«Η συνεισφορά της υποστηρικτικής τεχνολογίας σε άτομα με πρόβλημα όρασης» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ του Βασίλειου Λελιόπουλου – Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, ΠΜΣ “Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση” – Μέρος 10ο

 

3.6          Ταξινόμηση

 

Υπάρχουν χιλιάδες προϊόντα τα οποία χαρακτηρίζονται και ταξινομούνται ως συσκευές Υποστηρικτικής Τεχνολογίας. Είναι λοιπόν χρήσιμο να γίνει ένας διαχωρισμός με βάση τη λειτουργικότητά τους ως «γνωστικές ή εκπαιδευτικές συσκευές» όπως είναι παιχνίδια τα οποία κάποιος μπορεί να τα ελέγξει µε διακόπτες, ηλεκτρονικό υπολογιστή και διάφορα λογισμικά, «συσκευές κινητικότητας» όπως αµαξίδια, ορθοστάτες, λευκό μπαστούνι και γενικά όποια συσκευή βοηθάει το άτομο στην κινητικότητα του,

«συσκευές εναλλακτικής επικοινωνίας» όπως πίνακες επικοινωνίας ή ηλεκτρονικοί πίνακες επικοινωνίας (talkers) καθώς και συσκευές για ενίσχυση της ακουστικής ικανότητας, «συσκευές ελέγχου περιβάλλοντος» όπως συσκευές που βοηθούν στην αυτόνομη διαβίωση, συσκευές επικοινωνίας , αρχιτεκτονικές τροποποιήσεις, τεχνολογίες ψυχαγωγίας (Γεροδιάκομος).

Σύμφωνα με τον RESNA, (1992) και το GPAT, (2003) προτείνεται η παρακάτω ταξινόμηση για τον διαχωρισμό των υποστηρικτικών τεχνολογιών με γνώμονα τον σκοπό για τον οποίο έχουν δημιουργηθεί, τόσο οι συσκευές όσο και οι υπηρεσίες που προέρχονται από αυτές σε :

1. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες Καθημερινής Ζωής (Aids for Daily Living)

Τα βοηθήματα αυτά αποσκοπούν στην αυτοεξυπηρέτηση των ατόμων με οπτική αναπηρία και είναι σχεδιασμένα για να χρησιμοποιηθούν σε δραστηριότητες που έχουν σχέση με το ντύσιμο, την προσωπική υγιεινή, το μαγείρεμα, το φαγητό, τα ψώνια, τη μετακίνηση κ.α. (Kelly & Smith, 2011; RESNA, 1992).

2. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες Ακοής

Τα βοηθήματα ακοής, χρησιμοποιούνται κυρίως για να ενισχυθούν οι ακουστικές δυνατότητες ενός ατόμου και συνήθως είναι ακουστικά, τηλέφωνα με κείμενο κ.α. (RESNA, 1992).

3. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες Επικοινωνίας

Η επικοινωνία για όλους τους ανθρώπους είναι μια αναγκαία λειτουργία για τη γνωστική και συναισθηµατική εξέλιξη τους όπως επίσης και για την ομαλή ένταξή τους στην κοινωνία. Υπάρχει μια πολύ μεγάλη ποικιλία τέτοιου είδους βοηθημάτων, όπως είναι τα λεξικά με συνθετική ομιλία, οι γλώσσες με σύμβολα (ΜΑΚΑΤΟΝ, PICS, κ.α.), οι πίνακες εναλλακτικής επικοινωνίας µε σύμβολα ή εικόνες, οι ηλεκτρονικές συσκευές επικοινωνίας, οι συσκευές ηχογράφησης, οι συσκευές για την γραφή Braille, συνθετική φωνή, το λογισμικό εναλλακτικής επικοινωνίας κ.α. (Krisha, Colbry, Black, Balasubramanian & Panchanathan, 2008; RESNA, 1992).

4. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες Κινητικότητας (Mobility)

Τα βοηθήματα αυτά αποσκοπούν στην αυτοεξυπηρέτηση των ατόμων με οπτική αναπηρία και είναι σχεδιασμένα για να βοηθούν τα άτομα με οπτική αναπηρία να κινηθούν με άνεση. Τέτοιου είδους βοηθήματα για άτομα με πρόβλημα όρασης μπορεί να είναι το λευκό μπαστούνι, ηλεκτρονικοί αισθητήρες µε δόνηση, συσκευές ανάγνωσης πινακίδων ή κατεύθυνσης κ.α. (Georgia Project for Assistive Technology, 2003)

5. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες Όρασης (Visual Aids)

Υπάρχουν διάφορες συσκευές που έχουν ως στόχο την ενίσχυση ή τη βελτίωση της όρασης. Τέτοιες τεχνολογίες είναι οι διάφοροι τύποι μεγεθυντών, οι εκτυπωτές και υλικό σε Braille, η εκτύπωση σε μεγάλη γραμματοσειρά, τα λογισμικά ανάγνωσης κειμένου με συνθετική ομιλία, οι συσκευές φωτοαντιγραφής που ενισχύουν την αντίθεση στο κείμενο κ.α. (Κουρουπέτρογλου & Φλωριάς, 2003)

6. Υποστηρικτική τεχνολογία για ψυχαγωγία και αναψυχή

Τα βοηθήματα αυτά αποσκοπούν στην αυτόνομη ψυχαγωγία των ατόμων με πρόβλημα όρασης όπως ειδικά λογισμικά για τον υπολογιστή, παιχνίδια με ειδικούς διακόπτες κ.ά.

7. Υποστηρικτική τεχνολογία για τη θέση και την τοποθέτηση του σώματος

Στα βοηθήματα αυτά περιλαμβάνονται συσκευές ειδικές καρέκλες που συγκρατούν σταθερό το άτομο, ορθοστάτες κ.ά.

8. Υποστηρικτική τεχνολογία για βοηθήματα μάθησης

Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται κυρίως βοηθήματα που η χρήση τους γίνεται με τη βοήθεια ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή και αφορούν τη στήριξη των ατόμων με αναπηρία ή πρόβλημα όρασης κατά την εκπαιδευτική διαδικασία μέσα στην τάξη (Higgins & Raskind, 1999).

9. Υποστηρικτική τεχνολογία : Προσαρμοστική & Εναλλακτική

Υπάρχει και άλλη ταξινόμηση όπου αφορά τον διαχωρισμό των υποστηρικτικών τεχνολογιών σε προσαρμοστικές και εναλλακτικές. Με τον όρο προσαρμοστική τεχνολογία αναφερόμαστε στις προσαρμογές που πρέπει να γίνουν και σε εναλλακτικές μορφές της υπάρχουσας τεχνολογίας που την καθιστούν κατάλληλη για χρήση από άτομα με αναπηρία όπως μεγεθυντές οθόνης, ειδικά πληκτρολόγια με ευμεγέθη πλήκτρα κ.α. (Mulloy et al., 2014). Αναφορικά με την εναλλακτική υποστηρικτική τεχνολογία, αυτή έχει ως σκοπό την ολοκληρωτική αντικατάσταση κάθε μέσου προκειμένου τα άτομα με οπτική αναπηρία ή πρόβλημα όρασης να είναι σε θέσει να πραγματοποιήσουν με ευκολία απλές δραστηριότητες (Bhowmick & Hazarika, 2017).

