ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ ΡΟΔΙΝΟΥ ΧΡΥΣΗΣ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας – Μέρος 10ο
2.3 Η παρουσία της αναπηρίας στα παραμύθια.
Δεν είναι λίγες οι φορές που η εμφάνιση της αναπηρίας στα παιδικά παραμύθια αποτελεί επίκεντρο έρευνας και κριτικής. Σύμφωνα με το άρθρο της Δρ. Baljeet Kaur Anand (2023), χρειάζεται να μελετηθεί και να αναδιαμορφωθεί η αναπαράσταση των αναπηριών στα παραμύθια, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο η αναπαράσταση αυτή επηρεάζει την συνείδηση των ατόμων με αναπηρία. Η Amand είναι μία γυναίκα επιστήμονας, η οποία σε μικρή ηλικία διαγνώστηκε με εγκεφαλική παράλυση, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να αντιμετωπίσει αρκετά χειρουργεία και μία σημαντική αλλαγή της καθημερινότητας της αλλά της στάσης των συμμαθητών της απέναντι της. Μεγαλώνοντας, μέσα από την αναπηρία και την αγάπη της για τα παραμύθια, επιχείρησε να μεταστρέψει το μήνυμα ενός παραμυθιού το οποίο παρουσίαζε την αναπηρία ως μία τιμωρητική πράξη, και να προβάλλει έναν ήρωα με τον οποίο μπορούν να ταυτιστούν και να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους τα άτομα με αναπηρία, όπως εκείνη, κάτι που ήταν αδύνατον να συμβεί όταν ήταν εκείνη παιδί. Αυτό όμως είναι αρκετά μακριά από την πραγματικότητα. Οι διάφορες αλλαγές στην εμφάνιση του κάθε ήρωα ή κάτι που απλά αποκλίνει από το γενικώς αποδεκτό «φυσιολογικό», θεωρείται ως ξένο και αρνητικό, με αποτέλεσμα η εικόνα αυτή να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον εαυτό τους τα άτομα με αναπηρία. Επίσης η Amand μέσα από τις ιστορίες της προσπαθεί να καταρρίψει τα πρότυπα ομορφιάς που προωθούνται στα παιδικά βιβλία, όπως το καθαρό δέρμα, τα μακριά μαλλιά, λευκή επιδερμίδα και να τα μεταφέρει στην σύγχρονη κοινωνία, με στόχο την αποδοχή της διαφορετικότητας και την προώθηση της μοναδικότητας του κάθε ατόμου.
Παραδείγματα για τα παγιωμένα πρότυπα παρουσιάζονται στα περισσότερα παραμύθια, όπως «Η Πεντάμορφη και το Τέρας», στο οποίο ένας άνθρωπος που έχει τιμωρηθεί με διαφορετική εμφάνιση από τους άλλους, εμφανίζεται ως τέρας και ο οποίος φοβάται να έρθει σε επαφή με τα άτομα του κοινωνικού περιβάλλοντος, επιλέγοντας έτσι να παραμείνει απομονωμένος, αλλά και « Η Μικρή Γοργόνα» στο οποίο η μικρή ηρωίδα λαχταρούσε να αποκτήσει πόδια για να είναι όπως οι υπόλοιποι γύρω της. Τα κλασσικά αυτά παραμύθια, προωθούν τη θέση ότι το να είναι κάποιος διαφορετικός είναι τιμωρία και ότι αυτό δε γίνεται αποδεκτό από την κοινωνία.(Anand, 2023)
