Η σηµασία της εργασίας στα άτοµα µε οπτική αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Δηµητριάδου Κωνσταντίνας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 9ο
1.2 Απασχόληση κι ευηµερία
Η σχέση µεταξύ απασχόλησης και ευηµερίας αποτελεί αντικείµενο πολυδιάστατης ακαδηµαϊκής διερεύνησης, καθώς η εργασία δεν αποτελεί µόνο οικονοµική ανάγκη, αλλά και κοινωνικό, ψυχολογικό και σωµατικό αγαθό. Η ευηµερία, ως έννοια, περιλαµβάνει την οικονοµική σταθερότητα, τη σωµατική και ψυχική υγεία, την κοινωνική ένταξη και την αυτοεκτίµηση (Diener et al., 1999). Η απασχόληση, από την άλλη, λειτουργεί ως κρίσιµος µηχανισµός για την επίτευξη αυτών των στόχων, αν και η ποιότητα της εργασίας και οι συνθήκες υπό τις οποίες παρέχεται καθορίζουν σε µεγάλο βαθµό τον αντίκτυπό της στην ευηµερία (Warr, 1999).
Η απασχόληση αποτελεί αναπόσπαστο και κυρίαρχο µέρος της ενήλικης ζωής στο σύγχρονο κόσµο, διαµορφώνοντας µια πολύπλοκη σχέση µε την ατοµική ευηµερία. Παρέχει οικονοµικά οφέλη, κοινωνική ταυτότητα και θέση, αίσθηση προσωπικής επιτυχίας, και ταυτόχρονα λειτουργεί ως µέσο διάρθρωσης του προσωπικού χρόνου. Επιπλέον, η εργασία συµβάλλει στην ανάπτυξη της κοινωνικής θέσης και ψυχολογικής ταυτότητας του ατόµου, προσφέροντάς του ένα πλαίσιο σκοπιµότητας και δραστηριότητας. Ωστόσο, η ευηµερία µέσω της απασχόλησης εξαρτάται τόσο από τις προσωπικές ανάγκες του ατόµου όσο και από τις ευρύτερες κοινωνικοοικονοµικές συνθήκες. Όταν η εργασία ικανοποιεί τις σωµατικές, κοινωνικές και ψυχολογικές ανάγκες, τότε µπορεί να αποτελέσει πηγή ευηµερίας, ενώ η καλή ισορροπία µεταξύ επαγγελµατικής και προσωπικής ζωής αναδεικνύεται ως κρίσιµος παράγοντας (Waddell & Burton, 2006).
Η ευηµερία σύµφωνα µε τους Schulte & Vainio, (2010) είναι µια αθροιστική έννοια που περιλαµβάνει τη φυσική, υλική, κοινωνική, συναισθηµατική και αναπτυξιακή διάσταση και που δεν περιορίζεται στην απουσία αρνητικών καταστάσεων (π.χ. ασθένειας), αλλά περικλείει θετικά χαρακτηριστικά όπως η ποιότητα ζωής, η επαγγελµατική ασφάλεια, η υγεία και η συναισθηµατική ικανοποίηση. Αυτή η πολυδιάστατη φύση της ευηµερίας την καθιστά κρίσιµο παράγοντα παραγωγικότητας τόσο σε ατοµικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.
Για την ευηµερία ο οικονοµικός παράγοντας παραµένει ο πρωταρχικός καθώς η εργασία εξασφαλίζει έσοδα που ικανοποιούν βασικές ανάγκες και επιτρέπουν την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, εκπαίδευσης και αναψυχής. Ωστόσο η εργασία ικανοποιεί και βασικές ψυχολογικές ανάγκες, όπως την αυτονοµία, την ικανότητα και τις σχέσεις του µε τους άλλους (Ryan & Deci, 2018). Η ανεργία, από την άλλη, συσχετίζεται µε αυξηµένο στρες, οικονοµική αβεβαιότητα και κοινωνικό αποκλεισµό, µε έρευνες να δείχνουν ότι οι άνεργοι αντιµετωπίζουν υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης και χαµηλότερη αυτοεκτίµηση (Paul & Moser, 2009)
Σηµαντικό παράγοντα ευηµερίας αποτελεί και η ψυχική υγεία που φαίνεται να επηρεάζεται άµεσα από τις εργασιακές συνθήκες. Ενώ η εργασία µπορεί να προσφέρει δοµή και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, η εκµετάλλευση, ο υπερβολικός φόρτος εργασίας ή η έλλειψη αυτονοµίας οδηγούν σε εργασιακή εξουθένωση και άγχος (Gallie, 2013), γεγονός που υπογραµµίζει και η Παγκόσµια Οργάνωση Υγείας (WHO, 2022) προτείνοντας πολιτικές για την καταπολέµηση του στρες και την προαγωγή της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.
