθια ζούσαν σε εποχές όπου τα άτομα με αναπηρία ακόμη δεν είχαν ενταχθεί στην κοινωνία.»(Σ3)

«..σε αυτά τα παραμύθια συνδέεται ο χαρακτήρας με την αναπηρία, δηλαδή είναι και ανάπηρος και κακός, δίνοντας έτσι ένα άσχημο πρόσημο στην αναπηρία και στην διαφορετικότητα… εξαρτάται από το παραμύθι.» (Σ5)

Ολοκληρώνοντας την ανάλυση αυτού του θεματικού άξονα, είναι απαραίτητο να τονιστεί η δυσκολία που αντιμετώπισαν οι κοινωνική λειτουργοί στην εύρεσης κατάλληλων παραμυθιών σχετικών με την έννοια της αναπηρίας, για την παρουσίαση της νέας αντίληψης αυτή της αποδοχής. Κατά τη διάρκεια αναζήτησης παραμυθιών με ήρωες με αναπηρία ή με κάποιο εκπαιδευτικό μήνυμα σε σχέση με την αναπηρία, οι κοινωνικοί λειτουργοί αντιμετώπισαν δυσκολία, όχι μόνο στην εύρεση γενικότερα ενός παραμυθιού που να έχει μέσα πρωταγωνιστές άτομα με αναπηρία, αλλά και σε παραμύθια που να μεταδίδουν μηνύματα και που να έχουν εκπαιδευτικό όφελος για τα άτομα με αναπηρία. Τα παραμύθια που τελικά χρησιμοποίησαν, τα εντόπισαν μετά από χρονοβόρα αναζήτηση.

«..ήταν πολύ δύσκολο να βρω ένα τέτοιο παραμύθι.» (Σ3)

Για το λόγο αυτό τονίζουν την ανάγκη δημιουργίας παραμυθιών που προωθούν την ένταξη, την αποδοχή της αναπηρίας και της διαφορετικότητας έτσι ώστε να μπορέσουν να αποτελούν πρότυπα για τα παιδιά με αναπηρία.

«..είναι απαραίτητο να γίνει προσπάθεια ένταξης αλλά και διάδοσης παραμυθιών που προωθούν την γνωριμία με την αναπηρία.» (Σ2)

«Παρόλα αυτά νομίζω είναι μακρύς ο δρόμος για να τελειοποιηθεί αυτό.» (Σ4)