Ακόμη μία σημαντική παρατήρηση της Amand αποτελεί το γεγονός ότι, όταν ο πρωταγωνιστής του παραμυθιού αντιμετωπίζει κάποια δυσκολία στην αρχή της ιστορίας, στο τέλος η ευτυχία του ήρωα συνδέεται με την νίκη αυτής, με τη βοήθεια της πίστης και της σκληρής δουλειάς. Ωστόσο, με αυτό τον τρόπο μεταδίδεται το μήνυμα ότι η ευτυχία δεν έρχεται στα άτομα που έχουν διαφορετικά σώματα και χαρακτηριστικά αλλά και στο ότι τα άτομα αυτά παραμένουν σε αυτή τη κατάσταση διότι δεν προσπαθούν αρκετά να νικήσουν την αναπηρία τους. Διαπιστώνουμε ότι τα παραμύθια αυτά και γενικότερα τα παραμύθια, δεν αφηγούνται απλά μια ιστορία, αλλά κρύβουν και μεταδίδουν αρκετές φορές διαστρεβλωμένα μηνύματα, δημιουργώντας μια κοινωνία με προκαταλήψεις και στερεότυπα απέναντι στη διαφορετικότητα και με την τάση στιγματισμού των ατόμων με αναπηρία. (Anand, 2023)
Η στρεβλωμένη παρουσία της αναπηρίας μέσα στα παραμύθια, διαφαίνεται και την έρευνα που έχει πραγματοποιηθεί από τους Alan Hodkinson και Jemma Park (2017). Μέσα από την εξέταση 59 παιδικών βιβλίων, τα οποία γράφτηκαν το χρονικό διάστημα 1974-1996, στην Αγγλία και πιο συγκεκριμένα στο Λίβερπουλ, τα αποτελέσματα που προέκυψαν είναι ιδιαιτέρως αποθαρρυντικά, καθώς μόνο το 20% των χαρακτήρων που απεικονίζουν κάποιο άτομο με αναπηρία προσεγγίζει την πραγματικότητα. Η αναπηρία συνδέεται με κάτι αρνητικό και ως τιμωρία στην άσχημη πράξη του πρωταγωνιστή, υποδηλώνοντας ότι με αυτό τον τρόπο αποδίδεται η δικαιοσύνη. Επίσης, τα άτομα με αναπηρία σε πολλά παραμύθια έχουν το ρόλο του γελωτοποιού και βρίσκονται στο επίκεντρο της κοροϊδίας, καθώς ταπεινώνονται και απαξιώνονται.
Ακόμη, σε πολλές ιστορίες μέσα από το «ευτυχισμένο τέλος» και τη σύνδεση του με την «θεραπεία» της αναπηρίας, μειώνεται η σημασία της και οι συνέπειες που έχει στη ζωή των ανθρώπων. Ειδικότερα, τα παιδιά δεν κατανοούν την πραγματικότητα της κατάστασης, τους δημιουργείται η εντύπωση ότι το μόνο που χρειάζεται είναι η αγάπη και η πίστη για να ξεπεραστεί το πρόβλημα εύκολα και δια μαγείας. Αυτό είναι εμφανές σε αρκετά παραμύθια όπως η «Πανέμορφη και το Τέρας», στο οποίο με έναν μαγικό τρόπο ο πρίγκιπας άλλαξε εμφάνιση και έγινε αυτό που θεωρείται φυσιολογικό, με αποτέλεσμα το μήνυμα που μεταδίδεται να είναι ότι για να γίνει κάποιος αποδεκτός είναι αναγκαίο να μεταμορφωθεί και να ανταποκριθεί στα στερεότυπα που έχει δημιουργήσει η κοινωνία ενώ δεν μπορεί να γίνει αποδεκτός και να ενταχθεί στην κοινωνία με τις ιδιαιτερότητές του και τη διαφορετικότητα του.