10. Πρωτογενής & Δευτερογενής Υποστηρικτική Τεχνολογία

Τα συγκεκριμένα βοηθήματα έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν είτε μονάχα τους ή σαν συμπλήρωμα κάποιας συσκευής. Τα πρωτογενή βοηθήματα υποστηρικτικής τεχνολογίας, είναι αυτά που το άτομο με οπτική αναπηρία έχει τη δυνατότητα να τα χρησιμοποιήσει μεμονωμένα. Ένα τέτοιο παράδειγμα για τα συγκεκριμένα βοηθήματα είναι ένας μεγεθυντικός φακός ή το λευκό μπαστούνι. Ως προς τα δευτερογενή βοηθήματα, όπως προδίδει και η λέξη τους, έχουν συμπληρωματική χρήση. Δηλαδή η μεμονωμένη χρήση τους είναι αρκετά περιορισμένη και συνήθως χρειάζεται η τοποθέτησή τους σε κάποια βασική συσκευή προκειμένου η χρήση τους να γίνει αποδοτικότερη και ασφαλέστερη. Παράδειγμα μιας τέτοιας συσκευής είναι η χειροκίνητη συσκευή για τους υπέρηχους προκειμένου να ανιχνευθούν εμπόδια, η συγκεκριμένη συσκευή έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει το μπαστούνι (Hersh & Johnson, 2010).

11. Με Βάση το Τρόπο Μεταφοράς

Στη διάκριση σύμφωνα με το τρόπο όπου μεταφέρεται η συσκευή έχουμε τα εξής:

1. Συσκευές που είναι επιτραπέζιες
2. Μπαστούνια
3. Συσκευές χειρός, παραδείγματος χάριν έξυπνα κινητά
4. Wearable συσκευές, παραδείγματος χάριν φορητές συσκευές τσέπης, τσάντες πλάτης, γυαλιά τα οποία είναι ειδικά (Hersh & Johnson, Assistive Technology for Visually Impaired & Blind People, 2010).
5. Συσκευή Wearable

Τα τελευταία χρόνια με τη διαρκή εξέλιξη της τεχνολογίας, στην αγορά έχουν κάνει την εμφάνισή τους συσκευές όπως «έξυπνες φορετές τεχνολογίες» (smart wearable technologies) και «φορετές συσκευές» (wearable devices). Αυτοί οι όροι χρησιμοποιούνται κυρίως για να περιγραφούν οι συσκευές που είναι ενσωματωμένες σε φορητούς υπολογιστές και σε προηγμένες τεχνολογικά ψηφιακές συσκευές που μπορούν να φορεθούν στο σώμα, σε είδη ρουχισμού καθώς και σε διάφορα αξεσουάρ που επιτρέπουν στο χρήστη (άτομα με πρόβλημα όρασης) να αλληλοεπιδρούν με το περιβάλλον τους οποιαδήποτε στιγμή και οπουδήποτε και παρέχουν λύσεις για την υποβοήθηση δραστηριοτήτων όπως η ανάγνωση, η αναγνώριση αντικειμένων, η αυτόνομη μετακίνηση κ.α. (Bower & Sturman, 2015; Jiang, et al., 2015; Dehghani, Kim, & Dangelico, 2018). Οι Bower & Sturman, (2015) δίνουν τον παρακάτω ορισμό για τις φορετές τεχνολογίες : «Ως φορετές ψηφιακές συσκευές ορίζονται εκείνες που ενσωματώνουν        ασύρματη           συνδεσιμότητα                για         τους                σκοπούς              της         απρόσκοπτης πρόσβασης, αλληλεπίδρασης και ανταλλαγής συναφών πληροφοριών» ενώ οι Jiang, et al., (2015) για τις «φορετές συσκευές (wearable devices)» δίνουν τον εξής ορισμό : «Ως φορετή συσκευή ορίζουμε κάθε είδος υπολογιστή που εντάσσεται στον προσωπικό χώρο ενός χρήστη, ο οποίος ελέγχεται από τον ίδιο και έχει λειτουργική και διαδραστική σταθερότητα, δηλαδή είναι πάντοτε σε λειτουργία και πάντα προσβάσιμος».