Παράλληλα, η σωµατική υγεία εξαρτάται από την ασφάλεια του εργασιακού περιβάλλοντος και σχετίζεται µε πιθανό κίνδυνο τραυµατισµών και χρόνιων παθήσεων (Eurofound, 2019)
Στην κοινωνική διάσταση, η απασχόληση ενισχύει την ένταξη µέσω της δηµιουργίας κοινωνικών δικτύων και της αναγνώρισης της συµβολής του ατόµου (Macassa, 2021).
Ωστόσο, ανισότητες στην αγορά εργασίας, όπως διακρίσεις λόγω φύλου, ηλικίας ή αναπηρίας, περιορίζουν την πρόσβαση σε αυτά τα οφέλη. Για άτοµα µε αναπηρία, η ένταξη στην απασχόληση συνδέεται µε βελτίωση της αυτοεκτίµησης και µείωση του κοινωνικού στίγµατος, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχουν προσαρµογές και υποστήριξη (Schur et al., 2014).
Τέλος η διαµόρφωση και υλοποίηση των απαραίτητων δηµοσίων πολιτικών διαδραµατίζουν κεντρικό ρόλο στο να συµβάλει η απασχόληση στην ευηµερία. Αυτό περιλαµβάνει ενισχυµένα συστήµατα κοινωνικής προστασίας, επαγγελµατική κατάρτιση για ευάλωτους πληθυσµούς και νοµοθεσία που προστατεύει τα δικαιώµατα των εργαζοµένων (OECD, 2018· ILO, 2017). Παράλληλα, η Παγκόσµια Οργάνωση Υγείας (WHO, 2022) υπογραµµίζει τη σηµασία της ψυχικής υγείας στον εργασιακό χώρο, προτείνοντας πολιτικές για την καταπολέµηση του άγχους και την προαγωγή της ψυχολογικής ανθεκτικότητας.
Το γενικά αποδεκτό θεωρητικό πλαίσιο σχετικά µε την εργασία και την ευηµερία που βασίζεται σε εκτεταµένα στοιχεία βιβλιογραφίας, φαίνεται να συνοψίζεται ως εξής (Waddell & Burton, 2006):
- Η εργασία είναι γενικά το πιο σηµαντικό µέσο για την απόκτηση οικονοµικών πόρων, οι οποίοι είναι απαραίτητοι για την υλική ευηµερία και την πλήρη συµµετοχή σε µια σύγχρονη κοινωνία.
- Η εργασία ανταποκρίνεται σε σηµαντικές ψυχοκοινωνικές ανάγκες, σε κοινωνίες όπου η απασχόληση είναι κανόνας.
- Η εργασία είναι κεντρική για την ατοµική ταυτότητα, τους κοινωνικούς ρόλους και την κοινωνική θέση.
- Η απασχόληση και η κοινωνικοοικονοµική κατάσταση είναι οι κύριοι παράγοντες των κοινωνικών διαβαθµίσεων στη σωµατική και ψυχική υγεία και θνησιµότητα.
Φαίνεται λοιπόν ότι απασχόληση και η ευηµερία είναι έννοιες αλληλένδετες, αλλά η σχέση τους δεν είναι αυτονόητη. Εξαρτάται από τη ποιότητα της εργασίας, την ικανοποίηση βασικών αναγκών και την κατάρριψη κοινωνικών ανισοτήτων. Η ευηµερία, ως πολυδιάστατο φαινόµενο, απαιτεί πολύπλευρη προσέγγιση που να ενσωµατώνει φυσικές, συναισθηµατικές και κοινωνικές διαστάσεις. Μέσα από τις πολυεπίπεδες αυτές πολιτικές και τη συνεχή έρευνα, µπορεί να διασφαλιστεί ότι η απασχόληση θα λειτουργεί ως εργαλείο προώθησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της κοινωνικής προόδου.