Παρόμοια αποτελέσματα είχε και η έρευνα που διεξήχθη από τον Ellison, Barrett, Shah και Beckett(2010). Η έρευνα αυτή βασίστηκε στην εξέταση 100 βιβλίων το διάστημα από το 1990 και μετά στο Ηνωμένο Βασίλειο, με βασικό θέμα την αναπηρία σε ένα γενικότερο πλαίσιο ή ως κεντρικό πρόσωπο ένα ανάπηρο άτομο. Βασικά κριτήρια για την επιλογή των βιβλίων που θα συμπεριλαμβάνονταν στην έρευνα, ήταν το περιεχόμενο του παραμυθιού που βασιζόταν στο όρο της αναπηρίας και τη θέση ανάπηρων ατόμων στην κοινωνία να παρουσιάζεται με βάση την αντίληψη που πρεσβεύει το κοινωνικό μοντέλο6. Επίσης, βασική προϋπόθεση αποτέλεσε τα βιβλία να περιέχουν εικόνες που προωθούν θετικές στάσεις προς τα άτομα με αναπηρία και να μην περιλαμβάνουν εκφράσεις και εικόνες που αναπαράγουν στερεότυπα και προκαταλήψεις που ήδη επικρατούν στην κοινωνία.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας σε αρκετά κείμενα εντοπίστηκαν χαρακτηρισμοί όπως «νάνος», «διαφορετικός», «άνθρωποι με αναπηρίες», ή ακόμα και
«ξωτικό» τονίζοντας ότι είναι κάποιος που είναι ξένος από τους υπόλοιπους ανθρώπους, λέξεις οι οποίες βρίσκονται απέναντι στη θέση την οποία πρεσβεύει το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας. Στην ίδια έρευνα, εντοπίστηκε και η λανθασμένη αντίληψη του « ευτυχισμένου τέλους», όπως αναφέρθηκε και σε έρευνα παραπάνω. Σε 8 παραμύθια τα οποία εξέτασαν οι ερευνητές, εντοπίστηκε η μη ρεαλιστική παρουσίαση της ζωής ενός ατόμου με αναπηρία. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό, να μην μεταδίδονται λανθασμένα μηνύματα στα παιδιά, ότι δηλαδή η αναπηρία είναι κάτι που
«περνάει», κάτι που με λίγη μαγεία εξαφανίζεται ή με λίγη προσπάθεια. Με αυτό τον τρόπο ο αναγνώστης δεν αντιλαμβάνεται πραγματικά τι είναι η αναπηρία, και θεωρεί ότι είναι μια κατάσταση που «διορθώνεται» με κάποια «μαγική θεραπεία», όπως ακριβώς γίνεται στα παραμύθια αυτά. (Barrett, 2010)
Αξιοσημείωτο είναι και η «θεραπεία» που δίνεται στην αναπηρία ενός ατόμου μέσα από το «θέλημα του Θεού». Σε 8 παραμύθια από αυτά, η παρουσία ενός ατόμου με αναπηρία συνδέεται με την «θεραπεία» αυτού μέσα από τη πίστη του και την καλή καρδιά του, κάτι που δεν ταυτίζεται καθόλου με την πραγματικότητα και μεταδίδει λανθασμένα μηνύματα. Βέβαια, σε μερικά από αυτά τα κείμενα προσπαθούν τα άτομα με αναπηρία να παρουσιάζονται ως εκείνα που έχουν ως «αποστολή» να διδάξουν τον κόσμο πως είναι δυνατοί, με αποτέλεσμα να μειώνεται η αξία του ίδιου του ατόμου με αναπηρία και να δίνεται βαρύτητα στον υπόλοιπο κόσμο. (Barrett, 2010)
Δεν είναι λίγες οι φορές όπου ο κακός της ιστορίας είναι ένα άτομο με αναπηρία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ιστορία του Πίτερ Παν, όπου το ρόλο του κακού τον αναλαμβάνει ο Κάπτεν Χουκ, ένας χαρακτήρας με κινητική αναπηρία ο οποίος παρουσιάζεται ως ο κακός ήρωας, που επιζητά συνεχώς την εκδίκηση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ο αναγνώστης να συνδέει τον εκδικητικό χαρακτήρα με τα άτομα με αναπηρία, ότι δηλαδή έχουν έντονη προκατάληψη και εμπάθεια προς τα άτομα που δεν έχουν κάποια αναπηρία εξαιτίας των αρνητικών συναισθημάτων που νιώθουν για την κατάσταση που βιώνουν. (Hodkinson &Park, 2017)
