2.3 Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΦΗΣ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΠΗΡΙΑ
Πέρα από την ακοή, μία ακόμη άκρως απαραίτητη αίσθηση για τα άτομα με οπτική αναπηρία, η οποία κατέχει εξέχουσα θέση, είναι η αίσθηση της αφής. Η αίσθηση της αφής θεωρείται ζωτικής σημασίας για τη γνωστική ανάπτυξη των ατόμων με οπτική αναπηρία (Chen & Downing, 2006). Λογίζεται ως το σημαντικότερο αισθητήριο μέσο για τα άτομα με πλήρη απώλεια της όρασης μέσω του οποίου δύνανται να εξερευνούν και να προσλαμβάνουν πληροφορίες με σκοπό να αλληλεπιδρούν με φυσικά και εικονικά αντικείμενα γύρω τους, σε ένα φυσικό ή συνθετικό μηχανικό περιβάλλον (Helbig & Ernst, 2007).
Μέσα από την απτική αίσθηση, η οποία βασίζεται στην κίνηση, τα άτομα με οπτική αναπηρία διεγείρουν σε έντονο βαθμό την αντίληψή τους προσλαμβάνοντας τις φυσικές ιδιότητες ενός αντικειμένου και μιας επιφάνειας, όπως παραδείγματος χάριν σχήματα, υφές, μεγέθη, βάρος (Brock, 2013; Sharma et al., 2011). Με αυτόν τον τρόπο αποκτούν την ικανότητα δόμησης μιας νοητής εικόνας από τα αντικείμενα αυτά (Iwata, 2008) .
Τα άτομα με οπτική αναπηρία, για να προβούν στην πρόσληψη απτικών πληροφοριών χρησιμοποιούν με πολύ αποτελεσματικό τρόπο τα χέρια τους και ως επί το πλείστον τα δάχτυλα τα οποία παρουσιάζουν ιδιαίτερη ευαισθησία και ακρίβεια ως προς τον εντοπισμό. Ένα κύριο χαρακτηριστικό των δακτύλων είναι ότι συγκεντρώνουν υποδοχείς, η συνεχής ενεργοποίηση των οποίων διεγείρει τα δερματικά και κιναισθητικά κανάλια, υποστηρίζοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την απτική λειτουργία και συμβάλλοντας στην παροχή σημαντικών πληροφοριών (Postma et al., 2007; Lederman & Klatzky, 2002).
Πέρα από τα χέρια και τα δάχτυλα, το άτομο δύναται να αποκτήσει εμπειρίες μέσω της αφής, χρησιμοποιώντας και άλλα σημεία από την επιφάνεια του δέρματος το,υ όπως για παράδειγμα το πόδι το οποίο κάνει χρήση πληροφοριών σχετικά με την υφή των διαφόρων επιφανειών. Έχουν βρεθεί, ακόμη, φωτογραφίες παιδιού με οπτική αναπηρία το οποίο διαβάζει κείμενα στον κώδικα Braille κάνοντας χρήση της μύτης του. Αυτά αποτελούν παραδείγματα που δείχνουν τη συμβολή ολόκληρης της επιφάνειας του δέρματος στην ενίσχυση της αντίληψης (Critchley, 1971).
Εν αντιθέσει με την όραση και την ακοή, η αφή είναι εξαρτώμενη από τους υποδοχείς του δέρματος. Οι υποδοχείς, (μηχανουποδοχείς και θερμουποδοχείς), διαχωρίζονται σε δερματικούς και σε κιναισθητικούς. Αυτοί συναντώνται σε όλο το σώμα, στο δέρμα, στους μυς, στους τένοντες, στις αρθρώσεις και συμβάλλουν στην ανίχνευση των αλλαγών στην κίνηση, στην πίεση και στη θερμοκρασία (Lederman & Klatzky, 2009).
Ακόμη και εάν δεν υπάρχει δερματική επαφή όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της ύπαρξης ενός γαντιού, μέσω δυνάμεων που ασκούνται στους τένοντες και στους μυς και μέσω κινήσεων που εκτυλίσσονται, πραγματώνεται η κατανόηση του χώρου και η παροχή πληροφοριών αναφορικά με τα χαρακτηριστικά ενός αντικειμένου όπως για παράδειγμα η υφή και η τραχύτητά του (Lederman & Klatzky, 2009).
Η διέγερση του δέρματος μπορεί να γίνει αισθητή με διάφορους τρόπους, για παράδειγμα μέσω δόνησης, τσιμπήματος, πίεσης, σπρωξίματος, ξυσίματος, γδαρσίματος κ.α. Μέσα από αυτές τις αλληλεπιδράσεις, τα άτομα με οπτική αναπηρία μπορούν να κατανοήσουν αντικείμενα και επιφάνειες του περιβάλλοντός τους (Postma et al., 2007).
Τα τελευταία χρόνια, η αίσθηση της αφής αξιοποιείται πλέον ενεργά και στο πεδίο της πληροφορικής, της μηχανολογίας και των υποστηρικτικών τεχνολογιών όπου διαφόρων ειδών απτικές συσκευές (haptic devices) δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες με οπτική αναπηρία να έρθουν σε επαφή και να αισθανθούν με μεγάλο βαθμό ρεαλισμού διαφόρων ειδών αντικείμενα σε εικονικά περιβάλλοντα (Brewster, 2005).
Οι απτικές διεπαφές οι οποίες παρέχουν στον χρήστη απτικά και αρκετές φορές και ακουστικά ερεθίσματα συναντώνται στο πεδίο της ιατρικής, της εκπαίδευσης καθώς και της κινητικότητας (Zhu et al., 2011). Μάλιστα, όσον αφορά τον τομέα της εκπαίδευσης έχει αποδειχθεί πως η χρήση απτικών διεπαφών προκαλεί αύξηση της εμπλοκής του σπουδαστή στην εκπαιδευτική διαδικασία (Jacobson, Kitchen & Golledge, 2000).