Αυτές οι φορετές συσκευές μπορούν να εκτελούν πολλές παρόμοιες εργασίες πληροφορικής με τα κινητά τηλέφωνα ή/και τους φορητούς υπολογιστές. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, η φορετή τεχνολογία μπορεί να ξεπεράσει πλήρως αυτές τις συσκευές. Με δεδομένο πως στα άτομα με οπτική αναπηρία ή πρόβλημα όρασης η τελευταία απουσιάζει ή υπάρχει σε μικρό βαθμό, οι συγκεκριμένες συσκευές καταβάλουν προσπάθεια ώστε να δημιουργήσουν κατάλληλες συνθήκες για την επικοινωνία των ατόμων αυτών με το περιβάλλον τους διεγείροντας άλλες αισθήσεις όπως αυτή της ακοής και της αφής. Οι φορετές συσκευές είναι παρουσιάζουν διαφορές αναφορικά με την τεχνολογία που χρησιμοποιεί κάθε μια ή με τη θέση όπου πρέπει να γίνει η τοποθέτησή τους και στόχος τους είναι να κάνουν τα άτομα με οπτική αναπηρία ανεξάρτητα και χωρίς να χρειάζονται τη βοήθεια ή την παρέμβαση κάποιου συνοδού όπου αυτό είναι εφικτό φυσικά. Οι φορετές συσκευές τέτοιου είδους έχουν τη δυνατότητα να τοποθετηθούν σε ποικίλα σημεία του σώματος, όπως προαναφέραμε, όπως για παράδειγμα στα δάχτυλα, στα χέρια, στη γλώσσα, στη κοιλιά, στον καρπό, στα μάτια, εσωτερικά του δέρματος κ.α. Παρακάτω στην Εικόνα 1 παρουσιάζονται διάφορες φορετές συσκευές από τις οποίες κάποιες χρησιμοποιούν δονήσεις των 120 Hertz για να διεγείρουν το πίσω μέρος του δακτύλου προσομοιάζοντας το σύστημα Braille, ενώ άλλες μέσω διέγερσης της γλώσσας από ηλεκτρόδια τα οποία ερεθίζουν τα νεύρα της γλώσσας, στέλνουν σήματα προς το εγκεφαλικό στέλεχος και συγκεκριμένα προς την περιοχή που ασχολείται με την αφή, προκειμένου τα άτομα με οπτική αναπηρία να ερμηνεύσουν την αφή ως όραση στον εικονικό φλοιό (Velázquez, Wearable assistive devices for the blind, 2010). Στη συνέχεια στην Εικόνα 2 παρουσιάζονται διάφορα σημεία του σώματος που μπορούν να τοποθετηθούν οι διάφορες φορετές υποστηρικτικές συσκευές.

Αξίζει να σημειωθεί πως ένα μέσο που για κάποιο άτομο με αναπηρία θεωρείται υποστηρικτική τεχνολογία για κάποιο άτομο τυπικού πληθυσμού θεωρείται ως ένα λογισμικό που απλά έχει μια χρήση που μπορεί να τον διευκολύνει κάνοντάς του γρηγορότερα τη δουλειά του. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός πως αν αναλογιστούμε τι είδους λογισμικά χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητά μας θα ανακαλύψουμε ότι τα ίδια ακριβώς προγράμματα μπορεί να αποτελούν υποστηρικτική τεχνολογία για πάρα πολλά άτομα με οπτική αναπηρία. Ο διαχωρισμός αυτός βέβαια (του τι αποτελεί υποστηρικτική τεχνολογία και τι όχι) ενέχει διάφορες παγίδες όπως είναι ο κίνδυνος να διαχωριστούν και τα άτομα εκτός από το τεχνολογικό μέσο οδηγώντας μας πίσω στο ιατρικό μοντέλο για την αναπηρία, ενώ υπάρχει και ο κίνδυνος να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο σχεδιασμό ενός προϊόντος για γενική χρήση δημιουργώντας έτσι ανισότητες τόσο για το περιβάλλον της κοινωνίας όσο και για το περιβάλλον της εκπαίδευσης στα άτομα με πρόβλημα όρασης (Edyburn, 2004).