Ενδιαφέροντα στοιχεία προκύπτουν και μέσα από το άρθρο της Vivian Yenika- Agbaw (2011). Το άρθρο αυτό βασίστηκε στη μελέτη τεσσάρων παραμυθιών του συγγραφέα Hans Christian Andersen’s Tales, στην «Η μικρή γοργόνα», στον «Ο Μολυβένιος στρατιώτης», στο «Η τοσοδούλα» και στο «Το άσχημο παπάκι», στα οποία οι πρωταγωνιστές των παραμυθιών καθορίζονται από την αναπηρία τους, τονίζεται αρνητικά η διαφορετικότητά τους, ενώ τους τοποθετούν στο τέλος της κοινωνικής βαθμίδας. Ειδικότερα στο παραμύθι της «Μικρής Γοργόνας», η ίδια παρουσιάζεται ως κατώτερη του πρίγκιπα, αναζητώντας την αποδοχή και την αγάπη του, χωρίς φωνή, με μοναδικό σκοπό να τον ευχαριστεί, ενώ στο τέλος να καταλήγει να τιμωρείται. Σε αντίθεση με τον πρίγκιπα, ο οποίος είναι ένα άτομο που δεν κάνει καμία προσπάθεια να κατανοήσει την μικρή γοργόνα και να την βοηθήσει, ενώ στον κόσμο του κατέχει τη θέση του γελωτοποιού. Διαπιστώνουμε ότι η μικρή γοργόνα, στον κόσμο του πρίγκιπα είναι ένα ασήμαντο άτομο σε σχέση με το περιβάλλον του πρίγκιπα, με αποτέλεσμα να δέχεται την απαξίωση, τον εξευτελισμό και την περιθωριοποίηση από την κοινωνία, κάτι που συμβαίνει και στην πραγματική ζωή όταν κάποιο άτομο θεωρείται διαφορετικό από το σύνολο.
Στο ίδιο άρθρο, αναφορικά με το παραμύθι «ο Μολυβένιος Στρατιώτης» ο ήρωας εμφανίζεται ως ένας χαρακτήρας με κινητική δυσκολία που δέχεται τα σχόλια και την σκληρή κριτική από την κοινωνία, που αναζητά την αγάπη, αλλά προσπαθεί παράλληλα να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του στρατού, του εργασιακού του χώρου, ως ένας άνδρας σκληρός και αδίστακτος. Επίσης, η πρωταγωνίστρια του παραμυθιού
«Η τοσοδούλα» και «Το άσχημό παπάκι» μοιράζονται τα ίδια χαρακτηριστικά, καθώς είναι δύο χαρακτήρες οι οποίοι βρίσκονται στο επίκεντρο της κριτικής από την κοινωνία λόγω της ιδιαίτερης εμφάνισης τους, με αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση και τον στιγματισμό τους. Όπως διαφαίνεται η συγγραφέας του άρθρου προσπαθεί να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο οι πρωταγωνιστές των παραμυθιών αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον και το ρόλο τους μέσα σε αυτό, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι όλοι οι πρωταγωνιστές των παραμυθιών όταν έχει εξαφανιστεί αυτό που τους καθιστά μειονότητα και διαφορετικούς, εντάσσονται στην ανώτερη κοινωνική τάξη, ενώ σε διαφορετική περίπτωση αποτελούν κομμάτι της κατώτερης κοινωνικής τάξης και γίνονται αποδέκτες κοροϊδίας και περιθωριοποίησης, καταστάσεις οι οποίες προσομοιάζουν επικρατούν, αλλά και χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη κοινωνία. (Agbaw, 2011)
Σε αυτό το σημείο είναι απαραίτητο να αναφερθεί και μια έρευνα η οποία πραγματοποιήθηκε σε ένα τυπικό σχολείο στην Σουρακάρτα της Ινδονησίας.( Hidayatullah, 2018)Μέσα από την έρευνα αυτή, η οποία πραγματοποιήθηκε με συμμετέχοντες 146 μαθητές, ηλικίας 4-5 ετών και 6 δασκάλους, με εργαλείο ερωτηματολόγια, προέκυψαν αποτελέσματα τα οποία τόνισαν την ανάγκη ενημέρωσης σχετικά με την αναπηρία και τη σημασία της ενταξιακής εκπαίδευσης στις σχολικές τάξεις. Τα ερωτηματολόγια των μαθητών ήταν κλειστού τύπου και αναφερόταν στο τι γνωρίζουν για την αναπηρία, αν τους αρέσουν τα εικονογραφημένα παραμύθια, αν έχουν διαβάσει κάποιο παραμύθι με θέμα την αναπηρία και αν θα τους ενδιέφερε να διαβάσουν κάποιο παραμύθι με θέμα την αναπηρία, ενώ τα ερωτηματολόγια των δασκάλων ήταν ανοιχτού τύπου με ερωτήσεις σχετικά με το αν έχουν συζητήσει στην τάξη σχετικά με το θέμα της αναπηρίας, οι απόψεις τους σχετικά με τα εικονογραφημένα βιβλία και την άποψή τους για τη χρήση παραμυθιών στην καθημερινή τους πρακτική. Πιο συγκεκριμένα, μέσα από τις απαντήσεις των παιδιών αλλά και των δασκάλων, και τα ποσοστά που προέκυψαν, τονίστηκε η έλλειψη της αναφοράς και της πληροφόρησης από τους ίδιους τους δασκάλους στις σχολικές τάξεις σχετικά με την αναπηρία και τι συνέπειες έχει αυτή. Μέσα από την έρευνα, προέκυψαν τα εξής σημαντικά ποσοστά, το 92% των μαθητών δήλωσαν ότι θα τους ενδιέφερε να μάθουν σχετικά με την αναπηρία, το 8% έχει διαβάσει κάποιο βιβλίο με θέμα την αναπηρία, ενώ 2 από τους 6 δασκάλους έχουν συζητήσει μέσα στην τάξη κάτι σχετικό με τον όρο της αναπηρίας. Συνεπώς, βλέποντας κανείς τα νούμερα αυτά, φτάνει αμέσως στο συμπέρασμα ότι υπάρχει σημαντική ανάγκη σωστής εκπαίδευσης σχετικά με την αναπηρία αλλά και τη ανάπτυξη ενός μέσου με το οποίο θα γίνεται αυτή η ενημέρωση.
Μέσα από τις παραπάνω έρευνες μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι η αναπαράσταση της αναπηρίας στα παραμύθια με αυτό τον τρόπο έχει ως αποτέλεσμα τη μη κατανόηση της αναπηρίας. Σύμφωνα με τον Leicester, η έλλειψη ηρώων ατόμων με αναπηρία και η λανθασμένη παρουσία της αναπηρίας που συναντάει ένας επαγγελματίας στη διαδικασία αναζήτησής παραμυθιών με πρωταγωνιστές άτομα με αναπηρία είναι σημαντική. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να προωθείται το μήνυμα ότι τέτοιου είδους παραμύθια δεν είναι απαραίτητα και δεν χρειάζονται να αποτελούν κομμάτι του εκπαιδευτικού συστήματος, με αποτέλεσμα την εγκαθίδρυση της άποψης ότι τα άτομα με αναπηρία είναι κατώτερα σε αξία, ιεραρχία και σημασία. (Hidayatullah, 2018)Για το λόγο αυτό αποτελεί απαραίτητη ανάγκη, οι δάσκαλοι και οι καθηγητές να επιλέγουν παραμύθια που προωθούν το μήνυμα της συμπερίληψης, της αποδοχής, της θετικής εικόνας της αναπηρίας και της ευαισθητοποίησης της κοινωνίας προς τα άτομα με αναπηρία. Παράλληλα, μέσω του παραμυθιού τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν την αναπηρία, να τη κατανοήσουν και να αγαπήσουν τη διαφορετικότητα που υπάρχει γύρω τους (Hodkinson &Park, 2017).
6Βλ. κεφ. 1.2.
